Ázil - ospaq, syn - syqaq
1 sáýir – Kúlki kúni
AShQARAQ «BALA» Kóńilim qatty alańdar, Kredıt degen «balam» bar. О́zgeden ol basqaraq, О́miri toımas, ashqaraq. Basqa balam án dese, Ol «vkýsym basqa» deıdi. Barlyq bala nan jese, Bul bále tek aqsha jeıdi. Dushpandaı bir óshikken, Eseptiń bárin biledi. Ýádeden bir kún keshikseń, «Ýchetchıkke» iledi. «Ákeńdi syıla, shesheńdi, Perzenttik qalqam joldy bil». Desem de bále jibimeıdi, Tasjúrek «bala» boldy bul. Ashqaraq ıtke tutylam, Qalaısha odan qutylam, Úı-jaıymdy satsam ba? Myltyq alyp atsam ba? «Davaı aqsha, aqsha» dep, Sońymnan qalmaı úredi ıt. «Nervti» ábden shaıqady, Atańa nálet kredıt! «DOLLARYM» Shet júrsem – saǵynarym, Jabyqsam – shaǵynarym. Dollarym, bir ózińsiń – Tabynarym. Qaıyrmasy: Dollarym, shalqyp kúlseń, Aldymda uzaq júrseń – Júregim jyr tolǵaıdy, Kóńilim ortaımaıdy, Dollary bar adamdar, Eshqashan qartaımaıdy. Fırmada suńqaryńmyn, Bırjada shyrqaryńmyn, Bızneske óziń qosqan, Tulparyńmyn. Qaıyrmasy: Dollarym, shalqyp kúlseń, Aldymda uzaq júrseń – Júregim jyr tolǵaıdy, Kóńilim ortaımaıdy, Qaryzy bar adamdar, Eshqashan qaıtarmaıdy. Qorǵanym óziń deımin, Jan daýa sóziń deımin, Dollarym seni oılasam, Kóz ilmeımin... Qaıyrmasy: Dollarym shalqyp kúlseń, Aldymda uzaq júrseń – Júregim jyr tolǵaıdy, Kóńilim ortaımaıdy, Aqshasy bar adamdar, Túnimen karta oınaıdy. Orynbasar ÁLJIK. QYZYLORDA. _________________ BIRDE... Suraǵyna oraı jaýaby Jazýshylar Ábdikárim Ahmetov pen Qabdikárim Ydyrysov biraz jyl qyzmettes boldy. Qabekeń Jazýshylar odaǵynyń úshinshi hatshysy da, Ábekeń «Jazýshy» baspasynyń poezııa redaksııasynda redaktor. – Osy Qabdikárimniń Ábdikárimnen nesi artyq? – deıtin kórinedi jigitterdiń biri ádeıi jurt ne der eken dep qýlanyp. Sonda jazýshylardyń biri: – Qabdikárimniń Ábdikárimnen «Q»-sy artyq, – dep jaýap beripti. О́kinish Jazýshylar odaǵynda talantty aqyn О́tejan Nurǵalıevtiń shyǵarmashylyq esebi tyńdalyp, ártúrli pikir aıtyldy. Árıne, ásirese kóre almaıtyndar men О́taǵańdy unata qoımaıtyndar keri sóılep, kerenaý pikirler aıtady. Sonda Qýaǵań – Qýandyq Shańǵytbaev kesh sońynda Tahańa – Tahaýı Ahtanovqa ázildep: – Áı, Tahaýı-aı, О́tejandy aýylda tráktiris bolyp júrgen jerinen «senen keremet aqyn shyǵady» dep Almatyǵa aldyrǵan óziń ediń, obalyna qaldyń ǵoı endi, sol qalpymen júre bergeninde bul qazir brıgadır bolyp júretin edi, – deıdi. «Taısatqannyń» tapqyrlyǵy «Jalyn» baspasynda istep júrgen kezimde bizdiń redaksııaǵa Almatynyń mańynda turatyn, óleń jazatyn bir jigit jıi keletin. Bizdiń jigitter odan soǵymǵa taı satyp alypty da, onysy aryq bolyp shyǵypty. Birde jańaǵy jigit kelgende Qastek Baıanbaev: – Aldap-sýlap taı satqan, Saqta, qudaı, naısaptan! – deıdi. Sonda anaý oılanbastan: – Kórmeı-bilmeı aldyń ba, Bul shatqanyń qaı shatqan?! – dep shyǵyp ketipti. Kúmán Toqash Berdııarov ózi onsha unata bermeıtin bir tanysy qaıtys bolyp jerlegeli jatqanda qolyn artyna ustap ersili-qarsyly júrip: – Mynadan Muqaǵalıǵa sálem aıtyp jibersem, aıtar ma eken, aıtpas pa eken? – deıdi. Jar men shar Bir top jigitter bılıard oınap jatqanda aqyn Temirshe Sarybaev domalap kele jatqan shardy óbektep: – Kele ǵoı, janym, kire ǵoı, janym, – deıtin kórinedi. Sonda Israıl Saparbaev: – Sen shardy jardy aımalaǵandaı aımalaıdy ekensiń, – depti. Nemisterdiń ádildigi Qasym aǵamyz soǵysta júrgende jaýdyń oǵy kepken nandaryna tıip, qaq bólipti. Sonda Qasekeń: – Nemis degen halyq ádil bolady eken ǵoı, biz talasady dedi me eken, bir tilim nanymyzdy qaq bólip berdi ǵoı, – depti. Arystan men Turymtaı Ibragım oqý bitirip aýylda qyzmet istep júrgende bir-eki ret úıine masańdaý kelse kerek. Sony ańǵarǵan ákesi Aǵytaı: – Osy sen nege ishseń bulǵaqtap qalasyń? – depti. Sonda ákesiniń de bir kezderi qyzǵanyn kórgen Ibragım aǵamyz: – Arystandaı Aǵytaıdy shaıqaltqan araq turymtaıdaı meni qaıtsin! – depti. Serikbaı OSPANULY. QOSTANAI. _________ ENDI NE ISTEÝGE BOLADY? Adam bolǵan soń jer basyp, asyp-tasyp, jan-jaǵyńa meıirim shýaǵyn shashyp, shatyńdy shatynatpaı, kóńilińdi kóleńke baspaı, kóńildi júrgenge ne jetsin! Trotýardy tyrp-tyrp basyp kele jatyr edim, ortasynan tilip jiberse eki adam bolyp shyǵa keletin eńgezerdeı erkek aldymnan shyǵa keldi. – Bul jermen júrmeńiz! – dedi ol salǵan jerden. – E, jer astynda alty júz albasty jatyr ma? – Joq, trotýar meniń jeke menshigim. Anaý jerge deıin gos aktim bar. Pojalysta, ár qadamyńyzǵa qyryq teńge tólep júre berińiz. – О́ı, sen kimsiń? – «Jol jıegi» JShS qyzmetkerimin. – Atyń kim? – Joldybaı. – Joldybaı bolmaq túgili, Asfaltbaı bolsań da ary tur! – Ár qadamyńyzǵa qyryq teńge! – О́ı, quryp ketshi, ári! – dedim de, aıaldamaǵa keldim. Sóıtsem, munda avtobýs kútip turǵandar qoraz sııaqtanyp, bir aıaqpen tur bári. «Bularǵa ne bolǵan?» – dep oılanyp úlgergenimshe, bir áıel jetip keldi. – Munda turyńyz, bul jer meniki! Gos aktim bar! Myna jerler platnyı! Bir aıaqtap tursańyz otyz teńge, eki aıaqpen tursańyz alpys teńge! – Sumdyq qoı bul! Qala ákimi, jerkom osyndaı sumdyqqa barǵan ba? Aqsha bitse jekeshelendirip, jer bitkendi sata berý kerek pe? – Aıqaılamańyz, – dedi álgi áıel, – áne, bir aıaǵy joq aqsaqal da tur ǵoı! Olarǵa «lgot» bar, jıyrma toǵyz teńge tóledi! Qaıran alpaýyttar-aı, qaıran sheneýnikter-aı, aman bolyńdar, áıteýir! Halyqtyń qamyn qashan oılaıdy ekensińder osy! Kósheniń arǵy betine ótip, kelesi jol jıegimen jyn qaqqandaı, eki kózimnen qan aqqandaı alasuryp kele jatyr edim, bir kisi jetip kelip: – Ár qadamyńyz qyryq bir teńge! – dedi. – Sizde uıat bar ma? – Bar. Eńbektep júrsem she? – dep, jata qalyp eńbekteı berip edim, jelkemnen búrip ustap alǵan anaý: – Eńbektegenińe eki júz teńge! – dedi. – Solaı ma? Maǵan jer basyp júrýge bolmaıdy eken ǵoı! Alla taǵala maǵan jer basyp júrýdi syılaǵan. Ony da kóp kórdińder me? Osy qalada satylmaǵan jer qaldy ma ózi? Bylaı, inishek, meniń qadamym úlken. Sekirip-sekirip qadamdar sanyn azaıtsam, az tóleımin ǵoı? – О́zińiz bilesiz. Men keri shegindim de sekirip-sekirip, jáı júris qadamynyń jartysyna ǵana tólep qutyldym. Sodan, emin-erkin demalaıynshy dep oılap, saıabaqqa keleıin. Munda nebir kafe, qumar oıynhanalar salynyp tastalǵan eken! Adamdar demalatyn jerdi de bızneske aınaldyrypty! Bir kezde bireý keldi. – Siz neǵyp tursyz? – Demalyp. – Demalýǵa bolmaıdy. – Nege? – Bul jerdiń aýasy jekeshelengen. Mine, memlekettik aktisi de bar. – Sonda nemene, aýa jutpaı tunshyǵyp ólýim kerek pe? – Onda sharýam joq. – Aýa jutqanyńyzǵa jetpis teńge. – Men aýa jutyp turǵanym joq. – Qalaı? – Solaı. Men múlde aýa jutpaımyn. Qalanyń sasyq aýasy dári me maǵan? – Qalaı tiri júrsiz, eger aýa jutpasańyz? – Keshe taýǵa baryp, taza aýa kóp jutyp, ókpemdi toltyryp, «zapravka» jasap alǵanmyn. – Ondaı ázilińiz ózińizge! Ketińiz bul jerden! Salym sýǵa ketip, saıabaqtan shyǵyp, kóshe jıegindegi aǵashqa súıenip tur edim, bir shal shalqasynan túserdeı baj ete qaldy. – E, ne bop qaldy? – dep suradym men. – Ol aǵashqa súıkenýge bolmaıdy! Aǵash meniki! Jekeshelengen! Qudaıym-aý, mynaý zaman ne bolyp ketti ózi? Jer basyp júrýge bolmaıdy, oınap-kúlýge bolmaıdy, qalaı ómir súremiz? Endi biz qus emespiz ǵoı, ushyp júretin? Úı jaqqa kelsem, kórshilerim kóp qabatty úılerine, terezeleri arqyly arqan tartysyp, amaldap kirip jatyr eken! Bir ońbaǵan podezge kire beris jerge memlekettik akt alyp úlgeripti. Endi qaıttik? Men segizinshi qabatta turatyn edim. Balkonda turǵan áıelime aıqaıladym: – Endigi jylǵa deıin kóshege shyqpańdar! Men saty izdeýge kettim! – dedim. Basqa ne deıin. Adam bolǵan soń, óz Otanyńda jer basyp júrgenge ne jetsin! Muhtar ShERIM. ShYMKENT. _________ SURAQ-JAÝAP – «Myqtynyń arty dıirmen tartady» – degen sóz bar edi... – Ol baıaǵyda aıtylyp eskirip, esi ketip qalǵan tirkes. Qazirgisi «jemqorlardyń jemsaýy jeti qat jer astyndaǵy munaıdy qubyrsyz-aq soryp alady». * * * – Bastyǵyńyzdyń qyzmeti dúrkirep turǵanda barlyq jaqsy sózińizdi sol kisige arnap edińiz, qyzmetinen ushyp ketkende nege jamandaı bastadyńyz? – Ol kezde ony aıtýǵa bizde ýaqyt boldy ma?.. * * * – Kúndelikti tutynatyn taýarlardyń baǵasy taǵy qymbattady. Sonda arzan birdeńe qaldy ma? – Ýáde jáne biz, demalyp júrgen aýa men sý tegin. Soǵan táýbe deńiz. Eger aýa satýly bolsa kórer edim qalaı-qalaı dem shyǵarǵanyńdy. * * * – Ýaqyt shaýyp ótip bara jatqan arǵymaqqa uqsaıdy. Myqtylar jalyna jarmasyp minip ketedi. – Báse, ekeýmiz yrǵalyp-jyrǵalyp oǵan mine almaı qalyp, tezegin terip júretinimiz sodan eken-aý. * * * – Kedeıdiń asqazanynan baıdiki óte myqty deıdi. – Bolsa bolar. Olardyń keıde taý etegin toǵaıymen, salynyp jatqan úılerdi nobaıymen jutyp jiberetini bar. * * * – Para alatyn kezde sizdiń alaqanyńyz qyshı ma, álde oń qabaǵyńyz tarta ma? – Qalta telefonym álsin-álsin qońyraýlatyp, qulaǵyma jaǵymdy ún ákeledi. Júnis QOQYShULY. Almaty oblysy. Gogol kóshesine qalaı barýǵa bolady eken?.. «Vokrýg smeha» jýrnalynan alyndy. MERGENBAI AITQAN EKEN Kúnáńdi qudaıǵa jappa – Barlyq nárse qudaıdyń degenimen bolady. Tipti meniń áreketterimdi de meniń qalaýym boıynsha jasyldy deýge kelmes, – dep nasıhat aıtqan qurdas molda Mamytbekti Mergenbaı odan ári sóıletedi. – Qoı, aınalaıyn, ózińniń aqymaqtyǵyńdy qudaıǵa jappa! – dedi Mekeń. – Keshe qudaıdy ǵaıbattaǵan partorg bolyp, búgin moldaǵa aınalǵan ekijúzdiligińe qudaı kináli bolmas, kúnáńdi óziń kóter. Jaýaby qıyn suraq Kórshi kelinshek Shárıpa Mergenbaıǵa kelip: – Osy bar ǵoı, Meke, siz araq ishpeısiz, á? – dedi. – Endi onyń ne keregi bar... – Al meniń Ázimim nege ishedi? – Endi ony ózinen suraý kerek emes pe? – Onyń aıtatyny maǵan belgili. Myń ret estigem. Maǵan sizdiń aıtqanyńyz kerek, ol nege ishedi? – Meniń áıelim basqaǵa baryp osyndaı áńgime aıtatyn bolsa, men ishpek túgili asylyp ólip qalatyn shyǵarmyn. Al Ázimniń nege ishetinin bilmedim... – depti Mergenbaı. Úmitińdi úzbe Jaras týysy taýsyla sóıledi. – Orysqa úılendim – aýylǵa jaqpady, musylman bireý tabylmady ma dedi – ajyrastym; grýzınkaǵa úılendim, oǵan qazaqtar jaqpady – ajyrastym; nemiske úılendim, Germanııaǵa ketemiz dedi, elden qaıtip keteıin dedim – ajyrastym; qazaqqa úılendim, ol ózime jaqpady – ajyrastym. Endi maǵan ne deısiz, Meke-aý?! – Ne deýshi edim, kóp etnosty respýblıkamyzda áli de biraz halyq bar ǵoı, aman bolsań, taǵy da úılenersiń, – dedi Mergenbaı. Qýatty paıdalanǵan jón – Bir tilim nannyń qýaty bir shaqyrym júgirýge jetedi eken, – dedi Qydyráli inisi. – Muny Jámılá jeńesheńe aıtsań tórt tilim nan jegizip, Ahmet kókeńdi kúnde bazarǵa jumsap júgirter edi, – depti sonda Mergenbaı qurdasyn óz áńgimesine aralastyryp. – Olardyń úıi men bazardyń arasy eki shaqyrym. Durys pen burys – Meke aǵa, men araqty tastadym. – Durys qoı. – Meke aǵa, men temekini de tastadym. – Endi bul óte durys. – Endi bul tastaýdy aıaǵyna deıin jetkizgim kelip tur, – dedi Kádek. – Áıeldi de tastaımyn-aý. – Al endi munyńdy durys deýge meniń aýzym barmaı tur, – depti Mergenbaı. – Durys pen burystyń aralasqany jón bolar. Mamadııar JAQYP. ALMATY. DÁRIGERLIK «TUShPARA» Emhanada: – О́lip bara jatyrmyn, kómektesińizshi, dáriger... – Qaıda jumys isteısiz? – Kómektesińizshi... – Jumys ornyńyzdy aıtsańyzshy endi. – Ol sonshalyqty mańyzdy ma? – Árıne, sizdiń qandaı jumys isteıtinińizge qarap dıagnoz qoıamyz ǵoı. * * * Dáriger naýqasqa: – Sizdiń qurttaǵan tisterińizdi emdeý úshin, myna altyn tisińizdi julý kerek. – Nege? – Endi, emniń aqshasyn kim tóleıdi? * * * – Dáriger, men qansha mazasyn alyp, tynymsyz sóıleı bersem de, kúıeýim úndemeı otyra beredi. Múmkin, ol aýrý shyǵar? – Ol – aýrý emes, talant! * * * Dáriger áıelge: – Sizdiń kúıeýińizge tynyshtyq kerek. Myna uıyqtatatyn dárilerdi alyńyz. – Muny oǵan jatar aldynda beremin be? – Joq, bul dáriler sizge arnalǵan, kúnde tańerteń ishesiz... _____________ Múıisti júrgizetin Berik SADYR