О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń aıaǵy. Qaraǵandydaǵy emdeý-saýyqtyrý mekemeleriniń jaǵdaıy múshkil-di. Eń aıaǵy, naýqastarǵa hırýrgııalyq kómek kórsetý qyzmetiniń ózi ár aýrýhananyń qanjyǵasyna baılanyp, ógeılik kórip júrgen. Degenmen, munda aty respýblıka men odaqqa tanymal Hafız Maqajanov degen bilikti medısına mamany boldy. Ol kisi sol kóp aýyrtpalyqtardy ózi kóterip júrdi. Sol Hafız Jaqsybaıuly bertin kele oblys ortalyǵyndaǵy barlyq hırýrgııalyq bólimderdiń basyn qosyp, derbes aýrýhana uıymdastyrdy. Osy mekemeniń tuńǵysh ýyǵy shanshylǵan sátten onyń qyzmetkeri bolǵan adamdardyń biri – Qusnı Eleýov. Jasyratyny joq, jalpy dárigerlik bilimi ǵana bar, kásibı tájirıbesi kemshin jas maman alǵashqy otalardy jasaý kezinde qatty qınalyp júrdi. Tipti, teorııa júzinde jaqsy bilip tursa da, qandaýyrdy qolǵa alǵanda abdyrap qalatyn-dy. Sóıtse-daǵy, birte-birte kúndelikti eńbek yrǵaǵyna qalyptasý Hafız Maqajanov, Aleksandr Keropıan tárizdi tájirıbeli ustazdardan úırenip, sol aǵalarynyń synynan ótý jemiske jeteledi. Eki-úsh jyldyń ishinde Qusnı Qaraǵandydaǵy áıgili hırýrgterdiń qataryna qosyldy. Keıin óziniń aqylshysy H.Maqajanovtyń esimin ıelengen aýrýhanada 1960-jyldan bastap jaraqat-ortopedııa bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. Keıipkerimiz 1971 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, úsh jyldan soń Qaraǵandy memlekettik medısına ınstıtýtyna konkýrstyq negizde assıstent bolyp saılanǵannan keıin de osy aýrýhanadan qol úzgen joq. Kúrdeli ota jasaýǵa jetekshilik etip, ǵylym men praktıkalyq jumysty qatar alyp júrdi.
Qurǵaq statıstıkaǵa júginsek, jaraqat saldarynan bolatyn adam shyǵyny dúnıe júzinde júrek-qan tamyrlary aýrýy qııatyn taǵdyrlardan keıingi oryndy ıelenedi eken. Qaraǵandy tárizdi ındýstrııa alyptary mol qalada óndiristik, turmystyq jáne apat jaǵdaıynda jaraqat alatyndar sany da kóp bolatyny túsinikti. Sondyqtan, oblystyń hırýrgııalyq klınıkasynda ota jasalmaıtyn kún joqqa tán. Qusnı Ámenulynyń qandaýyry aıyna 35-40 adamnyń janyna shıpa, dertine dárý darytsa, jyl ishinde jasaıtyn otasy 400-di tóńirekteıdi eken. Hırýrg bolǵan 44 jyl muǵdarynda 15 myńnan astam taǵdyrdyń kórer jaryǵy uzarýyna sebepker bolǵan dáriger tek ınfarkt alyp, qatty entige beretin bolǵandyqtan, jetpiske jaqyndaǵan shaǵynda ǵana ota jasaýdan bas tartypty. Jankúıer jurttyń qanyn qyzdyryp, jeliktiretin fýtbolshy óz ǵumyrynda osynshama gol soqsa, kem degende oǵan qoladan músin quıylatyny kúmánsiz. Al dáriger degen halyqtyń bylaıǵy jurt kózinen tasa eresen eńbegi ý-dý tirshilikte emes, jalǵyz Allanyń ǵana esebinde ekeni anyq.
Dárigerlik tájirıbesinde talaı aýyr ota jasaýyna týra kelgen Qusnı Ámenuly óz ómir jolynda adam aǵzasyndaǵy jaraqat jyldam ári zardapsyz bitýine áser etetin ónertapqyshtyqpen de aınalysyp, jańalyqtar ashty. Sóıtip,eki avtorlyq kýálik ıelendi. Praktıkalyq jumys pen ǵylymı eńbekti jáne Qaraǵandy memlekettik medısına ınstıtýtyndaǵy ustazdyqty qatar alyp júrgen adamnyń qajyryna tańǵalmasqa shara joq. 1992 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵan ǵalym 60-tan astam ǵylymı maqalanyń jáne monografııalardyń avtory. Professor aǵamyz sondaı-aq kóp jyl boıy Qaraǵandy memlekettik medısına ýnıversıtetiniń oqý-óndiristik birlestigine jetekshilik etti. Onyń aldynan dáris alǵan shákirtteri Qazaqstan men TMD elderinde ǵana emes, alys shetelderde de qyzmet atqarady. Eshqaısysy da ustaz atyna sóz keltiretindeı emes, bári de óz isterin jetik biletin sheber mamandar. Olardyń Qusnı Ámenulyna degen qurmeti erek.
«Qusnı aǵa medısınanyń teorııasy men praktıkasyn ǵajaıyp dáldikpen ushtastyrǵan dáriger-ǵalym. Sonaý shákirt kezimizden bastap búgingi jigit aǵasy atanǵan shaǵymyzǵa deıin ol kisi bireýdiń syrtynan ǵaıbat sóz aıtqanyn, áldekimdi jazyqsyz jazǵyrǵanyn kórgen joqpyz. Ýádege beriktigi jáne talapshyldyǵy jaǵynan onyń aldyna túser jan joq. Ádildigi taǵy sondaı. Osyndaı týra, qylyshpen shapqandaı tilip túsetin, jalǵandyqqa jany qas minezine oraı Qusnı aǵany «temir adam» dep atap kettik. Qataldyǵyna qapalyqtan emes, erekshe prınsıpshildigine degen qurmetten týǵan sóz bul», – degen-di birde áriptesi Serik Qaıýpov. Ol kisi osylaı dese: «Jaqsy dáriger bolý úshin otany minsiz jasaý ǵana azdyq etedi. Eń aldymen, adamǵa súıispenshilikpen, onyń taǵdyryna janashyrlyqpen qaraý kerek. Qusnı aǵa osyny jaqsy túsingen jan. Ústińdegi halatyń aq bolýy jetkiliksiz, júregiń kirshiksiz pák, qolyń taza bolýy shart. Ustazymyz osy qaǵıdany bizge ýaǵyz etip qana qoıǵan joq, eń aldymen ózi berik ustanyp keledi», – deıdi Qaraǵandy oblysyna esimi áıgili otashy Otan Maqyshev aǵamyz.
Keńes Odaǵy ydyrap, Qazaqstan derbes otaý tikken alǵashqy jyldary, ásirese, jańa ekonomıkalyq qatynastarǵa kóshý úshin reformalar bastalǵan ótpeli kezeńde medısına salasynyń qatty zardap shekkeni Qusnı Ámenulyn qatty tolǵandyrǵan-dy. Ońtaılandyrý jeleýimen kóptegen emhanalar men aýrýhanalar jabylyp, dárigerler men orta býyn medısına qyzmetkerleri jumyssyz qaldy. Budan H.Maqajanov atyndaǵy kópsalalyq klınıkalyq aýrýhana da aınalyp óte almady. О́nerkásiptik ereksheligi, aýa raıynyń qolaısyzdyǵy qabattasqan Qaraǵandyda adamdardyń qaterge ushyraý, jaraqat alý táýekeli joǵary. Onyń ústine, bul aýrýhana jabylsa, taǵy da ondaǵan adam jumyssyz qalmaq. Zaman túzelgende ony qalpyna keltirý úshin bardy saqtaǵannan ondaǵan ese artyq qarjy bólýge týra keledi. Osyndaı orynsyzdyq pen qııanatqa jol berýge bolmaıtynyn aıtyp, Qusnı Ámenulynyń oblys ákimdigine barǵany kúni keshegideı kóz aldynda. Aımaqtyń sol kezdegi basshysy Májıt Esenbaev túıindi máselege jete mán berýiniń jáne densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Qanat Ermekbaevtyń tabandylyǵy arqasynda aýrýhana saqtalyp qalǵan edi.
– Eýropanyń, jalpy kez kelgen damyǵan eldiń dárigerleri adamnyń ár múshesine ota jasaý úshin tek soǵan ǵana arnalǵan aspap pen qural-jabdyq paıdalansa, bizdiń hırýrgter qolyna túsken, tabylyp turǵan dúnıemen ǵana jumys isteýge májbúr boldy. Bul úlken sheberlikti, tapqyrlyqty qajet etetini medısınadan habary az adamdardyń ózine de belgili. Jetildirilgen quraldardyń, táýir dári-dármek pen aspaptardyń kele bastaǵany endi ǵana ǵoı. Meniń ókshemdi basqan inilerim Otan Maqyshev, Serik Qaıýpov, Qabylbek Ábýǵalıev, Tuıaq Ábıev, Dýlat Maqyshev jáne basqalar óte qarapaıym quraldarmen jumys istedi. Bular iskerligi, biliktiligi, sheberligi jaǵynan sheteldiń eń myqty professorlarymen ıyqtasa alady. Qazaqstannyń ózge óńirlerinen mundaı mamandardy kúndiz qolyńa shyraq alyp izdeseń de tappaısyń, – deıdi Qusnı aǵa.
Talassyz aqıqat. Qaraǵandylyq mektepten ótip kelgen dárigerlerdi Qazaqstannyń, tipti TMD quramyndaǵy elderdiń kez kelgen aýrýhanalary men emhanalary qol-aıaǵyn jerge tıgizbeı qabyldaıtyny belgili. Bul olarǵa berilgen úlken baǵa, kórsetilgen zor senim bolsa, osynaý abyroıǵa professor Qusnı Eleýovtiń qosqan úlesi óte úlken.
Seksenniń seńgirine shyqqan aǵa osy ǵumyrynda zaman men qoǵamnyń kempirqosaq túsindeı qubylǵanyn kórdi. Aýmaly-tókpeli shaqtardy basynan ótkerdi. Biraq, óziniń basty prınsıpinen – adamdy súıý, onyń taǵdyryna arashashy bolý maqsatynan taıǵan emes. Bozbala shaǵynda basyn baılaǵan kásibine adal qyzmet etip, tóńiregine shapaǵatyn shashyp keledi.
Ermek BALTAShULY,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
QARAǴANDY.