Ult: Derek pen dáıek

Aqmola oblysy Aqmola oblysy – eń kóp­etnosty jáne kópkon­fessııaly óńirlerdiń biri. Munda 120-dan astam etnostar men etnostyq toptardyń ókilderi tura­dy. Onyń ishinde qazaq­tardy qospaǵandaǵy aı­tar­lyqtaı basym kópshiligi orystar – 35,2, ýkraındar – 5, nemister – 3,6, tatar­lar 1,8 paıyzdy quraıdy. Árqıly ult ókilderi oblystyń barlyq aýdandaryn mekendeıdi. Oblysta 44 etnomádenı birlestik tirkelgen. Olar­dyń qyzmetin Aqmola obly­­sy Qazaqstan halqy Assambleıasy hatshylyǵy janyndaǵy 10 jumys toby úılestiredi. Sondaı-aq, ǵylymı-taldamalyq jáne memlekettik tildi nasıhattaý ortalyqtary, analar keńesi, jýrnalıs­ter klýby, balalar men jastar uıymdarynyń assosıasııasy belsendilik tanytýda. «Istokı» slavıan mádenı-aǵartý birlestigi, tatar etnomádenı birlestigi, «Vaınah» cheshen-ıngýsh birlestigi, polıak jáne nemis qoǵamdyq uıymdary úlgili qyzmetterimen tanymal.  

Aqtóbe oblysy Aqtóbe óńirinde 90-ǵa jýyq ulttardyń ókilderi bir atanyń balasyndaı tatý-tátti ómir súrýde. Munda qazir 807 800 adam turady, sonyń 79,5 paıyzyn qazaqtar quraıdy. 2012 jyldyń basyndaǵy resmı derek boıynsha oblys aýmaǵynda orystar – 101 929, ýkraındar – 24 306, tatarlar – 93 83, nemister – 5 532, moldavandar – 1 428, koreıler – 1 477, ázerbaıjandar – 1 058, bashqurttar – 769, bolgarlar – 681, ózbekter – 894, armıandar 481 adam bolǵan. Orystar men ýkraın­­­dardyń deni oblys orta­lyǵynda, Áıteke bı, Alǵa, Qarǵaly, Qobda jáne Hromtaý aýdandarynda turady. Tatarlar Mártók, Hromtaý jáne Muǵaljar aýdandaryn­da qonystanǵan. Belo­rýs­tardyń basym bóligi oblys ortalyǵyna taban tiregen. Mártók aýdanynda – 834, al Qarǵaly aýdanynda 834 nemis ultynyń ókilderi ómir súrýde. Alǵa aýdanyndaǵy Bolgarka aýylynda bu­dan bir ǵasyrdaı ýaqyt buryn negizinen biryńǵaı bolgarlar tútin túte­tip, tirshilik keshken. Qazir de oblys óńirindegi bolgarlardyń teń jartysy jergilikti qazaqtarmen bite qaınasyp, sonda turyp jatyr, qaladaǵy bolgarlar da sol aýyldan túlep ushqandar. Jalpy, óńirdi mekendeıtin osynshama ulttar ózara aralasyp, aǵaıyn-dostyǵyn nyǵaıtty, tipti bir-birimen qyz alysyp, qyz berisip, qudandaly bolyp ketkenderi de barshylyq. Elbasy bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy ultaralyq tatýlyq pen birliktiń, halyqtardyń ózara dostyqtyń burynnan qalyptasqan tuǵyryn bekite tústi. Oblys ortalyǵyndaǵy Dostyq úıinde 18 etnomádenı birlestik jumys isteıdi. Keń de jaryq eńseli ob­lystyq Dostyq úıinen olardyń árqaısysyna qajetti qondyrǵylarmen jaraqtandyrylǵan keń­se­lik bólmeler bólingen. 300 oryndyq konsert, horeo­grafııa jáne daıyndyq zaldary, oqý synyptary, lıngofondyq bólme, kon­ferens-zal, murajaı jáne kafe, dybys jazatyn jáne beıne stýdııa, basqa da oryndar ulttar dostyǵyna qyzmet etedi. Osyndaǵy barlyq etnomádenı birles­tikterdiń kórkem­óner­paz­dar ujymdary, jas­tar klýbtary josparly jumys júr­gizedi. Etnomádenı bir­les­tikterdiń kórkem­óner­pazdary ulttyq kıimderin kıip sahnaǵa shyǵyp, ánderin áýeletip, bılerin bılegende Aqtóbe aspany alýan túrli boıaýǵa malynǵandaı áserge bóleıdi.  

Atyraý oblysy Atyraý oblysynda 20-ǵa jýyq ulttyń ókili turady. Onyń ishindegi sany kóp etnos­tar dep mynalardy aıtý­ǵa bolady: orystar – 33,6 myń, koreıler – 2,9 myń, tatar-bashqurttar – 2,3 myń, ózbekter – 1,1 myń. Sondaı-aq, óńirde 17 etno­mádenı birlestik ju­­­mys jasaıdy. Onyń ishin­de «Thonıl», «Iverııa», «Ta­týlyq», «Dovıra», «Vı­der­ge­býrt», «Novrýz» etno­má­denı birlestikteri bel­sen­diligimen tanylyp keledi.   Batys Qazaqstan oblysy Oral óńirinde 80-nen astam ult pen ulystardyń ókilderi tatý-tátti tur­mys keship keledi. Munyń ishinde iri etnostyq top­tar­dyń qataryn orys­tar men ýkraındar jáne tatarlar men belorýs­tar quraı­dy. Oblys assambleıasy qura­mynda 33 etnomádenı birles­tik jumys isteıdi. Onyń 15-i ádilet organdarynda mem­lekettik tirkeýden ót­ki­zilse, qalǵandary óńir aýmaǵynda shyǵarmashylyq ujym retinde qurylǵan. Sondaı-aq, mundaǵy joǵa­ry oqý oryndary men jalpy bilim beretin mektep­ter janynda 25 dostyq klý­by bar. Aqjaıyq aımaǵynda mem­lekettik tildi ıgerýge nıet bildirgen azamattar úshin tegin oqý kýrs­tary jumys isteıdi. Buǵan deıin ótkizilgen áleý­mettik saýalnamalar mun­da etnosaralyq jáne din­aralyq qatynastar qalyp­­ty ekenin kórsetip otyr. Assambleıa sheńbe­rin­­­de etnomádenı birles­tik­­ter­diń toptastyrý­shy róli joǵary. Tolerant­tyq­ sana­nyń damýy turaq­ty. Mem­leket pen azama­t­tyq qoǵam ınstıtýt­ta­ry­nyń ózara qarym-qaty­nas­taryn baǵalaý oń sıpatta.  

Jambyl oblysy Jambyl oblysyn mekendeıtin ózge ult ókilderiniń sany ba­syndaǵy derek boıynsha 1 070 098 adam bolsa, onyń 770 704-i jergilikti ult ókilderi. Orystar da kóp. Olardyń sany – 117 610. Dúńgender – 49 750; túrikter – 31 657; ózbekter – 26 091; kúrdter – 14 286; ázerbaıjandar – 11 723; koreıler – 9 535; tatarlar – 9 126; qyrǵyzdar – 8 874; nemister – 4 415; ýkraındar – 4 230; uıǵyrlar – 2 659; cheshender – 2 259; grekter – 1 034. Basqa etnostardyń jalpy sany – 4 955. Oblys boıynsha 2014 jyldyń basynda 18 etno­mádenı birlestik tirkelgen. Olardyń arasynda «Jam­byl oblystyq grek qoǵa­my», «Samshoblo» grýzın etno­mádenı birlestigi» qoǵam­dyq birlestigi, «Jambyl oblystyq «Polonez» polıak­ mádenıet jáne til or­ta­lyǵy» birlestigi bar.  

Qostanaı oblysy Qostanaı oblysynda 99 ulttyń ókili turady. Sonyń ishinde qazaqtar barlyq turǵyndardyń 37 paıyzyn, orystar 43, ýkraındar – 9,6 paıyzyn, nemister – 3,2, tatarlar – 1,9, koreıler – 0,4 paıyzyn quraıdy. Qostanaı qalasynda túrli ult ókilderiniń 18 ulttyq-mádenı ortalyqtary jumys isteıdi. Sonymen qatar, oblysta nemisterdiń «Vozrojdenıe», cheshen­derdiń «Vaınah», armıan­dardyń «Erebýnı», ta­tarlardyń «Doslýq», tájikter men ózbekterdiń «Sharyq», belorýstardyń «Krynısa», qyrǵyz­dar­dyń «Asaba», «Res­pýb­lıkalyq koreıler qaýymdastyǵynyń ob­lystyq fılıaly» at­ty ulttyq-mádenı or­ta­lyqtary belsendi jumys isteıdi.  

Qyzylorda oblysy Qyzylorda oblysynda 70-ke tarta ult pen ulystyń ókilderi turady. Qolda bar derekter boıynsha: orystar – 15 839, koreıler – 8 120, tatarlar – 1 742, túrikter – 1 511, ózbekter – 1 362, cheshender – 801, ýkraındar 393 adamdy quraıdy. Sondaı-aq, aımaqta grekterdiń «Pontıısy», cheshenderdiń «Vaınah», evreılerdiń «Lew ami», ne­mis­terdiń «Wiedergeburt», «Qazaqstannyń or­ys qaýymdastyǵy», «Koreı­ler assosıasııasynyń Qy­zyl­orda oblystyq fılıaly», túrik, ózbek, tatar, qyrǵyz jáne taǵy basqa etnostardyń qoǵamdyq mádenı birlestikteri ju­mys isteıdi. О́ńirde ultaralyq tatýlyq pen tolerant­tylyq saqtalǵan. Árbir ult pen ulystyń ókiline, olardyń salt-dástúrine, dili men dinine qurmet kórsetiledi.  

Mańǵystaý oblysy Mańǵystaý oblys­tyq Statıstıka depar­tamenti málimetiniń bo­ıyn­sha 2013 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin oblysta jalpy turǵyndar sany 585 653 adam bolǵan, onyń ishinde Aqtaý qalasynyń turǵyndary 181 547 adam. 2013 jylǵy 1 qyrkúıek pen 1 jeltoqsan aralyǵynda halyq sanynyń ósimi 0,9 paıyzdy quraǵan. Aımaqtaǵy aýdan, qalalar arasynan Munaıly aýdany halyq sanynyń ósimi jaǵynan aldyńǵy orynda. Al Mańǵystaý oblysyndaǵy sany kóp ózge ult ókilderin aıtar bolsaq, olar mynalar: orystar – 39 myń 528, ázerbaıjandar – 5 myń 326, ýkraındar – 2 myń 135, ózbekter – 1 myń 924, lezgınder – 1 myń 912, tatarlar – 1 myń 724, qaraqalpaqtar – 1 myń 501, armıandar – 1 myń 069. Mańǵystaý oblysynda 20 etnomádenı birlestik jumys jasaıdy. Jýyrda Mańǵystaýda ýkraın halqynyń uly aqyny Taras Shevchenkonyń 200 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar keń kólemde atalyp ótildi.  

Soltústik Qazaqstan oblysy Soltústik Qa­zaq­stan oblysyn­da Qazaqstan Res­pýb­lıkasy halqy­nyń 3,3 paıyzy turady.  Olardyń ishinde: qazaqtar – 197 495, orystar –  292 450, ýkraındar – 27 549, nemister – 20 658, polıaktar – 13 331, tatarlar – 12 700, belorýster – 6 339, ázerbaıjandar – 1 576, armıandar – 1 317, chývashtar – 808, cheshender – 636, ıngýshtar – 769, bashqurttar – 741, latyshtar, lıtvandar – 674, basqa etnostar – 6 455. Qazaqstan halqy As­samb­leıa­sy ultaralyq qa­rym-qa­ty­nastardy úı­lestiretin bedeldi qoǵamdyq ınstıtýt sanalsa, onyń oblystyq bólimshesi janynda «Qazaq tili», «Lad», «Dýslyk», «Vıdergebýrt», «Vaı­nah», «Kentron», «Radzima», «U­r­pak», «Bohtar», «Manas-Petropavl», «Svitanok», «»Tú­rik mádenıeti», «Koper­nık» sekildi 22 etnomádenı birlestik  jumys istep, ult­tyq dás­túrler men máde­nıetti damytýǵa, týǵan tilin  zerde­leý­ge,  ózara dostyq pen birlikti qamtamasyz etýge uıyt­qy bolyp keledi.  Ult­tyq órkendeý mektebinde 8 etnostyń  200-den astam balalary  ana tilinde oqyp, bilim alady.  

Shyǵys Qazaqstan oblysy Qazirgi tańda Shyǵys Qazaqstan oblysynda 105 ult pen ulys ókilderi turady. О́ńirde qazaq ultynan keıin orys jáne tatar ultynyń ókilderi kóptep shoǵyrlanǵan. Oblystaǵy orys dıasporasy – 568 myń, tatar – 17 700, nemis 14 myń adamdy quraıdy. Al basqa ult ókilderiniń sany – 4 jarym myń. 1992 jyly El­basy Nursultan Nazar­baevtyń qaty­sýymen Dostyq úıi elimizde eń alǵash ret Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ortalyǵynda ashyl­dy. Búginde aımaq­taǵy qala­lar men aýdan­darda 9 Dos­tyq úıi túr­li ult pen ulystar ókil­deriniń bereke-birligine uıytqy bolyp otyr. Shyǵys Qazaqstan oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tóraǵasy – oblys ákimi Berdibek Saparbaev. Assambleıa janynan ǵy­lymı-saraptamalyq top qurylǵan. 2009 jyldan bastap «Assambleıa jarshysy» gazeti qazaq jáne orys tilderinde jaryq kó­rip keledi. 2013 jyly Semeı­de «Jıdepýlat tatarlary» gazeti tatar tilinde shyǵa bastady. Qazaqstandaǵy ultara­lyq kelisimniń biregeı jobasyna aınalǵan О́ske­mendegi etnoaýyl 2010 jyly paıdalanýǵa beril­di. Onda kórneki ult­tyq jádigerlermen qam­tamasyz etilgen 13 ult ókilderiniń úı-jaıy, jaz­ǵy amfıteatr, sahna já­ne 120 adamǵa arnalǵan qazaqtyń aqshańqan kıiz úıi ornalasqan. Qazaqstan halqy As­sambleıasynyń uıymda­s­­­tyrýymen dástúrli ǵy­lymı-tájirıbelik konferensııalar ótip keledi. Mysaly, Qazaqstan men shekaralas aımaqtardyń etnodemografııalyq damý úrdisteri jónindegi konferensııa on úsh ret, «Orys tili – Táýelsiz Qa­zaq­­standa» ǵylymı-sarap­tamalyq konferen­sııasy tórt márte ótti. Sondaı-aq, bıyl «G-Global» jobasy boıynsha túrli ult ókil­deriniń qatysýymen eli­mizde tuńǵysh ret ǵyly­mı konferensııa uıym­dastyryldy. Aımaqta belorýs, ýkraın, ázerbaıjan, grýzın, uıǵyr, evreı, tatar, po­lıak ulttyq-mádenı orta­lyqtary jáne koreıler assosıasııasy, nemistiń «Vıdergebýrt», armıannyń «Ararat», cheshen-ın­gýsh­tyń «Vaınah», orys-kazaktardyń «Jo­­ǵar­­ǵy-Ertis», «LAD» res­­pýb­lıkalyq slavıan qoz­ǵalysy» qoǵam­dyq birlestikteri men «Yn­tymaq-Sod­rýjestvo» jas­tar uıymy qyzmet etedi. Ár etnoortalyqta án, bı, qolóner jáne taǵy basqa salalar boıynsha shyǵarmashylyq ujymdar qurylǵan. Mádenıet pen tilderdi túletý mektebinde 14 ulttyń tili oqytylady. О́ńirde «Qazaq­stan halqy Assambleıa­sy­nyń damý tujyrym­da­masy-2020» baǵdar­lama­sy qabyldanǵan.

Jambyl oblysynyń ortalyǵy Taraz qalasyndaǵy «Dostyq úıi» yntymaq, birlik uıasy ispetti. Munda osy óńirdegi 18 etnomádenı birlestik túrli is-sharalar ótkizip, kóptegen úlgili isterge uıytqy bolýda. Myna sýretten Naýryz merekesindegi birligi men tirligi jarasqan túrli ult ókilderin kóresizder. 

Petropavl. Jyl saıyn mun­da buqaralyq halyq merekeleri Naýryz, Mas­lenısa, Rojdestvo, Sa­ban­­toıdy birlesip atap ótý dástúrge aınalǵan.  Budan bas­qa, osy óńirdi qonystanǵan barlyq halyqtyń  salttary men dás­túrlerine  de qatysty is-sha­ra­lar keń kólemde atap ótiledi. Mádenıet úıleri, mektepter, kitaphanalar, murajaılar negizinde 103 aýdandyq, aýyldyq ulttyq birlestikter quryl­ǵan. «Birlik» jastar qoǵamy 11  uıymnyń basyn qosyp otyr. Qaladaǵy Táýelsizdik alańyndaǵy Abaı men Pýshkınniń qatar turǵan eskertkishi,   tarıhı-ólketaný murajaıynyń qabyrǵasyndaǵy Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoevskııdiń  barlefi  qazaq jáne orys halyqtary dostyǵynyń sımvolyna aınalǵan. Ár ult ókilderi Aleksandr Vınokýrov, Vladıslav Polıakov, Dmıtrıı Babenko,  Aqan Baımaǵanbetov, Margarıta Muqasheva, Darıǵa Shákimova, Roman Krech, Vıktor Saıko sekildi sańlaq sportshylar  Soltústik Qazaqstan oblysynyń  maqtanyshtary sanalady. Soltústik Qazaqstan oblysy.