Baılanystar baılamy joǵary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Belarýs Respýblıkasyndaǵy  Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erǵalı BО́LEGENOVPEN áńgime – Erǵalı Bólegenuly, qazirgi ýaqytta Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy qarym-qatynastar biregeı odaqtastardyń baılanystary dep atalyp júr. Sizdiń kózqarasyńyz boıynsha, Qazaqstan-Belarýs qatynastaryn osylaısha ataýdyń máni nede? – Táýelsizdikke qol jetkizgen kúnnen bastap Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy qarym-qatynastar turaqty túrde damý ústinde, árdaıym jańa mazmunǵa tolyp keledi. Qarym-qatynastarǵa qandaı da bolmasyn saıası nemese ekonomıkalyq máselelerdiń aýyrtpalyǵy túsip jatqan joq. Osy ýaqytqa deıin shamamen 80 qujattan quralǵan edáýir jetildirilgen kelisimdik-quqyqtyq baza qalyptasty. Olardyń ishindegi eń mańyzdysy 1996 jylǵy 17 qańtarda qabyldanǵan Dostyq pen yntymaqtastyq týraly shart bolyp tabylady. Atalǵan qujat barlyq baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty retteýge jol ashyp otyr. Bizdiń dostyq qarym-qatynastary­myzdyń túbirinde shynaıy tarıhı negiz jatyr. Ár ýaqytta tyǵyz ekonomıkalyq, mádenı-gý­ma­nı­tarlyq jáne basqa da baılanys­tarymyz bolǵan edi. Qazaqstandaǵy shama­men 100 myń adamnan quralǵan belorýs dıasporasyn atalǵan baılanystardyń «shynaıy kópiri» desek, qatelespeımiz. Belarýste Uly Otan soǵysy kezinde eldi fashıstik basqynshylardan bosatýǵa úles qosqan qazaqstandyqtardyń erligi joǵary baǵalanady. Qazirgi qarym-qatynastardyń odaqtastar sıpatyn eki eldiń memleket basshylarynyń saıası erikteriniń zańdy nátıjesi degen jón. Olar tyǵyz, ózara senimdi saıası únqa­ty­sýdy bekite bildi, birlesken iri jobalar­dy júzege asyrýǵa is-áreket erkindigin berdi. Pre­zıdentter N.Nazarbaev jáne A.Lýka­shen­ko jyl saıyn ózara ekijaqty saparlardy ótkizip otyrady. Sonymen qatar, turaqty negizde eki eldiń Úkimet, Parlament basshylarynyń, mınıstrlikter men vedomstvolar jetekshileriniń, ulttyq kompanııalar ókilderiniń kezdesýleri uıymdastyrylady. Bir sózben aıtqanda, baılanystar óte qarqyndy, al eń bastysy – olardyń jemisi qomaqty. Árıne, Qazaqstan men Belarýstiń EýrAzEQ, UQShU jáne TMD sııaqty ınte­g­ras­ııalyq birlestikterge qatysýynyń mańyzy úlken. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy elderi­mizdiń qarym-qatynastaryn sapaly jańa strategııalyq deńgeıge kótergen qadam bol­dy. Osynyń arqasynda aımaqtyq máse­le­lerdi sheshýmen qatar, birinshi kezekte BUU, EQYU jáne basqa da halyqaralyq qurylymdar sheńberinde tyǵyz yqpaldastyq júrgizýge múmkindik týdy. Bul baǵyttaǵy yntymaqtastyq asa tıimdi retke keltirilgen, sebebi, ózekti halyqaralyq kún tártibi boıynsha elderimizdiń ustanymdary bir-birine saı keledi. – Sál sheginis jasasaq, Qazaqstan Pre­zı­dentiniń 2012 jyldyń mamyr aıyndaǵy Belarýske sapary barysynda memleket basshylary shamamen 1 mlrd. AQSh dollaryna jetken taýar aınalymy qolda bar áleýetke saı kelmeıtindigi týraly pikir bildirdi. Bul kórsetkishtiń artýyna qandaı salalar yqpal ete alady, ósimniń jańa múmkindikteri qaıda jatyr? – Biz búgingi tańda memleket basshylary­nyń eki el arasyndaǵy taýar aınalymyn eki esege arttyrý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý baǵytynda jumys júrgizip kelemiz. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik atalǵan baǵyttaǵy jumystarǵa oń septigin tıgizip otyr. Qazir Qazaqstanda «BelAZ», «MTZ», «Gomselmash» jáne basqa da 12 birlesken qurastyrý óndiristeri jumys jasaýda, bizdiń respýblıkamyzda qoldanysy ártúrli maqsattarǵa arnalǵan belarýstik mashına jasaý jáne aýylsharýashylyq tehnıkalaryn shyǵarý jobalaryn júzege asyrý jalǵasýda. Osy oraıda, atalǵan jobalarda qazaqstandyq mazmundaǵy úlestiń toqtaýsyz ósimi baıqalyp otyr. Jalpy eseptegende, 60 shaqty joba júzege asyrylýda. Árıne, taýar aınalymyn kúrt arttyrý úshin bul jetkiliksiz. Sondyqtan jańa iri serpindi jobalardy júzege asyra bastaý mańyzdy. Osy rette, elderimizdiń tabıǵı-geografııalyq basymdylyqtaryn qoldaný shart. Máselen, Belarýs Qazaqstannyń Eýropaǵa «batys qaqpasy» bolsa, Qazaqstan Belarýs úshin ónimdi Qytaı men Ońtústik Azııaǵa ilgeriletýdiń tirek alańy bola alady. Bul másele boıynsha elderimiz arasynda tolyq kelisim bar. Bul baǵytta áńgime qozǵasaq, qazaqstan­dyq taraptyń Belarýstiń birqatar óner­ká­sip nysandaryn jekeshelendirý úderis­terine qatysýy, osy jerde ótkizý termınaldarynyń qurylysy, sondaı-aq, Belarýs tarapynyń «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dálizin­de tolyqqandy qatysý múmkindigi jónin­de konsýltasııalar júrgizilgen. Yn­ty­maq­tastyqtyń ózge de perspektıvaly ba­ǵyt­­tary bar, onyń ishinde, IT-tehnologııalar salasy, telebaılanys, agroónerkásip kesheni, energetıka, t.b. baǵyttardy ataǵan jón. Jal­py, asyryp aıtpaǵannyń ózinde ekijaqty yn­tymaqtastyqtyń áleýeti zor. – Keden odaǵy men Birtutas ekonomı­kalyq keńistiktiń qurylýy ekijaqty yntymaqtastyqtyń damýyna qandaı serpin berdi? – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy Qazaqstan men Belarýs­tiń arasyndaǵy syrtqy saýda aınalymy kórsetkishterine jaǵymdy yqpal etti. Sonymen birge, Qazaqstan men Belarýs ázirge dástúrli túrde Reseıge qaraı bet buryp otyr. Bul – zańdylyq. Degenmen, Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń barlyq tetikteriniń iske qosylý qarqynyna qaraı Qazaqstan men Belarýs arasynda yntymaqtastyqty edáýir arttyrýdyń qosymsha múmkindikteri paıda bolatyny sózsiz. Eki eldiń kásipkerleri biryńǵaı tártip pen ashyq erejeler boıynsha, belgili tarıftermen jumys isteıtin bolady. Bul, kásipkerlerge árekettestiktiń jańa túrlerin tabýmen qatar, Birtutas ekono­mıkalyq keńistiktiń ortaq naryǵynda ózderin áldeqaıda senimdi sezinýge múmkindik beredi. – Básekege qabilettilikti arttyrý maqsatynda ǵylymı-tehnıkalyq saladaǵy yntymaqtastyq ózekti bolyp tabylady. Bul baǵytta ne jasalýda? – Belarýs – dástúrli túrde irgeli ǵylymı-zertteýler salasynda myqty el. Sońǵy jyldary ǵylym men óndiristiń tikeleı baılanysyn qamtamasyz etýge kóńil aýdaryldy, nátıjesinde kommersııalyq tabystarǵa qol jetkizildi. Jekelegen álemdik noý-haýlar naq osy belarýstik mamandardyń úlesine tıesili. О́z kezeginde Qazaqstanda da atalǵan salaǵa árdaıym úlken mán berilip keledi, onyń damýyna qomaqty qarajat ınvestısııalanyp júr. Elderimiz bir-birinen kóp nársege úırene alady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Belarýs Respýblıkasy­nyń joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary arasynda ǵylymı-bilim berý birlestigi quryldy. 2012-2013 jyldarǵa arnalǵan Ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasyna 38 joba engen bolatyn. Ǵylymı-tehnıkalyq yn­tymaqtastyq jó­nin­degi Qazaqstan-Belarýs komıssııa­sy jumys isteıdi. Bir sóz­ben aıtqanda, yntymaqtastyqtyń bar­lyq qa­jetti tetikteri iske qosylǵan, bar qal­ǵany – yntalandyrý jáne nátıje alý. Meniń pi­kirimshe, olardyń ishinde bir­les­ken kásiporyndar qurý, ǵylymnyń ár­túr­li salalarynda birlesken ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy ázirleý, ozyq tehnologııa­lardy endirý bolýy kerek. – Erǵalı Bólegenuly, ıntegrasııalyq úderister elderimizdi barǵan saıyn jaqyndata túsýde. Bul ıdeıanyń bastamashysy Nursultan Nazarbaev ekeni belgili. Qazaqstan basshysynyń ıntegrasııalyq bastamalaryna eshbir balama joq ekeni taǵy aıan. Al belorýstardyń atalǵan úderisterge kózqarastary qandaı? – Birinshi kezekte, postkeńestik keńistiktegi ıntegrasııalyq úderisterdiń damýyn tek saıası ortalarda ǵana emes, jalpy belarýstik qoǵamda quptaıtynyn jáne qoldaıtynyn atap aıtqym keledi. Belarýs TMD, UQShU, EýrAzEQ, KO jáne BEK birlestikteriniń belsendi múshesi bolyp tabylady. Budan bólek, Reseımen birlesip, odaq qurǵan. Integrasııa – Belarýstiń geografııalyq, geosaıası, tarıhı jáne basqa da faktorlarǵa negizdelgen sanaly tańdaýy. Sondaı-aq, birlestik elderimizdiń ekonomıkalarynyń birin-biri tolyqtyrý qasıetine jáne kásip­oryndar arasyndaǵy tyǵyz koopera­sııa­lyq baılanystarǵa negizdelgen. Sonymen qatar, Belarýste Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń syrtqy saıası bastamalary joǵary baǵalanady jáne olardyń tereńdigi men ózektiligi erekshe atalady. Bul, ásirese, Elbasynyń 1994 jyly jarııalaǵan eýrazııalyq ıdeıasyna qatysty. Belorýstardyń ózindik erekshe diline baılanysty atalǵan ıdeıa olarǵa jaǵymdy áser qaldyrdy. Belarýs postkeńestik keńistiktegi ıntegrasııalyq úderisterdi damytýdyń birizdi jaqtaýshysy bolyp qala beretinine senimdimin. – Áriptestik qarym-qatynastardy nyǵaıtýda mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardyń máni zor. Atalǵan salada birshama qyzyqty jobalardyń júzege asyrylyp jatqandyǵy málim. Sol jobalar týraly aıtyp berseńiz. – Bul suraqqa joǵaryda jaýap bergen edim, sol sebepti birneshe naqty jobalarǵa toqtalyp óteıin. Edáýir úlken jumys atqarylyp jatqandyǵy ras. Olardy júzege asyrý kóp qıyndyq týǵyzbaýy tıis, sebebi, atalǵan baǵyttaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa eki jaqtan da tolyq ózara túsinýshilik pen umtylys bar. Máselen, 2009 jáne 2010 jyldary sáıkesinshe Qazaqstan men Belarýstiń Mádenıet kúnderi ótti. 2009 jyly Mınsk qalasynda M.Áýezovtiń barelefin ornatýdyń saltanatty rásimi bolyp, M.Áýezov kóshesi boıynda ornalasqan №143 orta mektepke qazaqtyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń aty berildi. Osy mektepte M.Áýezovke arnalǵan murajaı bar, jyl saıyn oqýshylardyń Qazaqstan tarıhyn bilý deńgeıin tekseretin saıystar ótkiziledi. Bul Muhtar Omarhanulynyń Mınskidegi ózindik bir buryshy desek bolady. Bizdiń ortaq tarıhymyzda Uly Otan soǵysynyń qaraly betteri erekshe oryn alady. Qazaqstandyqtardyń Belarýsti jaýdan azat etýge qatysqany barshaǵa málim. Bul jerde qaza tapqandar da az emes. Olardyń esimderin máńgi este saqtaý úshin elshilik Belarýs tarapymen birlesip, izdeý jumystaryn júrgizýdi jalǵastyryp keledi. 2011 jyly elshilik estelik-kitaptyń ekinshi bólimin basyp shyǵardy, kitapqa osy jerde kóz jumǵan taǵy da 2 myń jerlesimizdiń attary endi. Kóptegen jyldar ótkennen keıin qazaqstandyqtar baýyrlas Belarýste ózderiniń jaqyn týystarymen qoshtasýǵa múmkindik aldy. Mınsk qalasynda tanymal qazaqstan­dyq jazýshylar men aqyndardyń shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan ádebı keshter ótedi. 2011 jyly belorýs tilinde Abaı Qunanbaevtyń kitaby jaryq kórdi. Burnaǵy jyly Belorýssııa ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde Abaı atyndaǵy Qazaq tili, tarıhy men mádenıeti ortalyǵy ashyldy. Artynsha L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Belorýs tili, tarıhy men mádenıeti ortalyǵy ashylady. Bul mádenı-gýmanıtarlyq salada júzege asyrylǵan jobalardyń bir parasy ǵana. – Áńgimeńizge rahmet. Eki el arasyn jaqyndastyrý baǵytyndaǵy jumystaryńyz tabysty bolsyn. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».