Kóktemniń birneshe merekesin ótkizdik. Memlekettik deńgeıdegi ataýly kúnder jaqyndaǵan saıyn balalarǵa taqpaq taratý bastalady. Sodan soń onyń keıbirin, sońǵy kezde kóbin ata-analar áleýmettik jelilerde taratady. Ý-shýdyń kókesi sondaı sátte bastalady. О́ıtkeni taqpaqtardaǵy uıqastardyń joqtyǵy bir bólek, mán-maǵynasyz, qulaqqa túrpideı tıetin tirkesterden sóz uǵatyn adamnyń bári uıalady.
Uıqassyz taqpaqtar
8 naýryz merekesi jaqyndap qalǵan kez. Úsh bala tárbıelep otyrǵan bir áriptesimiz jumys bólmesine kire sala bárimizge óleń oqyp bergisi keletinin aıtty. Otyrǵandardyń nazary ózine aýǵanyn ańdaǵanda:
«Mápelep meni ósirgen
Rızamyn men ózińe
Ana degen keremet,
Syılap ótem ómirde», dep daýystap oqyp berdi. Osyny oqyp bolǵan soń: «Túk uıqas joq. Uıqaspaıtyn taqpaqty balaǵa jattatý da qıyn», dedi kóńili tolmaǵan túrmen.
Ras, uıqasy kelispeıtin óleńdi jattaý – kóbimizge qıyn. Ony bir orynda turmaıtyn, degenin istetpeı tynbaıtyn balaǵa jattatý – odan beter mashaqat. Álgi áriptesimiz bul kezeńniń bárin basynan ótkizipti. О́ıtkeni jańa jylda sol balaǵa mynadaı taqpaq bergen eken:
«Sulý sándi shyrshaǵa
Kóz toımaıdy qarasań
bizder úshin ormannan
jiberipti Aıaz ata».
Biz taqpaqtardy qalaı jazylsa, solaı berip turmyz. Qalaı jazylǵanyn bylaı qoıa turaıyq. Al osyndaı uıqaspaıtyn «uıqastar» qaıdan shyǵady? Bul suraqqa sizden de bir jaýap tabylatyn shyǵar. Sarapshylardyń da tómende berilgen pikirin oqı jatarsyzdar. Oǵan deıin mynaý bir jelide kóp taratylǵan taqpaqty qaraıyq, taqpaq deýge kelse. Jińishke jyrtylǵan qaǵazda:
«Aınalaıyn anashym,
Álpeshtegen balasyn.
Emip ósken bóbekpiz
Anamyzdyń mamasyn», dep jazylypty.
Osy shımaıdyń tusynda «Erdáýlet» dep jattaıtyn balanyń aty kórsetilgen. Qalammen jazylǵan balanyń atyna qarap, tárbıeshiniń, ıaǵnı úlken adamnyń jazýy ekenin bilýge bolady. Balanyń tiline degen mundaı nemquraıdy qarym-qatynasqa kim kináli? Soraqylyqtyń sebebi nede?
Muǵalimder balalar basylymdary baryn bilmeı me?
Balalar aqyny, túrli uıqasty taqpaqtar men tili jeńil óleńderdiń avtory Serikbol Hasan mundaı másele izdenistiń joqtyǵynan týatynyn aıtady.
«Balalar óleńi kásipqoılyq deńgeıden pedagogıkalyq deńgeıge túskende jaǵdaı osylaı bolady. Sol úshin aqyn óleńin jazý kerek, pedagog bala oqytý kerek. Pedagogqa tyrashtanyp óleń jazý shart emes. Ana týraly osy ýaqytqa deıin balalarǵa arnalǵan qanshama óleń jazyldy. Sony taýyp berse jetip jatyr ǵoı. Sondyqtan bul jerdegi másele tárbıeshiler men muǵalimderde izdenistiń joqtyǵyna baılanysty bolyp tur. Jasyratyny joq, qazir keıbir tárbıeshi, muǵalimder ádebı kitaptardyń betin ashpaıdy, kitaphanaǵa barmaıdy. Áıtpese, qazaq balalar ádebıetinde balalarǵa arnalǵan ómirsheń óleńder óte kóp. Tipti, tabanyn tozdyrǵysy kelmese, onlaın kitaphanalar, túrli elektrondy kitaptar qory jınaqtalǵan kitap.kz, kazneb.kz jobalaryn qaraýǵa bolady. Qazir izdenem degen adamǵa múmkindik kóp. Sol múmkindikti paıdalaný qajet», deıdi S.Hasan.
Onyń oıynsha, árkim óz isimen shuǵyldansa, qoǵam alǵa basady. Árıne, muǵalimge júkteletin júk aýyr. Biraq myqty muǵalim jeńildetetin jol tabady. «Ulan», «Baldyrǵan» sekildi gazet-jýrnaldarda únemi balalarǵa arnalǵan jańa dúnıeler jarııalanyp jatady. О́kinishke qaraı, keıbir muǵalimder mundaı balalar basylymdarynyń bar ekenin de bilmeıdi. Bul – úlken qasiret.
Qazirgi tańda aqyn-jazýshylardy áleýmettik jelilerden ońaı taýyp, olarmen jedel baılanysýǵa bolady. Olardy pedagog qaýym izdeı me? S.Hasannyń aıtýynsha, ony tárbıeshiler izdemeıdi eken. Biraq olardan buryn bolashaqty oılaıtyn, ulttyq ıdeologııaǵa jaýapty tulǵalar balalardyń álemin «árleı» alatyndardyń basyn biriktirer ortany izdeýi kerek sekildi. Muny aqyn da aıtyp otyr. «Habarlasyp, keńesip turatyn muǵalimder bar, kóbine kitaphanashylar baılanysqa shyǵady. Pandemııa kezinde elimizdiń ár aımaǵynan 10-nan asa kitaphana menimen onlaın tikeleı efır ótkizdi. Alaıda tárbıeshiler habarlasqan emes. Balabaqshanyń balalaryna jazǵandarym bar, biraq bul sol baǵytty tolyq meńgerdim degen sóz emes. 3-5 jas aralyǵyndaǵy balaǵa jazý óte aýyr, biraq jazýǵa bolady. Men osy baǵyt boıynsha kóp ádiskermen, pedagog-ǵalymmen sóılestim, biraq eshqaısysy maǵan kómek bere almady. Bizde ujymdyq jumystar atqarý kerek. Pedagog, ádisker, psıholog, jazýshy, bári birigip isteıtin dúnıe kóp», deıdi S.Hasan.
Sabaq josparyn da aqyǵa jazdyrady
10 jyldan beri pedagogıka salasynda taban aýdarmaı eńbek etip kele jatqan birinshi kategorııaly tárbıeshi Ulbıke О́mirbekqyzy kóp áriptesinde izdenistiń joqtyǵyn rastap otyr. «Tárbıeshiler izdenistiń joqtyǵynan ınternettegi daıyn dúnıeni alyp, balalarǵa taqpaq qylyp tarata salady. Kózine 4 qatar kórinse boldy, ony ózi oqyp ta jatpaıdy. Qatelik osy jerden ketedi. Kóbin erinshektik, jalqaýlyq, nemquraıdylyq qurtady. «Daıyn asqa tik qasyq» bola salady, artyq qımyldap, basyn aýyrtqysy kelmeıdi. Ssenarıı, maqala, tipti ashyq sabaqtyń josparyn aqshaǵa jazǵyzatyn pedagogter bar, daıynǵa júgiredi. Munyń sońy joǵarydaǵydaı soraqylyqqa alyp barady. Árıne, barlyǵy sondaı demeımin, jumysqa jaýapkershilikpen qaraıtyndar bar. Biraq olardyń ózi kásibı qatelik jiberip jatady. Ondaılar – ádette joldan qosylyp, pedagog bolyp júrgender. Mysaly, men óz aınalamnan bilemin, balabaqshada jumys isteıtin tárbıeshilerdiń kóbi «Mektepke deıingi tárbıe» mamandyǵyn bitirmegen. Dál sol mamandyqty taýysqany týraly dıplomy bolǵanymen, syrttaı nemese qashyqtan oqyǵan, praktıkadan ótip kórmegen», deıdi U.О́mirbekqyzy.
Tárbıeshiniń paıymynsha, joǵary oqý oryndarynyń nemese ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń qyzmetkerlerin ǵana emes, bastaýysh synyp muǵalimderi men tárbıeshilerdi de sheteldik bedeldi pedagogıkalyq uıymdarynda is-tájirıbeden, taǵylymdamadan ótýge jaǵdaı jasaý kerek. Mundaı memlekettik baǵdarlama bıyl jas ǵalymdarǵa arnap engizildi.
«Tárbıeshiler pedagog mártebesin aldy ǵoı, olar da barlyq pedagog qaýymnyń quramyna kiredi. Alaıda áli kúnge deıin tárbıeshilerdiń bedeli tómen. Ony kúndelikti praktıkadan kórip júrmiz. Mekteptiń muǵalimi dese, kishkene durys qaraıdy, al balabaqshada tárbıeshi ekenińdi aıtsań, qaraǵan kózqarasy, tanytqan reaksııasymen-aq tómen tapqa jatqyzyp qoıady. Ata-analardyń ózinen sony baıqaımyz. «Mektepke deıingi bilim berý» mamandyǵyn bitirgen túlekterdi óz salasynda jumys isteýge yntalandyrý kerek. Mektep muǵalimderiniń jalaqysy artqan shyǵar, aıyna jarty mıllıon teńgelep alatyndar bar. Biraq kóp balabaqsha tárbıeshileriniń eńbekaqysy áli kúnge deıin mardymsyz. Nege? Sebebi bizde jekemenshik balabaqshalar kóp. Bul – keıbir kásipkerlerdiń tabys kózi ǵana. Onda jalaqyny ádette jekemenshik balabaqsha ıeleri bekitedi. Barlyq mamanǵa birdeı memlekettik balabaqshadan jumys tabyla bermeıdi, sondyqtan amalsyz jurttyń jarty kún jumys istep alǵan jalaqysyn tań atqannan qas qaraıǵansha júrip ázer alatyn áriptester barshylyq. Olardyń artyq izdenýge de ýaqyty joq. Onyń ústine jekemenshik balabaqshalar tárbıeshilerin túrli semınarlarǵa jiberip, kásibıligin shyńdap otyrýǵa artyq shyǵyn shyǵarǵysy kelmeıdi», deıdi tárbıeshi U.О́mirbekqyzy.
Balabaqshada 10 jyldan beri jumys istep kele jatqan sarapshymyzdyń taǵy bir sózinde salmaq bar. U.О́mirbekqyzy balabaqshalarda tárbıeshilerge ádistemelik, kásibılik turǵyda baǵyt-baǵdar berip, oqý-tárbıe jumystarynyń josparyn tekserip, bekitetin ádisker laýazymyna naǵyz mamandardyń bara bermeıtinin jetkizdi. О́ıtkeni ádiskerler ózinen laýazymy jaǵynan tómen turatyn tárbıeshiden de az jalaqy alatyn kórinedi. Al shyn máninde balalarǵa beriletin árbir taqpaq pen mátin aldyn ala tekserilip, elekten ótýi qajet. Biraq bulaı bolmaı tur. Eger tekserilip, bekitilgeni joǵarydaǵydaı shatpaqtar bolsa, tárbıeshi ǵana emes, ádiskerde, oǵan qol qoıǵan dırektorda da jaýapkershilik joq degen sóz.
Mamandardy maman emester daıarlaıdy
Stýdent aspırantýradaǵy ǵylymı jumysyn da, odan keıingi doktorlyq dıssertasııasyn da mektepke deıingi bilim berý salasy boıynsha qorǵaǵan professor Saıra Naǵashybaıqyzy túıtkildiń túp-tamyry nede ekenin aıtty. «Izdenimpaz tárbıeshilerdiń qalyptaspaýy – olardy oqý ornynda maman emes adamdardyń oqytqanynan. Osy salany zerttep júrgendikten, tájirıbe almasý maqsatynda pedagogıkalyq mamandardy daıarlaıtyn otandyq ýnıversıtetterde jıi bolamyz. Sonda bir nársege qynjylamyz. Bolashaq tárbıeshilerge «Mektepke deıingi tárbıe men oqytý» mamandyǵyn bitirmegen oqytýshy, sol salada zertteý jasamaǵan professor sabaq beredi. Elimizdegi kóp joǵary oqý ornynda osyndaı jaǵdaı, onyń ishinde ulttyq ýnıversıtetter de bar. Mundaı mamandardy qaıta daıarlaýdan ótkizý jumystary qolǵa alynyp jatyr ǵoı. Menińshe, osy qaıta daıarlaý teorııa túrinde aýdıtorııada emes, balabaqshada praktıka esebinde ótýi kerek. Biraq budan da buryn «Mektepke deıingi bilim berý» baǵyty boıynsha doktorantýraǵa bólinetin grant sanyn arttyrý qajet. Sol arqyly ǵana oqytýshylyq quramnyń sapasyn jaqsartýǵa bolady. Ekinshi másele, osy tárbıeshi mamandyǵyna oqýǵa túskenderdiń basym bóligi – adasyp, ıaǵnı qalamaı kelgender jáne tómen balmen áýpirimdep ilikkender. Olardyń onsyz da úlgerimi, yntasy, yqylasy nashar keledi. Mundaılardy alǵa súıreý de qıyn. Jylyna eń kóp degende joǵary oqý oryndarynan 700-deı tárbıeshi daıarlanyp shyǵady. Al elimizde 10 myńnan asa balabaqsha bar. Mundaı mamandyqty ádette qyzdar oqıdy, olar otbasy jaǵdaıymen jumys istemeı jatady. Qalamaı túskender basqa salaǵa aýysady. Sondyqtan naǵyz mamandar jetispeıdi», deıdi S.Naǵashybaıqyzy.
Professordyń aıtýynsha, ádistemelik qural men óleńder jınaǵy burynǵydaı tek Úkimettiń baqylaýymen, tekserýimen shyǵarylmaıdy. Árkim óz betimen ártúrli dúnıe jasaıdy. Bul approbasııadan ótti me, joq pa, belgisiz. Ony pedagogter de ábden tekserilgendeı, qoldana jóneledi. Másele osy jerden bastalady.
«Kópshilikke tarap ketken kishkentaı kıiz úı bar. Ony qossań, túrli óleń-taqpaqtar oqylady. Birtalaı dúnıe bar ishinde, biraq bireýi de jaramsyz. Sony durystaıyq dep qanshama ret aıttyq. Qulaq asqan biri bolmady. Sol sekildi mysal óte kóp. Qazir naryq zamany, árkim óz oılaǵanymen aınalysa alady. Biraq erkindiktiń de tıimsiz tustary bar. Baqylaý bolmaıdy. Kim ne shyǵaryp, kimniń ne taratyp, qalaı oqytyp, qandaı taqpaq jattatyp jatqanyn bilmeı qalasyz. Bıyl Balalar jyly jarııalandy. Sol sebepshi bolyp, tym bolmasa aqyndar men pedagog-psıhologterdiń basy birigip, zerttelgen jınaq shyǵarylsa jaqsy bolar edi. Aqyn-jazýshylar da eresekterge arnap jıi jazady, oqýshylarǵa arnalǵan shyǵarmalaryn tabýǵa bolar. Al mektepke deıingi balalarǵa laıyqty óleńderdi tabý óte qıyn. Buǵan oqýlyq jazý kezinde kóz jetkizgenbiz. Sondyqtan aqyn-jazýshylardy dál osy deńgeıde jazýǵa yntalandyrýdyń joldary qolǵa alynýy kerek. Bul úshin álbette qalamgerler eń aldymen mektepke deıingi balalardyń psıhologııasyn bilgeni jón. Kórdińiz be, biz taǵy da júıege kelip tireldik. Joǵary oqý oryndarynda ádebıet, mádenıet, jýrnalıstıka salasynyń stýdentterine jas erekshelik psıhologııasy arnaıy oqytylýy qajet», deıdi S.Naǵashybaıqyzy.
Osyǵan deıin balabaqshalardyń sanyna, 3-6 jastaǵy balalardy mektepke deıingi uıymdarmen qamtý kórsetkishine jumys istep kelgen jaýapty mınıstrlik jaqynda sapaǵa qaraı oıysa bastady. Bul istiń qashan jáne qandaı nátıje beretini belgisiz. Másele nátıjede, odan buryn kózdelgen maqsatqa jetýdiń jolynda. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Mektepke deıingi bilim berýdiń jańa modeli ázirlengenin habarlady. Bul da oqytý men bilim berýge baılanysty. Iá, balabaqshada da, mektepte de oqytý, bilim berý barysy bekitilgen standart pen baǵdarlama negizinde júrgiziledi. Al tárbıe jumystary she?.. Bul aldyn ala saralanyp, elekten ótkizilip, bekitýge turmaıtyn dúnıe me? Tárbıe qashan birinshi orynǵa shyǵady? Bilimnen buryn tárbıe kerek emes pe?