Baǵyty aıqyn baıypty bastamalar

Al endi qańtar oqıǵasynan alar sabaǵymyz qandaı bolmaq? Syrt kózge saıası-áleýmettik turǵydan turaq­ty­lyqtyń aralyndaı kóringen elimizde munshalyqty qaıǵyly oqıǵanyń boı kórsetýiniń negizgi sebebi nede? Árıne, halyqtyń narazylyǵyn týdyrǵan eki, úsh jyldyń máselesi emes, ondaǵan jyl­dar boıy jabýly qazan jabýly kúıin­de qalyp kelgen saıası, áleýmettik más­e­leler ekeni anyq. Muny qańtar oqı­ǵasynan beri otandyq jáne sheteldik sarap­shy, ǵalymdar aıtýdaı-aq aıtyp jatyr. Arandatýshy kúshterdi esepke almasaq, beıbit sherýshilerdiń basym bóliginiń talaby eski júıeni ózgertý edi. Halyq qur deklaratıvti emes, naq­ty ózgeristerdi qalady. Jyldar bo­ıy qasańdanyp qalǵan saıası júıe buqara men bıliktiń arasyn meılinshe alshaq­tatyp jibergenin moıyndamasqa bolmas.

Qoǵam ómirinde qordalanyp, oqta-tekte ushqyndap, boı kórsetip júrgen mundaı saıası suranysty qanaǵattandyrý úshin naqty reformalardyń alǵashqy qadamdary el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev tarapynan 2019 jyldan beri qolǵa alynyp keledi. Árıne, Memleket basshysy saıa­sı reformalarda asyǵystyqqa jol ber­meı, kezeń kezeńmen iske asyrýdy qolǵa aldy. Aldymen, mamyr aıynda saıası partııalardyń Parlamentke ótý shegi 7%-dan 5%-ǵa tómendetildi. Demo­kratııasy damyǵan elderdiń kóbinde zań shyǵarý organyna ótý mejesi 7-10%-dy quraıtynyn eskersek, atalǵan óz­geristiń shynymen de qoǵamdy demo­kratııalandyrý jolyndaǵy naqty qadamdardyń biri ekendigine aıqyn kóz jetkizemiz. Saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen tańdaýdyń engizilýin de saılaýshy quqyn qorǵaýdyń naqty kórinisi dep baǵalasaq bolady. Sonymen qatar táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda tuńǵysh ret 2021 jyldyń shilde aıynan bastap aýyl ákimderiniń saılaýlary ótkizildi. Nátıjesinde, elimiz boıynsha 50%-ǵa jýyq aýyldyq eldi mekenderdiń ákimderi ózgerdi. Saı­laý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa engizil­gen ózgerister boıynsha aýyl ákim­deri saılaýyna tek partııalar usyn­ǵan úmitkerler ǵana emes, ózin ózi usyn­ǵan el azamattary da qatysyp, saıası naý­qan­da baq synaý múmkindigine ıe boldy.

Prezıdenttiń saılaý týraly zańǵa engiziletin ózgerister boıynsha bastamalary byltyr jyl boıy jalǵasyn tapty. Máselen, qyrkúıek aıyndaǵy Jol­daýynda depýtattyq mandattardy bólý kezin­de áıelder men jastarǵa beriletin 30 paıyzdyq kvotany ustanýdy zań júzinde bekitý mindeti qoıyldy. Bul norma buryn tek partııalyq tizimge qatysty edi. Endi atalǵan kvota depýtattyq mandatty bólý kezinde de saqtalady.Sonymen birge Prezıdent partııalardyń saılaý tiziminde kvota beriletin azamattar sanatyn keńeıtýdi usyndy. Kvotaǵa múmkindigi shekteýli azamattardy da qosý qajettigin aıtty. Atalǵan zań jobasy qazirgi tańda qoǵam talqylaýynan ótip, Parlamentke usynyldy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­­tyń bul jolǵy Joldaýyn barsha qazaq­standyq qoǵam taǵatsyzdana kút­keni anyq. О́ıtkeni Joldaýdyń negiz­gi mazmuny saıası reformalarǵa qatys­ty bolatyn. Qańtar dúrbeleńinen keıin daǵdaryp turǵan jurtshylyq Prezıdentten Jańa Qazaqstandy qalyp­tas­tyrýǵa baǵyttalǵan tyń bastamalar kútti.

Qoǵamda kópten beri talqylanyp, sheshimin tappaı kele jatqan óte ózekti jáne túıtkildi máselelerge Prezıdenttiń búgingi Joldaýynda jaýap berildi dep bilemin. Eń bastysy, osydan eki jyl buryn Memleket basshysy usynǵan baǵyttyń naqty jalǵasy, turaqty baǵyty baryn ańǵardyq. «Myqty memleket, yqpaldy Parlament, esep beretin Úkimet» qaǵıdasy qaltqysyz júzege asyrylatynyn Prezıdent basa aıtty. «Sýper prezıdenttik» bılik ózi­niń tarıhı rólin atqaryp bitti. Bul Joldaýda Parlamenttiń yqpalyn kúsheı­tip, pre­zıdenttik bıliktiń quzyretin azaı­tý týraly mańyzdy sheshim qabyldandy. Ásirese el Prezıdentiniń týǵan-týystary­na memlekettik jáne kvazımemlekettik qyz­metterdi atqarýǵa zań júzinde tyıym salý týraly bastamany táýelsizdik ta­rı­hyndaǵy mańyzdy qadam jáne Memle­ket basshysynyń Jańa Qazaqstandy qalyp­­tastyrýdaǵy shynaıy saıası sheshim­diliginiń kórinisi dep baǵalaýǵa bolady.

Saıası júıeni reformalaýǵa qatysty taǵy bir mańyzdy qadam; ortalyq saılaý komısııasy, esep komıteti jáne Konstıtýsııalyq Keńes músheleriniń qandaı da bir partııaǵa múshe bolýyna, sondaı-aq ákimder, ákim orynbasarlaryna partııalarda basshylyq qyzmet atqarýǵa tyıym salý boıynsha jasalǵan usynys saılaý júıesin ádiletti arnaǵa baǵyttap, qoǵamdy demokratııalandyrý prosesin jedeldetedi dep senemin.

Jańa partııalardy tirkeý prosesine de birshama jeńildikter engizilmek. Atap aıtqanda, jańa partııany tirkeý shegin tórt esege – 20 myńnan 5 myń adam­ǵa deıin tómendetý, aımaqtyq bólim­shelerdegi eń az múshe sanyn úsh ese – 600-den 200 adamǵa deıin qysqartý, partııa qurý boıynsha azamattardyń bas­tamashyl tobynyń eń az sanyn 1myńnan 700 adamǵa deıin qysqartý sııaqty bas­tamalar usynyldy. Munyń bári aınala kelgende Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń elimizde kóptegen jyl boıy qalyptasyp qalǵan saıası monopolııany joıý nıetin ańǵartady. Endigi kezekte partııalar arasynda ashyq básekelestik artyp, saıası arenaǵa jańa kúshter qosylyp, qoǵamnyń belsendiligi artary aıqyn.

Saılaý úderisinde proporsıonaldy júıemen birge majorıtarly júıe de qatar qoldanylatyn bolady. Parlament 30% majorıtarlyq júıe boıynsha qalyptaspaq. Bul másele de qoǵam tarapynan kópten beri qozǵalyp kele jatqan tolǵaqty máselelerdiń biri. Árıne, túptiń túbinde barlyq damyǵan elderdegideı Qazaqstan qoǵamynyń biryńǵaı kóppartııaly júıege kósheri aıqyn. Alaıda qazirgi qoǵamdyq ahýal men saıası mádenıetimiz proporsıanaldy júıege birden emes, birtindep ótýdi qajet etip turǵan syńaıly. Bul rette saıası partııalar da mańyzdy mindetterdi moınyna alyp, qoǵam múddesine shynaıy qyzmet etetin tulǵalardy óz ıdeolo­gııasynyń tóńireginde biriktire bilýleri shart.

Oblys jáne Respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderin taǵaıyndaý úderisin de alternatıvti júıege kóshirý týraly usynys jasaldy. Bul da jergilikti máslıhattardyń rólin kóterip, mańyzyn arttyratyn bastama. Jasyratyny joq, buǵan deıin ákimderdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý prosesi formaldy sıpat alyp ketken edi. Al endi Prezıdent usyn­ǵan alternatıvti júıe júzege assa, máslı­hat depýtattarynyń óz óńirlerine shyn máninde paıdaly ári laıyqty tulǵa­lar­dy tańdaýyna múmkindik týyn­daıdy.

Jalpy alǵanda, Prezıdenttiń Jol­daýynda óńirlerdiń máselelerine jáne olardyń damýyna erekshe nazar aýdaryldy. Jańadan Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý bastamasy osynyń aıqyn aıǵaǵy. Erteden yrysy tasyp, bereke-baılyǵy asqan bul óńirlerdiń ákimshilik-terrıtorııalyq mártebesi óz­gergeli hal-kúıiniń tómendep, eko­no­mıkalyq damý qarqynynyń álsirep qal­­ǵany jasyryn emes. Oblys orta­ly­ǵy bolmaǵan soń, Semeı men Jezqaz­ǵan óńirinen turǵyndardyń ortalyq­tar men megapolısterge kóshý úderisi úde­di. Úsh jańa oblystyń ashyl­ýy óńir­ler­diń tamyryna qan júgirtip, eko­nomı­ka­larynyń damýyna, ınvestısııa­lyq jo­balardyń artýyna jol ashatyny anyq.

Búgingi Joldaýda qamtylǵan máse­leler bútinniń bir bólshegi, Prezıdenttiń Qazaqstan qoǵamyn demokratııalandyrý baǵytyndaǵy buryn-sońdy qolǵa alǵan bastamalarynyń zańdy jalǵasy, quramdas bóligi. Zaman aǵymy, ýaqyt tynysy budan da irgeli, ári kúrdeli ózgeris­terdi talap eteri sózsiz. Eń bas­tysy, halyqtyń talap-tilegine jáne aza­mat­tyq qoǵamnyń damý qarqynyna oraı der kezinde oń ózgeristerge bet burý. Bul turǵydan alǵanda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Joldaýyn Qazaqstan qoǵamyn demokratııalandyrý jolynda jasalǵan tarıhı qadamdardyń biri dep baǵalaýǵa tıispiz. Memleket bas­shy­synyń óz sózimen aıtqanda bul Joldaý­dyń «arqalaıtyn júgi bir jylmen shektelmeıdi, aýqymy keń, mazmuny da bólek».

Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev qazir­gideı almaǵaıyp kezeńde alań kóńil­de otyrǵan otandastarymyzǵa eli­miz úshin damýdyń jalǵyz ǵana joly bar ekenin aıqyndap berdi. Ol – qoǵamnyń árbir múshesi memlekettik saıasatty qalyp­tastyrýda teń quqyqqa ıe bola ala­tyn demokratııa joly. Ol jolǵa jetý úshin Prezıdenttiń ózi aıtqandaı «jurtymyzǵa, eń aldymen, aýyzbirshilik kerek. Aqyl men sabyr, parasat pen ustam­dylyq qajet».

Álı BEKTAEV,

Parlament Senatynyń  depýtaty