Dúńgenderdiń Qazaqstandaǵy tarıhy

Qytaılyq dúńgentanýshylardyń pikirine júginer bolsaq, Qytaı musylman qaýymynyń qalyptasýy men etnos retinde qa­lyptasýyna eń áýeli arabtar men par­sylar, sonan soń mońǵol dáýiri kezeń­inde Qytaıǵa barǵan – Orta Azııadaǵy musylman túrki halyqtary negizgi ról atqarǵan dep sanaıdy. Túrli tarıhı derek­terge qaraǵanda, arabııalyq, persııalyq musylmandardyń aldyńǵy legi VII ǵasyrdyń ortasynan bastap Qytaı jaǵa­laýlaryna deıin baryp, saý­da jasap turǵan. Osy saýdagerlerdiń keıbiri Qytaı jerinde uzaq ýaqyt turyp, jergilikti halyqpen sińisip, otbasyn quryp, mekendep qaldy. Qytaılar olardy «Fanke» (番客-fanke, ıaǵnı «sheteldik qonaqtar») dep atap olarǵa erekshe jeńildikter jasap otyrdy. Fankeler musylman álemimen baılanysyn jo­ǵaltpady. Musylman arabtar men par­sylardyń Qytaı elimen aradaǵy bul qarym-qatynasy VII-XII ǵasyrlar arasynda tutastaı jalǵasyn taýyp otyrdy. Qytaılyq dúńgentanýshylardyń paıymdaýynsha, musylman qaýymynyń alǵashqy toby osy kezeńde qalyptasty dep sanaıdy. Qytaıda musylmandar sanynyń eselep artýy, sondaı-aq búkil Qytaı aýmaǵynda aýqymdy túrde taralýy Mońǵol joryǵynan bastaldy.

XIII ǵasyrdyń birinshi jartysynan bastap Shyńǵys han men onyń muragerleriniń Batys Azııa, Orta Azııa, Persııa jáne Arabııaǵa jasaǵan joryqtarynan keıin mońǵoldar jaýlap alynǵan elderdiń musylmandarynan arnaýly qosyndar jasaqtap, olardy Qytaıǵa joryqtarǵa attandyrdy. Olardyń qatarynda tek jaýyngerler ǵana emes, ǵulama ǵalymdar, dinı adamdar, túrli salanyń bilikti mamandary, qolóner sheberleri, arhıtektorlar, qu­rylys sheberleri, qarý-jaraq jasaý­­shy ustalar, dárigerler, iri saýdagerler, talantty qolbasshylar jáne t.b. bol­dy. Olar Shyńǵys urpaqtarynyń Qy­taı­da qurǵan memleketiniń damýy men kemel­denýine de aıtarlyqtaı úles qosty.

Qubylaı qurǵan Iýan patsha­lyǵy dáýirinde (1271-1368 jj.) musyl­man­dardyń qoǵamdyq orny basqalar­ǵa qaraǵanda joǵary boldy. Sebebi ım­perııanyń birinshi deńgeıli halqy – moń­ǵoldar boldy. Musylmandar bolsa ımperııada mońǵoldardan keıin ekinshi sanattaǵy azamat sanalǵan «Symýjen» tobyna jatty. «Symýjen» tobyna jat­qandar arasynda arabtar men par­sylar, mońǵol dáýirine deıin Orta­lyq Azııada bılik etken birqatar musyl­man túrki taıpalary, sonyń ishinde qypshaqtar, qań­lylar, qarluqtar, arǵyndar, jetisýlyq bas­qa da túrki taıpalary, kavkazdyq halyq­tardyń ýákilderi, orystar, Shyǵys túrkis­tandyq túrki tildi musylmandary, asýt­tar boldy.

Islam dininiń jetkilikti deńgeıde ýaǵyzdalýy áserinde din dogmalary men rásimderin taratatyn Islam ortalyqtary qalyptasty, musylmandar bar jerdiń bárinde derlikteı meshit-medreseler boı kóterdi. Musylmandardy jappaı «hýeıhýeı» (dúńgen) dep ataý resmı túrde ornyǵa bastady.

1368 jyly Iýan patshalyǵy joıylyp, Mońǵol aqsúıekteriniń Qytaıda­ǵy bıligi qurdymǵa ketti. Qytaıda etnı­kalyq qytaılar qurǵan Mın dınas­tııa­sy ornady. Mońǵol aqsúıekteriniń bir bóligi Mońǵolııaǵa kóship ketti. Alaı­da mońǵoldarmen birge Qytaı jeri­ne kelgen musylmandardyń urpaq­ta­ry Qytaı jerinde qala berdi. Olar Qytaıdyń Soltústik Batys jáne Oń­tústik Batys aýdandarynda shoǵyrly túr­de qonystanyp otyrdy. Olar Iýan dáýirinde qalyptasqan dástúr boıynsha «hýeıhýeı» dep ataldy. Keı jerde «hýeıjen» (回人) dep ataldy. Iýnnan provınsııasy aýmaǵyna qonystanǵan toby «han chýan hýeı» (汉穿回 - qytaısha kıinetin musylmandar) dep te ataldy.

Manjúrlerdiń Sın patshalyǵy bılik júrgizgen dáýirde (1636 -1912 jj.) kúlli musylmandardy jappaı «hýeıhýeı» nemese «hýeımın» (Huimin) dep atady. XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Sın patshalyǵy Qashqarııany jaý­lap alǵannan keıin ondaǵy túrki tildi musylmandardy (keıin kele bir tutas uıǵyr atanǵan musylman túrkiler) Qytaı jerindegi musylmandardan paryqtaý maqsatynda «chan hýeı» (Chan hui) nemese «chanmın» (Chan min) dep ataı bastady.

Sın patshalyǵy dáýirinde dúńgen­derdiń negizgi bóligi Shansı, Gansý jáne Iýnnan provınsııalarynda shoǵyrly túrde qonystandy. Olar óz ata-baba tilin birer urpaq ótkennen keıin múlde umy­typ, qonystanǵan aımaqtaryndaǵy etnı­kalyq qytaılardyń jerlik dıalektisinde sóıleıtin boldy.

Qytaı Halyq Respýblıkasy quryl­ǵannan keıin resmı Beıjiń olardy «hýeıszý» (回族) dep atap, «ult» mártebesin berdi ári resmı túrde eldegi 56 ulttyń biri dep sanady. 2010 jylǵy sanaq bo­ıynsha Qytaıda hýeıszýlardyń (dúń­gen) sany 10 586 087 adam bolǵan.

XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Sın patshalyǵy jyl saıyn salyqty ósirip otyrdy. Sodan 1862 jyly Shan­sı-Gansý provınsııasyndaǵy mu­sylman dúńgenderdiń kóterilisi bastalyp, onyń sońy alapat aýqymdy qantógis shaıqas­qa ulasty. 1874 jyly Sın úkimeti Shy­ǵys Túrkistanda oryn alǵan ult-azat­tyq kúresterdi janyshtaýǵa bel bý­dy. Sın patshalyǵy genaraldary Szo Szýntan men Shansı-Gansýı jáne kó­teri­­lisshilerdiń basshylary Bııanhý (Baı Iаnhý), Ma Dajen (Ma Dalao-e), Ma Ahýn, Da Syfýlar (Dıdao Ade nemese Iýsýf Hajy) arasyndaǵy shaıqas Shy­ǵys Túrkistanda óz jalǵasyn tapty. 1875 jyly kókteminde Sın áskeri Shy­ǵys Túrkistannyń shyǵys bóligindegi qa­lalardy basyp aldy. 1876 jyldyń kúzinde Szo Szýntanǵa «dúńgen qaraq­shy­larynyń kózin bir jola qurtý» týraly patsha jarlyǵy tústi. 1877 jyly Sın patshalyǵy Toqsýn, Turfan, Korla, Qarashár, Aqsý, Úsh-Turfan jáne Qash­qa­rııany tolyǵymen basyp aldy. Endi dúń­genderge Reseıge (Reseıge táýeldi Orta Azııaǵa) qashýdan basqa amaly joq edi.

Ma Dajen basqarǵan dúńgender jazalaýshy qosyndardan jeńilip 1 000 adammen Osh qalasyna kelip jetti. Da Syfý bas­taǵan gansýlyq dúńgender 1878 jyly kók­temde 1 130 adammen Prjevalsk qala­syna (Qarakól) jetti. Bııanhý bas­taǵan top (3 314 adam) Qyrǵyzstan aýma­ǵyndaǵy Toqmaqqa kelip jetti.

Odan Jetisý jerine qonys aýdarǵan dúńgenderge qazaq halqy ystyq qushaǵyn ashyp, jerinen enshi bólip berdi. Atap aıtqanda, Qordaı aýdanyna kelgen dúńgen jurtynyń aldynan shyǵyp, qazaq halqynyń týa bitti darqandyǵyn tanytqan, shuraıly jerinen jer bólip berip, qonystandyrǵan Noǵaıbaı bıdiń (Noǵaıbaı Dáýletbaquly) jomarttyǵy men izgi isteri kúni búgin el aýzynda ańyz bolyp aıtylyp keledi.

Dúńgen kóshiniń ekinshi legi 1881 jyly Reseı men Qytaıdyń Ile aımaǵynda­ǵy shekara máselesin aıqyndaýǵa ar­nalǵan «Peterbýrg sharty» negizinde múmkin boldy. Atalǵan kelisimsharttyń qatysty tarmaqtarynda dúńgender men uıǵyrlardyń Qytaıdyń Ile aıma­ǵyn­da qalýyna nemese Reseı aýmaǵyna qonys aýdarýyna bolatyny týraly naqty quqyqtary qarastyrylǵan. Osy tarmaqtarǵa baılanysty Jetisý óńirine dúńgender men uıǵyrlar kele basta­dy. Sebebi dúńgen kóterilisin janshý kezinde­gi Sın jazalaýshylarynyń qatygezdigi­nen ábden túńilgen Qulja atyrabynda­ǵy uıǵyrlar men dúńgenderdiń belgili bóligi Sın patshalyǵynyń taǵylyq bı­liginen qutylý úshin ata mekenderin tas­tap, Reseıge ketýge yntaly boldy. 1884 jylǵy málimet boıynsha Ile (Qulja) ólkesinen Jetisý óńirine 4 682 dúńgen qonys aýdaryp, Jarkent, Vernyı, Pish­pek ýezderine qonystanǵan.

Dúńgenderdiń Qazaqstanǵa kelýi ótken HH ǵasyrda da jalǵasty. Bul jol­ǵy qonys aýdarýshy dúńgender negizi­nen sın­szıandyq dúńgender boldy. Olar­dyń eleýli toby 1950-1966 jyldary KSRO men QHR qarym-qatynasynda qa­lyptasqan jaǵdaılarǵa baılanysty Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, Almaty qalasyna, Jarkentke jáne t.b. jerlerge ornyqty. Dúńgender Qazaqstanǵa qonystanǵannan keıin olardyń ómiri qazaq halqynyń tarıhı taǵdyrymen sabaqtasyp ketti. Jergilikti qazaqtar olardy barynsha baýyryna basyp, olardyń urpaqtarynyń osy topyraqta beıbit ómir súrýine, ósip-órkendeýine asa zor qamqorlyq jasap keledi.

150 jyldaı dúńgender men qazaq­tar bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrip, dostasyp, aǵaıyn-týys bolyp ket­ti. Dúńgender qazaqtarmen XX ǵasyr­dyń basynda oryn alǵan jut pen ashar­shylyq qıynshylyǵyn birge kórgen. Reseı patshalyǵyna qarsy kóteriliste dúńgender qazaqtarmen birge belsendilik tanytqan. Mysaly, dúńgen etnosynyń batyry Maǵaz Masanshy 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilisiniń basshysy, ataq­ty qazaqtyń batyry Amangeldi Ima­novpen birge bolǵan.

Dúńgender qazaq jerine ornyqqannan beri qazaq halqynyń ózderine jasaǵan baýyrmaldyǵy men janashyrlyǵyn bir sát esterinen shyǵarmaı keledi. Bul rette, ásirese dúńgen halqynyń batyr uly Bular Magýevtiń qazaq halqyna jasaǵan jaqsylyǵyn aıryqsha atap aıtýǵa bolady. Bular batyr 1870 jyly Qytaıdyń Shansı ólkesinde ómirge kelgen. 1877 jyly dúńgen kóterilisshileriniń basshysy Bııanhý batyr bastaǵan 3314 adamnan turatyn bosqyn toptyń ishinde Bulardyń ákesi Magýı batyr da bar edi.

Qazaq, qyrǵyz, dúńgen halyqtarynyń tárbıesin teń kórip, mádenıeti men dástúrin tel emip ósken jas Bular isker, sheshen, ádiletshil, batyr bolyp eseıedi. О́se kele Bular Magýev Qaraqońyz (Nıkolaev) bolysyna bolys bolyp saılanady. Ol qazaq-qyrǵyzdyń Shabdan Jantaev, Dúr Saýranbaev, Ǵalı О́zbekov, Barlybek Syrtanov, Ydyrys Sadybekov, Bekbolat Áshekeev, Sát Nııabekov, Ybraıym Jaınaqov sekildi belgili kisilerimen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, Jetisý óńirindegi saıası jáne mádenı-kópshilik is-sharalarǵa da belsendi túrde qatysyp otyrady.  

1916 jylǵy kóterilis bastalǵanda dúńgenderdiń basym bóligi qazaq-qyr­ǵyzǵa tileýles boldy. Elge tóngen taý­qymetti jyldarda qazaqtar ózge etnos ókil­derine, sonyń ishinde dúńgenderge qamqorlyq kórsetip otyrdy. Al dúńgen etnosy óz tarapynan qoldan kelgen kó­megin berdi. Mysaly, Qaraqońyz bolysy Bular Magýevtiń basshylyǵy­men el bolyp, jabyla júrgizgen sýlan­dyrý júıeleri qordaılyqtarǵa áli kún­ge qyzmet etip keledi. Qazaqstandaǵy dúńgenderdiń 70 paıyzyna jýyǵy Qor­daı óńirinde tirshilik etýde. Sonyń biraz bóligin Bular batyrdyń urpaqta­ry jáne aǵaıyn-týystary qurap otyr. Sondaı-aq Bular batyrdyń tikeleı ur­paqtary Qazaqstannyń ǵylym, bilim, óndiris, aýyl sharýashylyǵy salalarynda da jemisti eńbek etýde. Solardyń biri – kórnekti qoǵam qaıratkeri Ilııas Júsipuly Bularov. Ol 30 jasynda-aq «Kommýnıstıcheskıı» (qazirgi Sortóbe) aýylynyń kolhoz tóraǵasy qyzme­ti­ne kóterilip, naryqtyq ekonomıkaǵa kó­shýdiń alǵashqy qıyndyqtary tusyn­da basshylyq qyzmette boldy. Árisi tu­tas elimizdegi, berisi Qordaı óńirindegi kóptegen qaıyrymdylyq is-sharaǵa muryndyq bolǵan Ilııas Júsipuly res­pýblıkamyzdaǵy eki birdeı joǵarǵy oqý ornyn bitirgen ınjener, uzaq jyldar «Kaztransgaz-Almaty» aksıonerlik qoǵamynda abyroıly qyzmet etti. Búginde Májilis depýtaty.

Jalpy, dúńgen halqy qazaq hal­qynyń, onyń ishinde Noǵaıbaı bı basta­ǵan el azamattarynyń qamqorlyǵy men jaqsylyǵyn eshqashan esten shyǵar­ǵan emes, ásirese dúńgen halqynyń ýákil­deri ózderiniń alǵash qazaq arasyna kelgen kezdegi azyp-tozǵan taǵdyryn áli kúnge jıi eske alady ári qazaq hal­qynyń «baýyrym» dep ashqan ystyq qushaǵyn urpaqtan-urpaqqa jetkizip, máńgi este saqtaýdy nasıhattap keledi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qordaıdaǵy dúńgender Noǵaıbaı bıdiń basyna eskertkish ornatyp, janynan shaǵyn meshit saldy. 2013 jyly dúńgender qazaq halqyna taǵy bir erekshe qurmet kórsetti. Bııanhý batyr ur­paqtary men halyq birigip «Sıan – Masanchı» atty qashyqtyǵy 6300 sha­qyrym bolatyn halyqaralyq velosherý ótkizdi. Velokomanda Masanshy aýylyna qaıta oralǵan sátinde «Uly qazaq halqyna dúńgen etnosynan» degen eskertkishtiń ashylý rásimin jasady. 2018 jyly «Venhýa» dúńgen etnomádenı ortalyǵy, aqsaqaldar jáne ákimshilik birigip Sortóbe aýylynda Noǵaıbaı bıge eskertkish ornatty.

Dúńgender ózderiniń adal eńbegimen qazaq halqyna zor qurmet kórsetip, el ekonomıkasy men óńirdiń damýyna úlesin qosyp keledi. Sonymen qatar dúńgender elimizdiń sport salasynyń damýyna da aıtarlyqtaı úles qosyp keledi. Esimi kúlli álem jurtyna belgili Maıa Maneza, Zýlfııa Chınshanlo, Rashıd Daýrov, Sha­mıl Fýshanlo, Iskander Harsan sekil­di jerlesterimiz Qazaqstannyń kók Týyn álemdik arenada san márte jelbiretti.

Keńes Odaǵynyń ydyraýy qarsa-­­ń­ynda, ıaǵnı 1989 jylǵy sanaq boıynsha Qazaq­­standaǵy dúńgen halqynyń sany 30 165 adam bolsa, 2014 jylǵy sońǵy málimet­terde dúńgen halqynyń sany 62 029 adamǵa jetken. Muny Qa­zaqstan dúń­genderi­niń tarıhynda dúń­genderdiń basyna «qoı ústine boz torǵaı jumyrtqalaǵan» beıbit zamany ornap, baı-baqytty ómir keshe bas­taǵanynyń naqty dáleli deýge bolady.

Dúken MÁSIMHANULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Janymhan OShANULY,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent