Sorlatqan Sýısıd

Bizdiń qoǵam sýısıdtiń rýhanı dert ekenin baıaǵyda-aq moıyndaǵan. Búginde ólimge asyq­qan borkemik býynnyń taǵdyry mamandardy ǵana emes, kópshilikti de alańdatyp otyr. Bul derttiń sebebi kóp. Al barlyq se­beptiń astarynda jasóspirimderdiń rýhanı «múgedektigimen» qatar, júrekterindegi tynyshsyzdyǵy jatyr. Jan-jaqtan aǵylǵan qajetti-qajetsiz aqparattar, ózgeshe bir álem izdegen jastardyń moraldyq-psıho­logııalyq turǵydan qoldaý tappaýy – osynyń bar­lyǵy qurdymǵa qaraı ıtermeleıdi. Máselen, psıholog Svetlana Bogatyreva: «Ja­star men jasóspirimderdiń óz ózine qol jumsaý sebepteri týraly sóıleskende kóp adam otbasynyń áleýmettik jaǵdaıyn taldaýǵa tyrysady, baqytsyz mahabbat, ata-analarmen qaqtyǵys týraly aıtady. Biraq bul sýısıdtiń basty sebepteri emes, olar tek iske qosý mehanızmderi. Eń basty sebeptiń biri – balanyń psıhıkalyq densaýlyǵy», deıdi.

Jastyqtyń eń shýaqty, alańsyz ári qyzyq pen qýanyshqa toly shaǵynda nege jetkin­shek ómir súrýge emes, ajalǵa asyǵady? О́mirdiń má­nin, jaryq dúnıeniń qadirin jete túsin­beı jatyp, jabyǵý men jalǵyzsyraýdyń qamy­tyn kııýiniń sebebi nede? Jyl saıyn osy tektes suraqtar túrli jıyndarda tal­­qy­lanyp jatady. Jastar arasyndaǵy sýı­sıd­tiń alyn alý boıynsha jasalyp jat­qan is-sharalar da, ázirlengen jobalar men qabyldanǵan baǵdarlamalar da jetip artylady. Biraq kúızelisten aryla almaı, aqyr sońy qyrshynnan qıylyp jatqan jetkinshekter sany azaıar emes. Nege?

Din ókilderi sýısıdti «Alladan alys­taǵan adamdardyń aýrýy» deıdi. Sebebi, olar jaratýshynyń qorǵaýynda bolmaǵan adamǵa azǵyrýshy shaıtan oıyndaǵysyn oryndatady dep sanaıdy. Al psıhologter jaqyndarynan jylylyq sezinip, qoldaý tappaǵan jetkinshek qana ómirlik qıyndyqqa tótep bere almaı, mort synatynyn aıtady. О́ıtkeni kez kel­gen psıhıkalyq kúızelistiń saldary trav­matıkalyq bolýy, al onyń arty qaıǵyly jaǵ­daıǵa ákep soǵýy múmkin. Sol sebepti de mamandar eń aldymen ja­qyn adamdar bir-biriniń jan dúnıesine úńilip, qaıǵysy men qýanyshyn bólisip oty­rýy qajet degendi jıi tilge tıek etedi. Son­da ǵana jastar arasyndaǵy jabyǵý men jalǵyzsyraýdyń aldyn alar edik degen tujyrym jasaıdy.

О́tken jyldan beri el kóleminde «Jastar arasynda sýısıdtiń aldyn alý jónindegi shara­lar keshenin ázirleý jáne iske asyrý» res­pýb­lıkalyq jobasy iske asyrylyp keledi. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha Qazaq­stannyń teń quqyq pen teń múmkindik ınstıtýty jáne Azamattyq bastamalardy qol­daý ortalyǵynyń uıytqy bolýymen qolǵa alynǵan aýqymdy jobanyń kózdegeni – sýısıd týraly eń aldymen ata-analardyń oılary men kózqarasyn ózgertý. Nege jas­tardyń ózi emes? Nelikten ata-ana? Kásibı psıhologter bul suraqqa jaýap berý kezin­de mynandaı derekterdi alǵa tartady. Elimiz­de jastar arasynda tirkeletin árbir úshinshi sýı­­sıdke jetkinshek pen ata-ana arasyndaǵy urys-keris pen daý-damaı túrtki bolady eken. Sondaı-aq jalǵyzdyq sezimi – 12, dos­tar­men qarym-qatynastyń úzilýi – 10, oqý ornyn­daǵy qaqtyǵystar, qolaısyz qarjy­lyq jaǵdaı 3 paıyzdy quraǵan.

Joba sheńberinde 14 oblys pen respýb­lıkalyq mańyzy bar 3 qalada 200-den astam mamannyń qatysýymen myńnan astam ata-ana men qamqorshyǵa trenıngter ótkizilip, «Qıyn qadamǵa barǵan jasóspirimderge qa­laı kómektesýge bolady? Sýısıdtik minez-qulyq­tyń sebepteri men belgileri qandaı? Kún­delikti ómirde sýısıd týraly jıi betpe-bet ke­letin aqparattardyń aq-qarasyn qalaı ajy­ratýǵa bolady?» degen suraqtar boıynsha áńgi­melesýler uıymdastyrylǵan. Elimizdiń ár óńi­rinde ótkizilgen osyndaı is-sharalardan keıin kásibı mamandar kýrs tyńdaýshylary úshin sýısıdtiń óte aýyr taqyryp bolǵanyn moıyndap otyr.

Osyndaı trenıngterdiń birinde óz ózine qol jumsamaq bolǵan jetkinshektiń anasy psıhologten «Balamnyń boıynda bul dert endi máńgi qala ma?» dep surap­ty. S.Bogatyreva qoǵamda sýısıdke qatys­ty keń taralǵan mıf­tiń biri osy deıdi. Psı­hologtiń aıtýynsha, sýı­sıd jasaýǵa tyrysý – bul kómekke sha­qyrý degen sóz. Demek, eń birinshi ata-ana ul-qyzynyń jan dúnıesin túsinýge barynsha tyrysýy qajet. О́ıtkeni yntymaǵy jarasqan, bir-birine degen jylylyǵy men meıirimi ortaı­maǵan otbasynda dúnıege kelip, ata-ana mahabbatyna malynyp ósken jas ajalǵa emes, alǵa qaraı umtylary anyq. О́mir kórmeı jatyp ajalǵa asyqqan ­jastar eń aldymen jaqynynyń jylylyǵy­na, júreginiń ımanyna zárý sebebi.