Ne ekseń, sony orasyń

Eń bastysy, elordany azyq-túlikpen qamtý aımaǵyna jatatyn oblystyń berekesi mol bolýy shart. Berekeniń mol bolýy kóktemgi beınetti istiń tyńǵylyqtylyǵyna tikeleı baılanysty. Bıyl 17 myń gektar alqapqa kartop, 2,7 myń gektarǵa kókónis ósirilmek. Dıqandar daqyl túrlerin mol óndirse, básekelestik paıda bolyp, ónim baǵasyn sál de bolsa arzandatýǵa septigi tıip qalar degen úmit bar. Byltyrǵy qurǵaqshylyq kezinde baǵymdaǵy maldyń jem-shóbin taýyp berý malsaq qaýymnyń bas aýrýyna aınaldy. Bıyl da dalada qar az, qys boıy jaýǵan aq ulpa at tilerseginen ǵana keledi. Qazirdiń ózinde egistik alqaptardyń qary erip ketti. Naýryzdaǵy syrǵyma borannyń saı-salany qýalaǵan az ǵana qary negizinen ormandy alqaptardyń yǵy­nda. Uzaq jylǵy mol tájirı­besi bar dıqandar endigi arada kóktemgi ylǵal jabý ju­mys­ta­ryn tyńǵylyqty júrgizý qajet ekenin aıtyp otyr. Áıtpese, ylǵal topyraqqa sińbeı ushyp ketse, kókóskinniń boı salyp kóte­rilýi qıyn. Mal azyǵyn mu­qııat qamdaý úshin 185,5 myń gek­tarǵa tuqym sińirý mejelen­gen. Bul oraıda da ósim bar. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, 2021 jylǵy deńgeıden 10 myń gektarǵa artyq. Osy arada jal­ǵyz egistik sharýashylyǵyna ǵana ıek súıemeı, tórt túlik maldyń qamyn oılaýdyń da qajet ekenin ekpin túsirip aıta ketsek ar­tyq­ty­ǵy bolmas. Jer kólemi óte kóp óńir úshin keńeıtilgen 10 myń gektar asa tolymdy kór­setkish emes. Son­dyq­tan, aýyl sharýashylyǵy qury­lym­da­ry mal azyǵyna meılinshe mán ber­gen­deri jón bolar edi.

Álemdegi geosaıası jaǵdaıǵa oraı kóktemgi naýqanda tuqym jetkilikti bolar ma eken degen kúdik kóńilge alań kirgizgen edi. Dátke qýaty, dál qazirdiń ózinde bul oraıdaǵy barlyq suranys 100 paıyz oryndalǵan. Demek asa bir qajettilik joq. Qolda bar tuqymdy saralaı ketetin bolsaq, birinshi sanattaǵysy 153 myń tonna, sondaı-aq ekinshi sanatty 105, úshinshi sanatty 25 myń tonna tuqym bar. Bul kólem óńirdiń barlyq sharýashylyqtaryn tuqymmen tolyq qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Oblysta ózine qajetti sapaly tuqym qam­dap alatuǵyn jaǵdaı bar. 33 elıtalyq tuqym sharýashylyǵy barlyq aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn óngishtik qasıeti joǵary tuqymmen qamtamasyz ete alady. Bıylǵy kóktemde elıtaly tuqym sharýashylyqtarynyń qambalarynda 50 myń tonnaǵa jýyq tuqym irkilip qalǵan. Onyń ishinde elıtalysy 27 myń tonna, birinshi reprodýksııalysy – 23 myń tonna.

Burnaǵy jyldary sheshýshi kezeńde qolbaılaý bolatyn dúnıe, aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lymdarynyń mashına-trak­tor parkiniń ábden tozyǵy jetýi bolatyn. Sońǵy jyldary mem­le­kettiń kómegi arqyly bul másele de ońynan sheshilip qaldy. Dı­qan­dar úshin ár sáti qymbat naý­qan­dyq jumys kezinde qolda bar tehnıkanyń bári kidirmeı júrip-turýy kerek.

О́ńir dıqandary bıyl erte qamdandy. Sol istiń nátıjesinde kóktemgi dala jumystaryna qa­jetti barlyq tehnıka jón­deý­den ótkizilip, 100 paıyz da­­ıyn­dyq shebine qoıyldy. Egis naýqanyna uzyn-yrǵasy 18 myń­­­nan astam tuqym sebetin teh­nıka men joǵary ónim egý kesheni qatystyrylmaq. Az kúsh emes. Osyndaı daıyndyqtyń nátıjesinde kóktemgi dala ju­mys­taryn topyraqtaǵy ylǵal keýip ketpeı turǵanda seýip úl­ge­rýge bolady. Jyl basynan beri shamamen 9 mlrd teńgeniń 229 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy satyp alynǵanyn aıtar bolsaq, óńirdegi dıqandar múmkindiginiń birshama mola­­ıyp qalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Naqtyraq aıtqanda, 65 traktor, 48 kombaın, 22 tuqym sepkish jáne basqa da tehnıka alyndy.

Endigi másele – janar-ja­ǵar­­maı. Sońǵy jyldary oǵan Úki­­met tarapynan jetkilikti kó­­­ńil bólinip otyr. Bıyl da ar­­­zan­­­datylǵan baǵamen 72 myń ton­na dızel otyny bó­lin­­di. Bul – óńirge qajetti janar-jaǵarmaıdyń 95 paıyzy. Búgingi tańda qalǵan kólemge aldyn ala qarajat tólenip, aýdandyq termınaldarǵa tasymaldanýda. Kógerip kóktem kelgenshe bul baǵyttaǵy kóp-kórim sharýa ýaqtyly tyndyrylmaq. Eger osy jospar júzege assa, dıqandar janar-jaǵarmaıdan qysylmaıdy. Bul arada aıta ketetin bir jaıt, sońǵy baǵa – lıtrine 208 teńge. Pavlodar munaı óńdeý zaýytynan 32 myń tonna jáne Shymkent munaı óńdeý zaýytynan 40 myń tonna janar-jaǵarmaı jetkizý kózdelgen.

Mol astyqtyń negizin qalaı­tyn jaıdyń biri – tyńaıt­qysh. Qajetti mıneraldy tyńaıt­qysh­ta­rdy satyp alý jumystary áli de jalǵasýda.

– Búginge deıin mejelengen 100 myń tonna tyńaıtqyshtyń 40 myń tonnaǵa jýyǵy satylyp alyndy, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Erkesh Álenov, – ótken jyly 90 myń tonna kóleminde tyńaıt­qysh ıgerilgen bolatyn. Bıyl jer qunaryn arttyrý úshin kóle­min de ósirip otyrmyz.

Dıqandarda qajetti qar­jy­nyń da bar ekenin aıta ketken lázim. Kóktemgi dala jumys­ta­ryn nesıelendirýge «Keń da­la» baǵdarlamasy boıynsha «Qaz­Ag­ro» fılıaldary arqyly 2,6 mlrd teńgeniń kóleminde 76 ótinim qarjylandyryldy. «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» Ult­tyq kompanııasy arqyly «Kók­she» áleýmettik-kásipkerlik kor­porasııasynyń kepildigimen aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alý ju­mys­ta­ry júrgizilýde. Bul maqsatqa Úki­met tarapynan 23 mlrd teńge bólindi.

– Egin shyǵymdylyǵy jer qunary men ylǵalǵa baılanys­ty ekendigi belgili, – deıdi Ze­ren­di aýdanyndaǵy «Qulan» sharýa qojalyǵynyń ókili Qulan Bolatov, – bir jyldary erte ek­kender utyp, kesh ekkenderdiń egini kóterilmeı qalatyny da bolady. Eń bastysy, tuqym se­be­tin ýaqytty qalt jibermeý qa­jet.

Dala tynysyn qalt jibermeı qadaǵalaıtyn sharýa adamynyń kóp jyldyq tájirıbesine súıe­nip aıtqan ýájine de den qoıǵan lázim. Shynynda da kez kelgen is óz ýaqytynda atqarylǵany jón emes pe?!

Aqmola oblysy