Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys saldarynan týyndap jatqan myń san máseleniń qatarynda, qatarynda deımiz aý, tipti eń basynda munaı tur. Áýeli barreline 130 dollarǵa deıin sharyqtap ósti. Birer kún buryn 108 dollarǵa deıin qaıta quldyrady. Bul quldyraýdyń ózi pandemııa kezindegi 40-50 dollardan táýir. Tamaq asyrap otyrǵan birden bir eksporttyq ónim osy bolǵan soń bırjadaǵy saýdaǵa eleńdep otyramyz. Jaqsy, saýda saýdasymen, el-jurttyń bári Reseı munaıynan at-tonyn ala qasha bastady. Tipti qazaq munaıyn da qajetsinbeımiz degen áńgime jeldeı esti. Álbette, bizdi alańdatatyny naǵyz osy problema. Baǵa kóbeıer, azaıar, al eksportqa jol jabylsa ne bolmaq?
Sońǵy derekter boıynsha, AQSh qazaqstandyq munaıdy tasymaldap otyrǵan Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmyna sanksııa salmaıtynyn málimdegen. AQSh qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, 2022 jyldyń 8 naýryzynda qabyldanǵan reseılik munaı ımportyna salynǵan tyıym qazaqstandyq munaıǵa áser etpeıdi. Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy – qazaq munaıynyń negizgi eksporttyq marshrýty sanalady jáne oǵan búkil eksporttyń 80 paıyzy tıesili. Iаǵnı qubyr bir jylda 67 mln tonna «qara altyn» tasymaldaýǵa qaýqarly.
Sarapshylardyń dereginshe, qazaq munaıynyń úshten birin (25 mln tonna) amerıkalyq kompanııalar óndirgenimen AQSh bizdiń munaıdyń nebári 1,4 paıyzyn ǵana satyp alady. Bul degenińiz bir jyldaǵy ımporty 1 mln tonnaǵa da jetpeıdi. Jalpy, bizdiń munaıdyń barlyq marshrýty Reseı jerin basyp ótedi. Dál qazirgi basty túıtkilimiz de sol bolyp turǵany jasyryn emes. Joǵaryda atap ótkendeı, basty marshrýt – Kaspıı qubyr jelisi. Bul jeli 2021 jyly 57 mln tonna (eksporttyń 79 paıyzy) munaı eksporttaǵan. Bul munaıdyń sorty – CPC Blend. Bizdiń munaıdy shetke shyǵaratyn ekinshi marshrýt – Atyraý-Samara munaı qubyry. Qýattylyǵy jylyna 17,5 mln tonnany quraıdy. Byltyr qubyr jelisi 12 mln tonna munaı (eksporttyń 18 paıyzy) tasymaldaǵan. Mundaǵy munaıdyń sorty – Urals.
Al úshinshi marshrýt – Qazaqstan-Qytaı qubyr jelisi. Qýattylyǵy – jylyna 20 mln tonna. 2019 jyldan bastap bul baǵyt boıynsha eksporttalǵan munaı kólemi 1 mln tonnaǵa da (eksporttyń 1 paıyzyn da quramaıdy) jetpegen. Taǵy 2 mln tonnaǵa jýyq munaı Aqtaý porty arqyly shekara asady.
Byltyr bizdiń munaı negizinen qaı elderge eksporttaldy degenge kelsek, eń birinshi kezekte Italııa aýyzǵa iligedi. Búkil eksporttyń 27,3 paıyzy osy eldiń enshisinde. Jalpy, qazaq munaıy álemniń 25 eline satylady. Telegramdaǵy Energy Monitor kanalynyń jazýynsha, sondaı qazaq jerinde óndirilgen munaıdy ımporttaý turǵysynan Nıderlandy men Fransııa da úzdik úshtikke kiredi.
Sarapshylar Qazaqstan jedel túrde munaı eksporttaýdyń basqa marshrýttaryn tabý keregin aıtady jáne bul rette Ázerbaıjandy, anyǵynda Baký-Tbılısı-Djeıhan (BTD) tıimdi balama kóredi. Muny Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov ta rastaıdy.
«Eksport marshrýty boıynsha túrli nusqalar qarastyrylyp jatyr. Bizde túrli múmkindikter bar, Aqtaý porty, Baký-Tbılısı-Djeıhan qubyr jelisi degen sekildi. Degenmen biz olardy ázirge qarastyrmaımyz», dedi mınıstr.
2006 jyly paıdalanýǵa berilgen BTD jylyna 50 mln tonna munaı tasymaldaı alady. Bul jeli arqyly Ázerbaıjan munaıy Grýzııa men Túrkııany basyp ótip álemdik naryqqa shyǵady. «Qazaqstan BTD arqyly az kólemde munaı eksporttaıdy. Ara-tura irkilis bolyp turady. Mysaly, sondaı tejelýdiń biri 2008 jyly Reseı-Grýzııa soǵysy kezinde bolǵan edi. Tasymaldaý kóleminiń azdyǵy – BTD men Aqtaý porty arasyndaǵy baılanystyń joqtyǵynan. 2006 jyly Qashaǵan aksıonerleri 4 mlrd dollarǵa joba usyndy. Transkaspıı munaı tasymaldaý júıesi jobasy Aqtaý portyn BTD-men baılanystyrýy kerek edi. Sodan beri joba boıynsha naqty qadam jasalǵan emes, tek júk kemeleri ǵana munaı tasyp jatyr», dep jazady Energy Analytics sarapshylary.