Konstıtýsııalyq sotty qalpyna keltirý memleket tarıhyndaǵy mańyzdy qadamdardyń biri bolyp sanalady. О́ıtkeni el Prezıdenti Q.Toqaevtyń taıaýdaǵy tarıhı Joldaýynda jarııa etken saıası reformalar sheńberinde Konstıtýsııalyq sotty qalpyna keltirýge qatysty sheshimi erekshe mánge ıe.
Qazaqstanda Konstıtýsııalyq sot 1992-1995 jyldary jumys istedi. «QR Konstıtýsııalyq soty týraly» arnaıy zańǵa sáıkes Konstıtýsııalyq sot Konstıtýsııany qorǵaý boıynsha sot bıliginiń joǵarǵy organy bolyp tabyldy, Konstıtýsııanyń konstıtýsııalyq zańdylyǵy men ústemdigin qamtamasyz etti, barlyq memlekettik organdar aktileriniń konstıtýsııalylyǵy, onyń laýazymdy adamdarynyń áreketi týraly sheshim qabyldady. Sondaı-aq osy organdardyń quqyq qoldaný praktıkasyna baǵa berdi, ıaǵnı azamattardyń jáne basqa da sýbektilerdiń buzylǵan konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵady.
Senimdirek bolý úshin Konstıtýsııalyq sot ókilettikteriniń birneshe tizbesin atap kórsetkim keledi. Konstıtýsııalyq sot Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna, zańdaryna jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi men onyń organdary qabyldaǵan ózge de aktilerge, Prezıdenttiń jarlyqtary men ózge de aktilerine, Mınıstrler kabınetiniń qaýlylaryna, Qazaqstan Respýblıkasy mınıstrlikteriniń, memlekettik komıtetteri men vedomstvolarynyń normatıvtik aktilerine sáıkestigi týraly isterdi qarady. Sonymen qatar Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory qabyldaıtyn normatıvtik sıpattaǵy aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty plenýmdarynyń basshy túsindirmeleriniń kóshirmeleri qosa beriledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń usynýy boıynsha Prezıdenttiń, Mınıstrler kabıneti músheleriniń, Joǵarǵy sot Tóraǵasynyń, Joǵary Tórelik sot Tóraǵasynyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrorynyń, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq jáne ózge de ókilderiniń óz ókilettikterin merziminen buryn toqtatý týraly másele qozǵalǵan jaǵdaıda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdaryn saqtaýy týraly qorytyndy bere alady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qozǵaıtyn quqyq qoldaný praktıkasynyń konstıtýsııalylyǵy týraly isterdi qarady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq sotynyń osy baptyń birinshi jáne úshinshi bólikterinde kórsetilgen máseleler boıynsha óz bastamasy boıynsha is júrgizýdi qozǵaýǵa quqyǵy boldy.
Konstıtýsııalyq sot sheshimderiniń Qazaqstannyń búkil aýmaǵyndaǵy eń joǵary zańdyq kúshi týraly erekshe atap ótken jón. Konstıtýsııalyq sottyń zańdardyń jáne ózge de normatıvtik aktilerdiń tutastaı nemese bir bóliginiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin belgileıtin sheshimi olardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda qoldanylýynyń kúshin joıdy, sondaı-aq konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan aktige negizdelgen basqa da normatıvtik aktiler qoldanylýynyń kúshin joıdy.
Sottardyń jáne ózge de quqyq qoldaný organdarynyń konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan normatıvtik aktige negizdelgen sheshimderi oryndalýǵa jatpaıdy. Konstıtýsııalyq sottyń normatıvtik aktini nemese onyń bir bóligin konstıtýsııalyq emes dep taný týraly sheshimi olardyń jarııalanýyna kedergi keltirdi.
Osy zańnyń 10-babynyń 2-tarmaǵynda atalǵan adamdardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyn saqtamaýy týraly Konstıtýsııalyq sottyń sheshimi olardyń atqaratyn laýazymdaryna sáıkestigi týraly máseleni qaraý úshin negiz boldy.
Sondyqtan eger biz memlekettik qurylystyń órkenıetti, progressıvti jáne demokratııalyq qaǵıdattaryna kóshkimiz kelse, quqyqtyq qatynastardyń barlyq sýbektileriniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, ásirese otandastarymyzdyń tabıǵı jáne azamattyq quqyqtaryn qamtamasyz etýdi josparlap otyrmyz, Konstıtýsııalyq sotty atalǵan ókilettiktermen qalpyna keltirý, Memleket basshysynyń bizdiń qoǵamdyq ómirimizdegi mańyzdy qadamy.
Bul rette – azamattarǵa, sondaı-aq Respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdarǵa Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı talap qoıý quqyǵyn berý mindetti. Sondaı-aq Konstıtýsııalyq sotqa Konstıtýsııanyń qatań saqtalýy, sondaı-aq Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik múddelerin basshylyqqa alatyn joǵary bilikti memlekettik zańgerler saılanýy óte mańyzdy.
Eger Konstıtýsııalyq sottyń jumysyn durys uıymdastyryp, onyń táýelsizdigin jáne bıliktiń basqa tarmaqtarynyń qyzmetine aralaspaýyn qamtamasyz etse, onda biz konstıtýsııalyq zańdylyqty qorǵaý jónindegi senimdi memlekettik organ qura alamyz. Eń birinshi kezekte bul organ azamattarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń senimdi kepili bolýǵa tıis.
Sabyr QASYMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Konstıtýsııalyq sottyń burynǵy sýdıasy