Qazaq tilinde «Dúbirge toly dúnıe» degen tirkes bar. Bul sóz tegin aıtylǵan joq. Rasynda, ǵalam dúbirge toly. Mysaly, ańyraı soqqan ańyzaq, alaqanshyq aq boran, aqjorǵa burqasyn, ysqyrǵan daýyl, odan qaldy sirkireı quıylǵan aqjaýyn, tasyrlaı tógilgen burshaq, tipti baǵzydan beri kele jatqan tól ónerimiz halqymyzdyń dombyra kúılerinde de dúbir bar. Sondyqtan bolar, baba qazaq myna ǵalamdy dúbirge toly dep biraýyz sózben túıindegen. Osy dúbirlerdiń ishinde eń mańyzdysy, keremeti – jylqynyń dúbiri. Bul jaıly qasıetti Qurannyń «Ǵadııat» súresinde «Tuıaǵynan ot shashyp, alqyna shapqan, dúbirletip dúrkirep jaýdy jaryp kirgen attarǵa sert» degen aıattar bar.
Jylqynyń dúbiri – qazaqtyń ejelgi uǵym-tanymynyń bir tarmaǵy. Basqasyn aıtpaǵanda, meniń ózim bala shaǵymda jylqynyń dúbirin tyńdap, jelide jýsaǵan qulyn men kermede býsanǵan tulpardy kórip óstim. Áli esimde, el jaılaýǵa shyǵyp, bıesin baılap, jaımashýaq ómir keship jatqan shaq. Birde ákeı jaryqtyq qula bestini ertip mindi de, maǵan birge júr degendeı ıek qaqty. Tory taıdy jaıdaq shaýjaılap ilese kettim. Qara tumsyqty aınalyp baryp, ataqty jortýylshy hám atbegi Kúńgeıbaıdyń beldeýine at baıladyq. Tórde qymyz iship, úsh-tórt qarııa otyr. Ortada aq tegene. Úlkender jelpintip áńgime aıtyp máz. Sol eki ortada syrttan kele jatqan attyń dúbiri estildi. Ekiniń biri estı almaıtyndaı alystaý jerde kele jatqan attyń dúbirine jabyq úıdiń ishinde otyryp qulaǵyn tosqan Kúkeń: «О́ı, mynaý Qalqabaıdyń kúreń atynyń júrisi ǵoı, ol kisi keshe oıǵa túsip ketti dep estip edim, minip kele jatqan kim boldy sonda?» dep tańdandy. Qaǵilez qarııa úıde otyryp-aq syrttaǵy jylqynyń aıaq dúbirinen kimniń aty ekenin jazbaı tanydy. Ol tusta es jıyp, aqyl toqtatpaǵan biz buǵan onsha mán bermegen edik. Uzaq jyldan keıin bul oqıǵa sanamda qaıta jańǵyrdy.
Dúbir demekshi, ózim kýá bolǵan taǵy bir oqıǵany aıtaıyn. Aımaq ortalyǵynda on jyldyq orta mektepte oqımyn. Úlken úıim Qotyqyr atty shahtaǵa baratyn kúrejoldyń boıynda edi. Ári-beri kómir tasyp jóńkilgen mashınalardyń kez kelgenine otyryp aýylǵa tarta berýshi edik. Birde jasy qyryqtan asqan shopyr aǵaıdyń kabınasynda kele jattym. ZıL-130 markaly kóliktiń júrisi baıaýlap, motory syr bergendeı boldy. Mashınasyn qańtaryp qoıyp, motordyń dúrilin tyńdaǵan shopyr aǵaı: «Kolenvaldyń birinshi moıny ketken eken», dedi. «Ony qalaı bildińiz?»
– Qaraǵym-aý, jasymda jylqy baqtym emes pe?
– Jylqynyń mashına motoryna qatysy qansha?
– Qatysy bolǵanda qandaı, attyń dúbirin qulaqqa sińirip ósken edim. Tas qarańǵy túnde úıirdiń aıaq dúbirinen aıǵyry qaıda, bıesi qansha, qunan-taıy nesheý ekenin ajyrata alýshy edim. Sol qulaqqa sińgen dúbirdiń arqasynda myna motordyń aqaýyn ajyratyp turǵan joqpyn ba?!
* * *
Joǵarydaǵy oqıǵaǵa nazar aýdarsaq, jylqynyń dúbirin sanasyna sińirgen adam kúlli ǵalamnyń dúbirin ajyratyp, aıyratyn qabiletke ıe eken. О́tkende ınternetten qytaıdyń «Úsh patshalyq» atty ulaspaly fılmin kórip otyryp tańǵaldym. Týyndyda Iýan ımperııasynyń sońy, Mın dınastııasynyń alǵashqy kezeńi, ıaǵnı bizdiń zamanymyzdyń ekinshi ǵasyrynda óris alǵan oqıǵalar baıandalady eken. Aıtpaǵym, úsh patshalyqtyń biri Ýı handyǵynyń ataqty batyry Gýan Gúnge «jer qaıysqan qalyń qol kele jatyr» degen habar tıedi. Shabarmandar mezgilsiz soqtyqqan jaýdy Veı patshalyǵynyń áskeri dep jorıdy. Sol sátte qara jerge qulaǵyn tósep, jaý jylqysynyń dúbirin tyńdaǵan batyr: «Myna kele jatqan qol soltústik Veı patshasy Soa Soanyń áskeri emes, qaıta Sún Shýan basqarǵan Shý patshalyǵynyń qoly eken. Mingen attarynyń dúbiri qaǵyrda emes, sazdaýyt jerdi basyp jetilgen janýardyń aıaq alysy» dep, tónip kelgen jaýdyń kim ekenin bile qoıady.
Sol sııaqty bizdiń elde ótken ǵasyrdyń basynda Ysqaq degen keremet at synshysy ómir súripti. Jaryqtyq jasy egdelegende qos janarynan aıyrylyp, tasqarańǵy kúıge túsedi. Bir kúni osy aqsaqal úıinde otyryp, aýyl irgesin janaı ótip bara jatqan top jylqynyń dúbirin estıdi. Kóz janarynan aıyrylsa da, kókiregine attyń dúbiri uıalaǵan qarııa: «Qaraqtarym, aýyldyń syrtyn janaı bir top jylqy ótip barady. Shyǵyp qarańdarshy sońynda ergen taı bar ma eken?» deıdi. Dalaǵa júgirip shyqqan balalar «Ata qaratory taı ketip barady». Sonda soqyr qarııa: «Janýar-aı, myna taı aldyna at salmaıtyn óren júırik eken. Dúbiri kókiregimdi keýlep ketti», depti. Rasynda, soqyr synshynyń aıtqany aıdaı kelip, sońynan álgi taı Sálimbaqy bıdiń ańyz kúreńi atanǵan ataqty júırik bolypty.
* * *
Taǵy bir oqıǵa jelisi oıǵa oralyp otyr. Aýylymyzda Sháriphan deıtin egdeleý jastaǵy adam boldy. Jaryqtyqtyń daýysy zor bolǵandyqtan halyq «gúrildek Sháriphan» deýshi edi. Osy kisiniń ataqty tory júırigi bar edi. Zamanynda aldyna at salmaǵan deıdi. О́z basym bul jylqyny ábden shaý tartyp, shabystan qalǵan kezinde kórdim. Tory at jyl saıyn shildeniń basynda bolatyn alaman báıge kezinde óriste júrip-aq ózinen ózi jaraıdy. Báıgege qosylmasa da ishin tartyp, kermeniń basynda shulǵyp turady. Kórgen el «haıýannyń ózi qartaısa da, júregi jas» dep kúletin. Osy kári júırik kóktemde erigen quıǵa túsip qalypty. Batpaqtan talpynyp shyǵa almaı jatqan jylqyny mańaıdyń bala-shaǵasy jabylyp súırep shyǵara almadyq. О́zenniń arǵy jaǵynda eginshiler kókónis otyrǵyzyp jatqan. Bizdiń shýymyzdy esitigen bolýy kerek, agronom Samalaı keldi. Ulty uranqaı kisi edi «Balalar bul ońaı» dep kúldi de, qabaqtyń astynda jaıylyp jatqan eki úıir jylqyǵa bardy da olardy bizge qaraı qıqýlatyp qýdy. Kóktemde jańadan kókke toıǵan jylqy dúrkireı dúbirlep josyp keledi. O, qudiret, jylqynyń dúbirin estigen kári júırik bir-aq yrǵyp batpaqtan atyp shyqty. Osylaı dúbirdiń keremetin biz de kórgen edik.
Aqyn Kákimbek Salyqovtyń «Jylqynyń dúbiri» atty jyry bar. Mazmuny bylaı: bulaqtyń basynda saqshy sııaqty jalǵyz beıit tur. Kónergen tasyna baıaǵyda qyna ósip ketken. Bul zıratta jatqan adam áýlıe de emes, ataqty batyr da emes, qarapaıym jylqyshy eken. Jaryqtyq dúnıeden óterinde:
«Salmańdar tas mazar aýlaqqa,
Artyq jer aıtaıyn, –
Depti ol – jylqy úıir bulaqqa,
Basynda jataıyn.
Bir atym nasybaı ataıyn,
Biterde ǵumyrym.
Sonan soń máńgi jataıyn,
Jylqynyń estip dúbirin»,
– dep ósıet etken-mys. Sol sııaqty jaqynda jylqyqumar jas aqyn Jandos Amanjolulynyń: «Zamannyń estilgen kúbiri, Ultyma syılasa ǵasyr baq, Kókdónen tulpardyń dúbiri, Turady jadymda tasyrlap» degen jyryn oqyp qaldym. Rasynda, kókeıine jylqynyń dúbiri uıalamaǵan qazaqta qaıdan rýh bolsyn!
* * *
Bul maqalamyzǵa tuzdyq bolarlyq bir derek – úlken parasat ıesi Máshhúr Júsip atamyzdyń «Tulpardyń dúbiri» deıtin jazbasy. Onda bylaı depti atamyz. Ertede ataqty Tolybaı synshynyń balasy jaýdyń qolyna túsip qalady. Qalmaqtar oǵan qozy jaıǵyzyp qoıady. Kóp bala qozy baǵyp júrse, aıdalada jylqynyń qý basy jatady. Basty kórgen tutqyn bala: «Ýaı, jaryqtyǵym-aı, seniń tulpardyń basy ekenińdi kim biledi, meniń ataqty synshynyń balasy ekendigimdi kim tanıdy», dep eńirepti. Ony kórgen balalar: «Aıdaladaǵy qý basty qushaqtap, qazaq bala jylady», dep aıtyp keledi. Qońtajy balany shaqyryp alyp: «Balam, qý basty qushaqtap nege jyladyń?» dep suraıdy. Bala aıtypty:
– Aıdalada jatqan qý bas jaı jylqynyń basy emes, tirisinde dúbiri jer jarǵan tulpardyń basy eken, sony kórip jyladym, – deıdi. Qońtajy balanyń qasyna óz nókerlerin qosyp: «Maǵan qaraǵan qyryq san qalmaqty arala, osyndaı tulpar taýyp kel!» depti.
Uzaq ýaqyt tulpar izdegen bala birde ózennen ótip kele jatyp, sý betinde aǵyp bara jatqan jylqynyń tezegin kózi shalyp qalady da, dereý ony at ústinen ilip alyp, syǵyp kóredi de «mynaý tulpardyń tezegi» deıdi. Sodan bir top nókerimen ózendi órleı júrip, jaqyn mańda aıaldap jatqan kerýenge kez bolady. Kerýennen aıaǵy aqsaq, arqasy jaýyr, quıryǵy sholaq, kestirilmegen kók sáýrikti kórgen bala: «Tulpar osy», deıdi. Ony Qońtajyǵa alyp keledi. Qońtajy: «Bul jylqyny óziń bapta! Tulpar shyǵar», dep balaǵa buıyrady. Bala alty jyl baptaıdy. Úıirge salyp bel qyzyǵyn tattyrady, saýmalmen sýaryp tynysyn ashtyrady, baby ábden qanady.
Qońtajy qyzyn uzatyp toı jasaıdy. Bala baptaǵan tulparyn ózi minip shabady. Baıqap kórse, tulpar ushqan kus, júgirgen ań ilese almaıtyn kúıine túsken eken, báıgeden jalǵyz qara bolyp keledi. Osylaı qas júıriktiń etin qyzdyryp alǵan bala qaraqshyǵa jete bere: «Jylqy úıirin saǵynsa, qulaq basyn qaǵynar, er úıirin saǵynsa, aıyl-turman taǵynar», deıdi de, Saryarqany betke alady. Jabyla qýǵan qalmaqtyń biri de ilese almaıdy. Bala japanǵa shyǵyp ketedi. Tulpar ushqan quspen jarysyp, qatarlasqannyń bári de áýdem jer barmaı, keıin qalady. Qas qaraıyp, tún bolypty.
Balanyń ákesi tún ortasynda shaýyp kele jatqan tulpardyń dúbirin estıdi de, «Qudaı-aý, mynadaı tulpardy jaratý tek meniń balamnyń qolynan keleri anyq, ulym qalmaqtan qashyp shyqqan eken» dep, jalma-jan jibek arqan qurdyrady. Tulpar arqanǵa kelip kılikkende bala túsip qaldy da, arqan shart úzilip, tulpar kete beredi. Bul jerde aıtpaǵymyz, kókiregine jylqy dúbiri uıalaǵan qarııa balasy mingen tulpardy dúbirinen jazbaı tanyǵany...
* * *
Sol sııaqty «dúbir» ilimi qazaqtyń ejelgi qıssa-dastandarynda, batyrlyq jyrlarynda da kóp kezdesedi. Sonyń birine toqtalsaq, 1899 jyly Qazanda jaryq kórgen «Qıssa-ı Alpamys batyr» atty jyrdyń nusqasynda Alpamys batyr óldi degen jalǵan habar alǵan qalmaq hany Taıshyq pen Qarajan batyr ekeýi Dárbende degen jerde san myń áskerin doǵaryp qoıyp, Alpamystyń jary Barshyn sulýdy bir-birine qımaı talasyp jatady.
Bular qyrqysyp jatqanda zyndannan bosaǵan Alpamys shubar atyn gýletip eline qaraı shabady. Dál osy kúni qalmaq hany Taıshyq tús kórip, túsinde keremet dúbirden shoshyp oıanady. El-jurtyn jıyp, túsin aıtyp bylaı deıdi:
«Shubar at minip keledi.
Sol Shubar at dúbiri
Tas tóbemdi jarady».
Dál osy kúni tań bozaryp atqanda Qarajannyń qulaǵyna da bir dúbir keledi. Shoshyp ornynan atyp turǵan Qarajan: «Taıshyqtyń áskeri de, meniń áskerim de qaıtyńdar. Bir alapat dúbir jaqyndap keledi. Mynaý qyryq myń san qolǵa tótep beretin batyr mingen attyń dúbiri», deıdi. Sóıtip, jaýǵa Baıshubardyń ózinen buryn dúbiri jetip, jaýdy shoshytady.
Endi myna qyzyqqa qarańyz, Qarajan batyr qashaıyn dese, astyndaǵy qara aty shaýyp kele jatqan Baıshubardyń dúbirinen qorqyp, ıesiniń bu jaǵyna bir, o jaǵyna bir shyǵyp, jany qalmaıdy. Sonda Qarajan batyr astyndaǵy atyna qarap:
«Jortaıyn dedim, tebindiń,
Qamshy urmaı keıin shegindiń,
On tórtte tarlan ashpaısyń,
Omyraýdan kóbik shashpaısyń.
Qamshylasam qadam baspaısyń,
Ne kórdiń, qara at, ne kórdiń»,
– dep tolǵaıdy. Jyrdaǵy oqıǵadan dúbirdiń qudiretin ańǵarǵandaımyz.