Otandyq jas ǵalymdar oılap tapqan kún energııasyn saqtaýdyń ınnovasııalyq úlgisi elimizdegi shalǵaı ornalasqan eldi mekenderge paıdasyn tıgizip, qalaly jerlerde ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýyna aqpal etedi, dep jazady Egemen.kz.
Búginde energetıka salasynyń negizgi ónimi – elektr energııasyn saqtaý múmkindigi joq. Aldaǵy ýaqytta aýqymdy elektr stansalary ónerkásiptik energııany saqtaý jáne ártúrli elektr jınaqtaýshy nysandar óndirýge nazar aýdarýy qajet.
Kóptegen elderde energııany tutyný kólemi jyl mezgilderine baılanysty. Soǵan oraı energııany maýsymdyq saqtaý tehnologııalaryn meńgerý qajettiligi týyndaıdy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary «Kún jylý energııasyn kópqabatty ǵımarattar men turǵyn úı qalashyqtaryn jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etý maqsatynda maýsymdyq jınaqtaý tehnologııasyn» júzege asyrdy. Mehanıka kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professor mindetin atqarýshy, PhD jáne ınjenerııa doktory Mádına Tuńǵatarova balamaly energetıka salasyna qajetti tehnologııanyń qyr-syryn sıpattaı kelip, «Bul joba Baqytjan Ahmetovtiń doktorlyq jáne Tańnur Amanjolov, Zarına Turtaeva, Abzal Seıitovterdiń magıstrlik dıssertasııasynyń bir bóligi retinde bastalǵan. Biz Dúnıejúzilik banktiń «Nátıjeli ınnovasııalyq jobalardy yntalandyrý» baǵdarlamasy boıynsha qarjylandyrýǵa ótinish berdik. Joba irikteýden sátti ótip, 3,5 jyl boıy jobany júzege asyrýǵa qajetti qarjylaı qoldaýǵa ıe boldyq. Jobanyń basty ıdeıasy – turǵyn úılerdi ystyq sýmen jáne jylýmen qamtamasyz etý maqsatynda kún energııasyn saqtaý. Jaz aılarynda kún energııasy tym kóp bólinedi, biraq onyń naǵyz qajet bolatyn kezi – qys merzimi. Sol sekildi kúndiz kún energııasyn kóp alýǵa bolsa, túngi ýaqytta adamdar energııany kóp tutynady», dep atap ótti.
Doktoranttar men magıstranttar alǵashqy jumystaryn Bolgarııanyń Sofııa atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótý barysynda júzege asyrdy. Sonymen birge «Nıýton – Ál-Farabı» granty negizinde Baqytjan Ahmetov Ulybrıtanııada júrip jobaǵa óz úlesin qosqan. Mádına Tuńǵatarova kún energııasyn saqtaýdyń ınnovasııalyq úlgisi elimizdegi shalǵaı ornalasqan eldi mekenderge kóp paıdasyn tıgizedi degen pikirde.
Búginde aýyl-aımaqtarǵa gaz nemese kómir jetkizýdiń ózi qymbatqa túsedi. Jańa tehnologııa kishigirim aýdandar men kottedjdik qalashyqtarǵa arnalǵan. Almatydaǵy jylytý maýsymy kezinde jylý elektr stansalary qarqyndy jumys isteıdi. Saldarynan aýa lastanady. Jas ǵalymdardy álemde osy problemany sheshýge baǵyttalǵan qandaı tehnologııa túrleri bar ekeni tolǵandyrǵan. Mysaly, Kanada elinde osy jobaǵa uqsas tehnologııa bar. Máselen, Kanadadaǵy bir turǵyn úı kottedjdik qalashyǵyn alar bolsaq, onyń 97 paıyzy atalmysh tehnologııanyń kómegimen jylýmen qamtamasyz etilýde. Al Kanada geografııalyq turǵyda Nur-Sultan qalasyna uqsas. Bul nebary úsh jyldyń ishinde qol jetkizgen nátıje. Demek, bul – tolyq júzege asyrýǵa bolatyn tehnologııa.
Ǵalymdar atap ótkendeı, qajetti komponentterdiń kópshiligi shet memleketterden ákelinetindikten, kún energııasyn saqtaý tehnologııasynyń ózindik quny qymbatqa túsedi. Degenmen adam densaýlyǵyna, ekologııaǵa qosatyn úlesin eskerer bolsaq, bul perspektıvalyq jobaǵa aınalmaq.
«Nátıjeli ınnovasııalyq jobalardy yntalandyrý» baǵdarlamasy proektini kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan. Árbir nysannyń energııa tutyný kólemine qaraı esep júrgizý qajet. Taldaý jasaǵan kezde nysannyń qýatyna baılanysty jobanyń ótelý merzimi 10 jyldan 15 jylǵa deıingi merzimdi qurady. Jobany júzege asyrý barysynda QazUÝ-dyń Agro-bıo ortalyǵynda osy tehnologııa jasaldy. Bul ortalyq Almaty oblysyna qarasty Baıserke aýylynda ornalasqan. Jobany kommersııalandyrý maqsatynda Almaty oblysy Kóksaı aýylyndaǵy meshitte osy tehnologııany ornatqan edik. Bul obekt kún energııasyn maýsymdyq jınaqtaýdyń arqasynda jyly sýmen qamtamasyz etildi. QazUÝ ǵalymdarynyń ınnovasııalyq jobasy osy jerde sońǵy bir jylda úzdiksiz jumys istep keledi. Bul tehnologııa josparlanǵan mólsherden de kóp energııa alýǵa jáne saqtaýǵa múmkindik beredi. Innovasııalyq bolýynyń da sebebi osynda», deıdi Mádına Tuńǵatarova.
Sonymen birge «Nıýton – Ál-Farabı» granty negizinde Baqytjan Ahmetov ártúrli parafın túrlerine alıýmınıı oksıdiniń nanobólshekterin qosyp tájirıbe jasaǵan. Bul da akkýmýlıatordyń ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. Demek, jobanyń negizgi ınnovasııalyq jańalyǵy kún energııasyn saqtaý tehnologııasynyń tıimdiligin arttyrý. Mamandardyń aıtýynsha, ınnovasııalyq tehnologııaǵa Shymkent qalasyndaǵy beton zaýyty qyzyǵýshylyq tanytqan. Biraq ol óte aýqymdy qýat kózin qajet etetin nysan bolǵandyqtan, jobany júzege asyrý úshin qajetti qarajat kólemi de aýqymdy bolady. Negizinde, bul tehnologııany mektepter men jylyjaılarda, t.b. mekemelerde qoldanǵan óte tıimdi. Ǵalymdar memleket tarapynan joba tolyq qarjylandyrylmaıtyndyqtan, jeńildetilgen nesıeler usynsa ekologııalyq máselelerdi sheshýge múmkindik týǵan bolar edi degen pikirde.
Jas mamandardyń atsalysýy osy jobanyń áleýmettik áserin kórsetip, tájirıbelerin jan-jaqty shyńdaýǵa yqpal etti. Nátıjesinde Z.Turtaeva «Abaı-Vern» baǵdarlamasy arqyly doktorantýrany Fransııada bilim alýda. Al B.Ahmetov Sıngapýrdyń Nanıan tehnıkalyq ýnıversıtetinde bilimin jalǵastyrýda. Ǵalymdar bolashaqta alternatıvti energetıka salasyndaǵy jańa tehnologııalar elimizde qarqyndy damıdy degen senimde.