Saıası qurylymy berik memlekettiń kóshi de túzý bolmaq

Táýelsiz Qazaqstannyń ótken otyz jyly bıik qyrǵa shyǵyp, qaıta túskendeı áser beredi. «Bıik qyrǵa» deı­tinim atalarymyz alysyp, ańsap ótken erkindiktiń, bos­tan­dyq­tyń ne ekenin bildik, rýhymyz aspandady, tilimizben, dini­mizben, tarıhymyzben qaıta qaýyshqandaı boldyq, qazaq degen halyqty dúnıe júzi tanyp bildi. Halqymyz ekonomıkalyq formasııanyń ózgerisine de tótep berdi, sanaýly jyldarda eldiń áleýmettik jaǵdaıy da durystala bastady. Degenmen Táýelsizdiktiń eleń-alańynda elimizdiń saıası qurylymyn­daǵy belgili mıssııasyn atqar­ǵan avtorıtarlyq júıeniń ýaqyt óte kele shegendelip, tapjyl­maı qalýy – bar bıliktiń bir adamnyń qolyna shoǵyrlanýy el ómiriniń bar salasyn basynan bógegen aǵynsyz sýdaı tynyssyz toqyraýǵa ákelgenin ýaqyttyń ózi kórsetti. Jáne onyń saldary moıny ozyq elderdiń ilgeri kóshine teńelý úshin saıası jańaryp, qoǵam men bıliktiń tize qosýy, pikir alýandyǵy bolýy kerektigin meńzedi. Kóshti bastaıtyn ekonomıka emes, qaıta syndarly saıasaty bar, qoǵamdy estı alatyn, basqarýǵa qolaıly saıa­sı qurylymy jetildirilgen memlekettiń júgi aýmaıtynyn ýaqyt dáleldedi.

Prezıdent Joldaýyndaǵy «Saıası jańǵyrý bolmasa, elimizdi ornyqty damytý, aýqymdy áleýmettik-eko­no­mı­kalyq ózgeris jasaý múm­kin emes» degen lebiz jurt kókeıi­nen shyqqan negizgi tú­ıin­niń biri boldy. Saıası jań­ǵyrý túp­tep kelgende qoǵam men bılik ara­synyń alshaq­tamaýy, túsinistik ornaýy bolyp tabylady. Demokratııalyq qaty­nastardy ornatý úshin soń­ǵy birer jylda ǵana jańa­shyl­dyǵy «elimizde jańa saıa­sı mádenıettiń tamyr jaıýyna, qoǵamdaǵy ózara jaýap­ker­shilik pen senimniń artýyna jol ashqan» onnan asa zań qa­byl­dandy. Bul Joldaýda Pre­zıdent usynǵan eldiń saıası jú­ıesin keshendi jańǵyrtý baǵ­dar­lamasyna, reformalarǵa negiz bolatyny sózsiz. Qasym-Jomart Kemeluly bul bastamalar osyǵan deıin júrgizilgen ózgeristi jumystardyń jal­ǵasy bolýymen qatar, «qoǵam­dy dáıekti túrde demokra­tııa­landyrýǵa septigin tıgizetinin» jáne «memlekettiń ornyqty ári basqarýǵa ıkemdi bolýyn qamtamasyz etetinin» atap ketti. Ýaqyttyń da, jurttyń da kútkeni osylar ekeni taǵy aıqyn.

Joldaýda Prezıdent óki­lettigi týraly aıtyl­dy. Bir adamnyń saıası ústem­digine ba­rynsha shekteý qoıý úshin Ortalyq saılaý komıs­sııasy­nyń, Esep komıteti men Kons­tıtýsııalyq keńes tóraǵalary, músheleri mindetti túrde partııa múshesi bolmaıtyndyǵy aıtyldy. Soǵan sáıkes jergilikti jer­degi túrli deńgeıdegi ákim­der men olardyń orynbasarlary da partııa fılıaldarynan shyǵa­dy. Sonymen qatar bıliktiń bir qolda shoǵyrlanýynan bolatyn tamyr-tanystyqtyń, olıgarhııalyq toptardyń kúsh almaýy jáne sybaılas jem­qorlyqtyń tamyrlanyp ket­peýi úshin Prezıdenttiń jaqyn týystaryna saıası memle­kettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazı­memlekettik sektorda bas­shy­lyq jasaýǵa tıym salynatyn bolady.

Joldaýda aıtylǵan ókildi bılik tarmaǵyn qaıta qurý da ýaqyty pisken, halyq kút­ken ózgeris edi. Munyń basty maq­saty Prezıdenttiń ókilet­tigin birtindep qysqarta otyryp, parlamenttiń rólin arttyrý edi. Aldymen Senatty ja­saq­taý tártibine jáne onyń at­qa­rar qyzmetin qaıta qaraýǵa mán berildi. Qazir joǵarǵy palatada 49 depýtat bar. Ár óńirden eki senator saılanady jáne 15 senatordy Prezıdent taǵaıyndaıdy. Mundaı qury­lym osyǵan deıin zań shy­ǵarý úderisine Memleket bas­shy­synyń tikeleı yqpal jasaýyna múmkindik berip kelgen edi. Munyń óz ýaqytynda tıimdiligi bolmaı qalǵan joq, biraq ýaqyt bir ornynda taǵy turǵan joq. Sondyqtan Prezıdent ýaqyt ózgeristerdi de qajet etetini týraly óte naqty ári durys aıtty dep bilemiz. Endi Prezıdenttiń Senattaǵy kvotasy 15-ten 10-ǵa deıin azaıatyn boldy.

Saıasattaǵy artyqshylyq pen jasandylyq ózin aqtamaı­tyn kórinis ekeni qoǵamda ashyq synǵa ushyrap jatady. Rasynda, Parlament qonaq bolyp tórde otyratyn oryn emes, bul halyqtyń irik­tegen aqyl-oıy, erik-jigeri. Parlamenttiń tómengi pala­ta­syndaǵy ózgeris qoǵam piki­rine qulaq asýdyń tamasha táji­rıbesi der edik. Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń Májilis­tegi kvotasy joıylyp, ol Se­nat­qa aýysatyn boldy. Onda da 9 depýtattan 5 depýtatqa deıin kemıdi. Senatqa sol bes depýtatty Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdegi túrli etnostyq toptardyń ókilderi­nen usynady, olar Prezıdent Jarlyǵymen mandatqa ıe bolady. Al Májiliste 9 depýtat orny azaıady.

Prezıdent usynǵan Jańa Qazaqstannyń máni azamattyq qoǵamy qalyptasqan, qoǵam men bılik arasy tonnyń ishki baýyndaı jaqyn, túsinistik tapqan memleket qurý bolmaq. Bul turǵyda elimizde saılaý júıesin jetildirýdiń ma­ńy­zy asa zor ekenin ýaqyt meń­zep otyr. Qazaqy túsinikke salsaq, saılaý taza, ashyq, ádil ótse ǵana, Parlamentke de, jergilikti máslıhattarǵa bi­lim­di, aldyńǵy oıly depýtat­tar saqadaı irikteletin bolady. Al atqarý organdaryna bi­likti mamandar, elim, Otanym deıtin patrıot adamdar barady. Qazaqstan Táýelsizdiginiń otyz jyly jas memleket úshin qaı jaǵynan da ósý, tájirıbe jınaý, jetilý ýaqyty boldy. Saılaý júıesindegi keshegi tıimdi degen proporsıonaldy tásil búgingi kúnniń talaby­nan shyqpady. Bul tásildiń ýaqy­tynda partııalyq júıeni da­mytýǵa yqpaly bolǵanmen, partııada joq azamattar Májiliske ǵana emes, jergilikti ókildi organdarǵa da saılana almady. Munyń ózi saılaý júıesinde de jasandylyqqa uryndyrdy. Saılaý ýchaskesinde saılaý­shy­lardyń kimge daýys berýi mańyzdy bolmady, al Má­ji­lis­ke, máslıhatqa saılanǵan depý­tattardyń kim ekenine nazar da salmady. Saılaý komıssııasynda da «joǵary» jaqtyń aıtqany bolyp jatty. Osyndaı kózboıaýshylyqtar men jasandy jumystar adamdardyń saılaýǵa degen senimine selkeý túsirgeni anyq. Solaı bolmaý úshin de Prezıdent endi Májilistiń dep­ý­tattyq korpýsynyń 70 pa­ıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásil­men jasaqtalatynyn aıtty. Saılaýdyń aralas úlgisinde depýtattar quramy ulttyq jáne óńirlik deńgeıde kórinis tabady, buǵan saılaýshylar múddesi de sáıkes keledi. Saılaý júıesin jetildirýdiń ózi saılaýshylar múddesin alǵa qoıý, qoǵammen sanasý ǵoı. Saıası partııalar ókilderi men qoǵam belsendilerin saılaý ko­mıssııalarynyń quramyna en­gizý saıası naýqandaǵy ádilet­tilikti qamtamasyz etýmen bir­ge, oǵan degen adamdar seni­min arttyra túsedi. Ádil ótken saılaý zań shyǵarý jáne bılik organdaryn bilimi tereń, ult múddesine berik depýtattarmen, bilikti mamandarmen jasaqtaýǵa múmkindik beredi.

Ult ustazy, bıyl 150 jyl­dyǵy IýNESKO sheńberinde ata­lyp ótetin Ahmet Baıtur­syn­uly saılaýdyń mańyzy týra­ly osydan bir ǵasyrdan as­tam ýaqyt buryn aıtqan eken. Ahań jaryqtyq «Saılaý kóp úshin bergen nárse, kóp paıdasyn kózdep saılansa, ıaǵnı «mynaý – halyqqa tynysh­tyq, paıdaly, zararsyz adam, anaý – buzyq, zararly, zor­lyq­shyl, qııanatshyl adam», dep tekserip, tańdap saılasa, saı­laý durys, óz maǵynasynda bolǵany. Halyqtyń paıdasy, zarary qaralmaı, «mynaý týǵanym-týyndasym ıa quda-qurmalasym», dep ıakı «mynaý anadan pálendeı somyn artyq berip tur ǵoı», dep saılansa, ol saılaý emes, qur talas, ıa saý­da», dep saılanǵan adamnyń da, saılaǵan saılaýshylardyń da jaýapkershiligi úlken, múdde ortaq bolýy ortaq mindet ekenin eskertedi. Tipti, Ahań: «Jurt ózine tynyshtyq, zararsyz aýylnaı saılasa, kóptiń paıdasyn, ózi basynyń paıdasyn kózdep aqshaǵa satpaıtyn adamnan elýbasylaryn saılasa, buzyq bı, buzyq bolys shyǵar ma edi? Álbette, shyqpas edi. Olaı bolǵanda, bizdiń dert­tiń tuqymy narodnyı sotta emes, halyqta jatyr», dep saılaý­daǵy jaýapkershilik tarazysynyń basyn saılaý­shy­lardyń ózine aýdara sóıleıdi. Ult ustazy bul jerde el jaǵ­daıynyń jaqsarýy, moıny ozyq jurttarǵa ilesý úshin qo­ǵam­nyń belsendiligi, saıası oıanýy qajettigin meńzep otyr. Ult ustazy bul sózdi aıt­qan ýaqytpen aramyzdy tutas ǵa­syr bólip tursa da, búgin ádil saı­laýdyń mańyzy artpasa kemi­gen joq, bolashaqta da ol demo­kratııa damýynyń ne­giz­gi shartynyń biri bolyp qala bermek.

Joldaýda jergilikti ózin ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý týraly óte oryndy aıtyldy. Bul úshin Prezıdent jergi­lik­ti máslıhattar ókilettiligin belgileýdi tapsyrdy. Jergilikti ózin ózi basqarý jetildirilgen saıyn adamdar masyldyq psıhologııadan arylady. Keıde adamdar ózderi turyp jatqan qalalar men aýyldardaǵy kez kelgen turmystyq máseleler úshin joǵaryǵa qol jaıyp otyrady. Bul oraıda jergilik­ti jerdegi rezervter óte mol der edim. Halqymyzdyń asar se­kildi jańǵyrtatyn jaqsy qun­dylyqtary jetedi. Qazir elimizde eriktiler, volonterler isi jandanyp keledi. Adamdar ózi turyp jatqan óńirdiń oı-shuqyryn, kem-ketigin jaqsy biledi. Sondyqtan týǵan jerde turmysty jaqsartýǵa jurt­shylyqty jumyldyryp, ózek­ti máselelerdiń sheshimin tabýy­na árkimniń qatysýyna serpin bergende búgingi urpaqtyń boıynda týǵan jerge degen perzenttik sezimdi tárbıeleıdi. Urpaq sanasynyń jańǵyrýy memleket kóshin túzeıtin de saıası jań­ǵyrýǵa ulasady.

Murat BAQTIIаRULY,

Senat depýtaty