Ulttyń uly qundylyǵy

Mańǵystaýda mıtıngke shyqqandar Memleket basshysynyń sheshimine rıza­shylyq bildirip, alańdy tap-tuı­naqtaı etip tazalap, jerge bir túıir qoqys tastamaı, shyn janashyrlyqtyń úlgisin kórsetken edi. Elimizde sońǵy kezde qabyldanǵan zańǵa saı mıtıng mádenıeti durys baǵytqa bet burdy dep ishteı qýanǵanymyzdy da jasyrmadyq. Alaıda «jaý joq deme, jar astynda» degen sóz ras bolyp shyqty. Jaý alystan kelgen joq, ishimizde júr eken.

Jaǵdaıdyń oń sheshile bastaǵany sol-aq eken, elimizdiń onshaqty qala­syn­da halyq kóshege saıası talaptar qo­ıyp shyǵa bastady. Negizi jurtshy­lyq­tyń bu­rynǵy bılikke degen ashý-yzasy bol­­ǵanyn eshkim de joqqa shyǵar­maıdy. Ha­­­lyq­tyń sondaı kóńil kúıin bi­letin aram­­­za kúshter jaǵdaıdy óz maqsat­tary­­na she­shýge umtylyp baqty. Olar bı­lik pen buqara arasynda qaqtyǵys uıym­­­das­­ty­rý arqyly el ishine iritki sal­ǵy­s­y kel­di. Túp maqsattary bılikti ba­syp alý bol­­ǵany qazir ekiniń birine túsinik­ti. Alaı­da tá­ýelsiz elimizdiń turaq­ty­­ly­ǵyn buz­baqshy bolǵandar ońbaı qatelesti!

Alǵashynda Almatyda mıtıng beıbit sıpatta bastalǵanymen tez arada basqa arnaǵa aýysyp ketti. Elimiz­diń basqa óńirlerinde de osy jaǵdaı qaıtalanyp, buzaqylyq boı kóterdi. Nege? Tasada turyp tas atqandardyń basty maqsaty el ishinde qorqynysh, úreı týǵyzý edi. Qarapaıym halyqtyń qym­bat­shylyqty aýyzdyqtaý jónindegi oryndy talabynyń sońy «Qasiretti qańtarǵa» ulasty. Prezıdent jaǵdaıdyń betalysyn tez túsinip, shuǵyl túrde batyl qadam­darǵa bardy. Egemen elimizge qaýip tónip turǵanyn, memlekettiń tutas­tyǵy men halyqtyń beıbit ómirin qam­tamasyz etetin kúshtik qurylym­dar­dyń pármensizdigin sezingen Mem­leket basshysy barlyq sheshimdi óz qoly­na aldy. Qabyldanǵan sheshimder týyn­daǵan jaǵ­daıdy tez arada qalpyna keltirýge yq­pal etti. Eger sol kúnderi Q.Toqaev ta­ban­dylyq tanytpaǵanda Táýel­sizdigi­miz­den áp-sátte aıyrylyp qalýymyz áb­den múmkin edi. Sol qysyltaıań shaqta Pre­zı­dent óziniń naǵyz halyqshyl, memleket­shil, batyl tulǵa ekenin kórsete bildi.

Prezıdenttiń «El astanasynan eshqaıda ketpeımin. Halyqpen birge bolý – meniń konstıtýsııalyq mindetim» degen sózi abdyrap qalǵan halyqqa jiger berdi, kóńiline senim uıalatty. Memleket basshysy búlikshilermen kúreste eshqandaı ymyranyń bolmaıtynyn da anyq aıtty. Prezıdent bul jóninde óz ustanymyn ashyq bildirdi, halyqtan eshteńe jasyryp qalǵan joq.

Qańtardyń 11-de sóılegen sózinde Prezıdent eldegi qordalanyp qalǵan máselelerdi alǵash ret jarııa etti. Ashy da bolsa shyndyq aıtyldy. Árıne, bul Prezıdent úshin ońaıǵa soqpaǵany anyq. Qazaqstan halqy Prezıdenttiń sózin zor yqylaspen tyńdady. Basqasha bolýy múmkin de emes edi. Qalyptasqan jaǵdaıda Memleket basshysy damýdyń jańasha jolyn usynatyny, halyqtyń kókeıindegi túıtkildi tustardy tap basyp, keleńsizdikterdi, kemshilikterdi kórsetip, olardy joıýdyń joldaryn kórsetetine óz basym senimdi edim. О́ıtkeni Qasym-Jomart Kemeluly Senat Tóraǵasy bolǵanda birneshe jyl birge qyzmet ettik. Men Prezıdentti memleketshil ǵana emes, qazaqy azamat retinde de bilemin.

...Bir joly Senatqa undy ıodtaý qajettigi týraly zań jobasy kelip tústi. Munyń qajettiligi kúmánsiz edi. Ásirese, aýyl halqynyń densaýlyǵyndaǵy kinárattyń kópshiligi ıod jetimsizdiginen bolyp jatatyny jasyryn emes. Alaıda undy ıodtaý jeke menshik elevator ıelerine qosymsha qarjy jumsaýdy talap etedi. Sony jaqsy biletin keıbir eleva­torǵa qatysy bar senatorlar zań joba­synyń atalǵan babyna qarsy shyq­ty. Osy sátte Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly «Zań talaby eń aldymen el azamattarynyń, sonyń ishinde qazaqtyń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Al sizder basqa múddeni kózdeıtin sekil­disizder. Bul – teris pikir!» dep, áriptes­teriniń betin qaıtaryp tastaǵan edi.

Qasym-Jomart Kemeluly boıyna órkenıet mádenıetin tereń qabyldaı bilgen tulǵa retinde erekshelenip tura­dy. Intellıgent otbasynda dúnıege kelgen onyń rýhanııatqa jaqyn bolyp óskeni aıtpasa da túsinikti. Jastaıynan dıplomatııalyq qyzmettiń bel ortasynda júrgen ol búginde álemdik dárejedegi saıasatker. Osydan, on bir jyl buryn, ıaǵnı 2011 jyldyń 15 sáýirinde Q.Toqaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary jáne atalǵan uıymnyń Jeneva bólimshesiniń bas­shysy bolyp taǵaıyndaldy. Bul kúl­li qazaq balasynyń mereıin aspandatty. Buryn-sońdy qaı qazaq álemdik deńgeıde osyndaı zor qurmetke bólenip edi?

Q.Toqaev 2019 jyldyń 19 naýryzynda el tizginin ustady. Sodan beri úsh jyl ótti. Osy ýaqytta Prezıdent eli­mizdi tek oń ózgeristerge bastap kele­di. Árıne, bárin tizbelep shyǵý mindet emes shyǵar. Maǵan ásirese, Prezı­denttiń tikeleı bastamasymen qabyldanǵan jemqorlyqpen kúresti kúsheıtý maq­satynda tıisti zańdarǵa engizilgen ózgertýler aıryqsha unaıdy. Bul – óte ózekti másele. Sybaılas jemqorlyq talaı jyl sanamyzdy ýlap, jazylmaıtyn dertke aınalyp ketken edi. Qazirgi zań talaptaryna sáıkes, jemqorlyqpen sottalǵan adam amnıstııaǵa ilinbeıdi, merziminen buryn bosatylmaıdy.

Izraıldiń tórtinshi Premer-mı­nıstri bolǵan Golda Meır «Eger siz aza­matt­aryńyz jarqyn bolashaǵyna kámil senetin memleket qurǵyńyz kelse, eń basty eki qadam jasańyz. Birinshi, sybaılas jemqorlyqty Otanǵa jasalǵan opa­s­yzdyq dep sanap, jemqorlardy jeti ata­syna deıin satqynǵa teńeńiz. Ekin­shi, úsh mamandyq ıelerine – áske­rı­ler, mu­ǵa­limder men dárigerlerge eń jo­ǵary jalaqy taǵaıyndap, olardy qur­met­teńiz» degen eken. Sońǵy úsh jyl­da Pre­zı­dent osy eki máselege de erek­she kóńil bó­lip otyr. Tabysy tómen, jaǵ­daıy joq azamattardyń 300 myń teńge mól­she­rin­­degi nesıelerine memleket esebinen keshi­rim jasaǵany Prezıdenttiń halyqqa jana­shyrlyǵynyń aıqyn kórinisi emes pe?

Eki jylǵa sozylǵan pandemııa kezinde Prezıdent tarapynan halyqqa barynsha qoldaý, kómek kórsetilgenin bárimiz de kórdik, bildik, basymyzdan ótkerdik. Prezıdenttiń «Saıası reformalarsyz ekonomıkalyq damý da bolmaıdy» degen tujyrymy óte durys dep sanaımyn. Elimizde alǵash ret ákimderdi halyqtyń ózi saılaı bastady. Saıası reformanyń bir ushqyny – ákimder saılaýy. Halyq ózi saılasa ákimderden suranys, talap ta kúsheıe túsedi. Bıylǵy Joldaýda elimizdegi saıası reformalardy odan ári tereńdetý baǵyttary kórsetildi, joldary aıqyndaldy. Aldaǵy ýaqytta elimizde Konstıtýsııalyq Sot qurylady. Májilis depýtattarynyń 30 paıyzy bir mandatty okrýgterden saılanýy kózdelip otyr. Bul tipti, 50 paıyz bolsa da artyq bolmas edi. Partııany tirkeýden ótkizý úshin bar bolǵany 5 myń múshesi bolsa jetkilikti. Ulttyq kelisim keńesi aldaǵy ýaqytta Ulttyq quryltaıǵa aınalmaqshy. Osynyń bári de el kóńilinen shyqqan ózgerister.

Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Jol­daýy jańarǵan Qazaqstan memleketin qurý­dy kózdeıdi. Bul shyndyǵynda Ekin­shi Respýblıka! Bul baqytty barsha­myz qalaımyz. Olaı bolsa barlyǵy­myz Prezıdenttiń janyna toptasyp, hal­qymyzdyń úkili úmitine birge jeteıik!

Joldaýda Prezıdent kóptiń kútpe­genin de jarııalady. Men bul jerde Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý týraly bastamany aıtyp otyrmyn. Uly Abaıdyń eli, jer jánnaty Jetisý óńiri, kindik qanym tamǵan Ulytaý, Jezqazǵan, Jańaarqa, Balqash jurtshylyǵy osydan shırek ǵasyr buryn jabylyp qalǵan oblystardy qaıta ashý týraly hat joldap, ótinish aıtyp ábden kóńilderi qalyp, úmitteri úzilgen edi. Prezıdenttiń ja­ńa­dan oblystar ashý jónindegi sózin estigende jasyryp keregi ne, kók­ten izdegenimiz jerden tabylǵandaı qýan­dyq. Bir emes, úsh oblysty birden ashý – qazir­gideı kúrdeli kezeńde naǵyz er­lik! Qańtarda Táýelsizdikti saqtap qalý úshin basyn báıgege qalaı tikse, jańa ob­lystar qurý týraly bastamasyn da batyl sheshimge teńer edim. Eki jyldan asa pandemııa qursaýynda qalý ekonomıkaǵa asa aýyr soqqy bolyp tıgeni ras. Biraq soǵan qaramastan úsh oblystyń shańyraǵyn kóterýge umtylý Prezıdenttiń táýekelshil tulǵa eke­­nin tany­tady. Bul qadam aımaqtardyń da­mýyn arttyrý arqyly respýblıkamyz­d­yń da­mýyna tyń serpilis beredi.

Al jańa oblystardyń shekarasy qalaı anyqtalmaq? Bul rette Ulytaý óńirine qatysty Prezıdent «Burynǵy Jezqazǵan oblysynyń aýmaǵynda» degen sózdi beker aıtqan joq dep sanaımyn. О́ıtkeni «jer shalǵaı, halyqqa qıyn soǵady» degen jeleýmen buryn Jezqazǵan oblysyna qarasty bolǵan keıbir qala, aýdandardy Qaraǵandy ob­lysynyń quramynda qaldyrý kóz­delip jatqanǵa uqsaıdy. Qazir buryn­ǵydaı zaman emes, qarapaıym halyq úshin kúnara oblys ortalyǵyna sabylýdyń esh reti joq. Qazir baılanys ta, qatynas ta jaqsarǵan. Kóp qujatqa úıden shyqpaı-aq qol jetkizýge bolady.

Kezinde ózin ózi artyǵymen qamta­masyz etip otyrǵan Jezqazǵan oblysy Qaraǵandyǵa ne sebeppen qosylǵanyn bireý bilse, endi biri bilmeıdi. Ol másele tarıh qoınaýyna ketti. Babalarymyzdan «bólingendi bóri jeıdi» degen ulaǵatty sóz qalǵan. Al dana halqymyz «El men eldiń qosylǵany qut» deıdi. Jańa oblysqa jańa mamandar, el basqaratyn azamattar kerek. Alash arystary shyqqan Aqtoǵaı, Aqsý-Aıýly, Aǵadyr óńiriniń kóp azamaty burynǵy Jezqazǵan oblysynyń basshylyǵynda bolǵan. Sol azamattardyń ul-qyzdary endi Ulytaý oblysyna qyzmet etetin bolsa, qandaı ǵanıbet?! Urpaqtar sabaqtastyǵynyń bul da bir kórinisi bolar edi.

Jezqazǵan men Balqash – ejelden bir organızm, olardy bir birinen bólýge múlde bolmaıdy. Jańa oblystyń negizgi tiregi – «Qazaqmys» korporasııasy. Endeshe oblysty aıaǵynan nyq turǵyzý úshin «Qazaqmystyń» kúshin, qýatyn paıdalaný kerek. Qasym-Jomart Kemeluly Prezıdent bolǵaly beri Ulytaý óńirine eki ret at basyn tiredi. Qart Uly­taýdyń jańa dáýirge saı jańarýyn qam­tamasyz etý Prezıdenttiń arman, maq­saty tárizdi. Men solaı túsinemin. Jańa oblysqa Ulytaý ataýyn berýdiń as­ta­rynda da tereń mán jatyr. Bul ulty­myzdyń ejelgi ordasyn álemge tanytý.

Aldymyzǵa Jańa Qazaqstan qurý maq­satyn qoıdyq. Ulytaýdyń jańa­rýy ulttyq jańǵyrýǵa bastasa eken dep tileımin. Uly Abaıdyń elin­degi, ortalyǵyna qazaqtyń uly perzent­teriniń biri Dinmuhamed Qonaevtyń esimi beriletin Jetisý oblystary eldiń jańarýyna úlgi tanytsa dep tileı­min. Osy oblystardan jańa dástúr, ónegeli ister bastaý alsa, jemqorlyq, sybaı­lastyq deıtin keleńsizdikterge jol berilmese eken dep oılaımyn. Árıne, bul úshin jańa oblystarǵa naǵyz mem­le­ketshil tulǵalar basshylyqqa kelýi qajet. Árıne, oı kóp. Bári de «Elimiz órkendesin, halqymyz eńsesin kóterip, Táýelsizdiktiń jeńisin kórip, jemi­sin teretin deńgeıge jetsek» degen arma­ny­myzdan týyndap jatyr. Qazirgi qolǵa alynyp jatqan barlyq sharýa ulty­myzdyń uly qundylyǵy – Táýelsizdikti odan ári nyǵaıta beredi dep senemin.

Muhambet KО́PEEV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri