«Bizdi saqtap qalǵan qazaq halqynyń aq peıili»

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestigi aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Muhtar BOKAEV: «Bizdi saqtap qalǵan qazaq halqynyń aq peıili»

Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimizde ultaralyq jarasym men dinaralyq tatýlyq saltanat quryp keledi. Bul rette budan on toǵyz jyl buryn Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ómirge kelgen qoǵamdyq-saıası ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qosyp otyrǵan úlesi qomaqty. Iá, joǵaryda atalǵan qoǵamdyq qundylyqtar syrt kóz qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıtyn qazaqstandyq qoǵam úlgisin qalyptastyrýǵa negiz qalady. Assambleıa múshesi Muhtar Bokaevpen áńgime osyndaı baǵytta órbidi. – Muhtar aǵa, sizdiń ultyńyz cheshen bola tura, qazaqsha sóılep, qazaqsha oılap qana qoımaı, tipti, qazaq tilinde óleń, áńgime, povest, roman jazyp júrgen fenomenińiz ben tamasha qarym-qabiletińiz bárimizdi tań-tamasha qaldyrýmen keledi. Múmkin munyń syryn ózińiz aıtyp berersiz? – Bul suraǵyńyzǵa tikeleı jaýap qaıtarmas buryn, sál muńdylaý sheginis jasaýǵa ruqsat et, qaraǵym. Aıtaıyn degenim, bıyl cheshen-ıngýsh halqynyń Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgenine jetpis jyl tolyp otyr. Bul kezde, árıne, qarapaıym halyq qıly jaǵdaılardy bastan keshetini tabıǵı jáıt. Sonyń biri – bizdiń áýlet edi. Sirá, muny tarıh qate­ligi dep qabyldaǵanymyz jón sekildi. Keıin, 1957 jyly KSRO quramynda cheshen-ıngýsh avtonomııaly respýblıkasy qurylǵan kezde Qazaqstanǵa kúshtep aýda­rylǵan cheshen-ıngýshtardyń kópshiligi Qazaqstandy óz Otany dep sanap, osy qutty mekende turaqtap qalyp qoıdy. Biz ultymyzǵa úlken syn bolǵan tar jol, taıǵaq keshý keze­ńinde qazaq halqynyń kirshiksiz aq peıili men kóńiliniń jáne shekten tys qonaqjaılyǵy men meımandostyǵynyń arqasynda ǵana aman qaldyq dep sanaımyn. Bul 1944 jyl edi. Soǵys júrip jatqan kez. О́zgesin aıtpaǵanda, isher tamaqtyń ózi qat. О́zderi shyq­pa, janym, shyqpamen otyrǵanda aýzyndaǵysyn bizder sekildi taǵdyr teperishine ushyraǵandarǵa jyryp, bólip berýdi murat tutqan ári qashanda osy márt qasıetinen aınyp kórmegen halyq tek qazaq halqy ekenine men áldeqashan kózimdi jetkizgenmin. Mundaı halyqtyń tilin ne­ge úırenbeske? Munyń basty syry osynda. Eldegi tynyshtyq pen aýyzbirshiliktiń saqtalýy birinshiden respýblıkanyń tól turǵyndarynyń osyndaı keń­peıildiliginiń de nátıjesi deýge bolady. Qashanda tatý-tátti turmysty murat tutqan qazaq halqynyń kómegi men qoldaýynyń arqasynda sol bir súrginde cheshen halqy Qazaqstanda aıaqtarynan tik turyp ketti. Muny esh umytýǵa bolmaıdy. Tutastaı alǵanda búginde Qazaqstanda turatyn ártúrli etnos ókilderi ózderiniń tarıhyn, salt-dástúrleri men halyqtyq qalpyn saqtaýlary úshin úlken múmkindikter men konstıtýsııalyq quqyqtar berilip otyr. Eń bastysy, qazirgi kúni qazaqstandyqtar ózara kelisim men birlikke qol jetkizip otyrǵany – memlekettilikti baıandy, máńgilik el etetin basty faktor dep bilemiz. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń osy baǵytta tyndyryp otyrǵan ilkimdi isterine de kóńil toıady. О́zara dostyq pen tatýlyqty tý etken mundaı ınstıtýttyń qyzmetinen úırenýge nıet etip júrgen taıaý jáne alys shetelderdegi memlekettik qury­lymdardyń mol ekendigi de joǵa­ry­daǵydaı pikirimizdiń bir dáleli. – Muhtar aǵa, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń aldaǵy sáýir aıynda ótkiziletin kezekti sessııasyna arqaý bolatyn bas­ty másele – kelisim mádenıeti taqyryby eken. Buǵan qatysty ne der edińiz? – Tek bir ǵana kelisim sóziniń túp-tórkininde tutas bir zııalylyq pen bekzattyq kórinisteri jat­qandaı kórinedi. Oǵan eshqandaı óktemdik pen ozbyrlyq júrmeıdi. Tas bulaqtyń sýyndaı, syldyrap óńkeı kelisim demeı me, uly Abaı. Kelisim túsinigin budan asyryp jetkize alý, aıta alý esh múmkin emes. Osyndaı esh mini joq tamasha túsinikke mádenıet uǵymy kelip qosylǵanda bul tirkestiń máni men maǵynasy odan ári ajarlanyp, odan ári tereńdeı túsedi. Kelisim mádenıeti degenimiz, túıip aıtqanda, toleranttylyq pen parasattylyqtyń bıik úlgisi men shyńy dep bilemin. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy, Bórli aýdany.