Eń aldymen, Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń basymdyǵy adam quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý ekendigin erekshe atap ótkim keledi. Sonyń aıǵaǵy retinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy odan ári sharalary týraly» Jarlyǵy kóńilge qondy.
О́tken jyly elimizde osy baǵytta biraz jumys atqarylyp, naqty jetistikterge qol jetkizildi. Atap aıtqanda, zańnamalyq aktilerge dinı birlestikterdi tirkeý tártibi jeńildetildi, áıelder eńbegin paıdalanýǵa qatysty shekteý ornatylǵan jumystar tizbesi alynyp tastaldy, polısııa qyzmettik modeliniń jeke elementteri engizildi, sondaı-aq sottalǵandar men ýaqytsha qamaýdaǵylardy medısınalyq kómekpen qamtamasyz etý fýnksııalaryn Ishki ister mınıstrliginen Densaýlyq saqtaý mınıstrligine kezeń-kezeńimen berý zańdastyrylǵan bolatyn. Budan bólek, sottalǵandardy jumysqa ornalastyrý jáne olardy áleýmettik beıimdeýge arnalǵan ózgerister engizilgenin de atap ótken jón.
Múmkindigi shekteýli jandardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý maqsatynda zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boıynsha zań jobalary ázirlendi, múgedekterdiń quqyqtary týraly Konvensııaǵa fakýltatıvtik hattamany ratıfıkasııalaý qarastyryldy.
О́z kezeginde ókiletti memlekettik organdar áleýmettik qatygezdikti baǵalaýǵa arnalǵan krıterıılerdi bekitti jáne zorlyq-zombylyq saldarynan bolǵan dene jaraqattaryn, psıhologııalyq áserlerdi qujattaý boıynsha qanatqaqty jobany iske asyrý jónindegi nusqaýlyq qabyldady.
Jarlyq elimizdegi adam quqyqtaryn qorǵaýdy jetildirýge zor úles qosady desek, qatelespeımiz. Jarlyqqa sáıkes Úkimetke birqatar jumys baǵyttaryn kózdeıtin adam quqyqtary men zańdylyqty qamtamasyz etý salasyndaǵy is-sharalar josparyn bekitý tapsyryldy.
Osyǵan oraı, áıelderge qatysty kemsitýshilikti joıý, erler men áıelderdiń quqyqtary men múmkindikteriniń teńdigin qamtamasyz etý, birlestikter bostandyǵy quqyǵy, múgedekterge qatysty adam quqyqtary, qylmystyq sot tóreligi, jazany oryndaý jáne azaptaý men qatygezdiktiń aldyn alý salasyndaǵy adam quqyqtary, adam saýdasy qurbandarynyń quqyqtaryn qamtamasyz etý, mıgranttarǵa, azamattyǵy joq adamdarǵa jáne bosqyndarǵa qatysty adam quqyqtaryn qarastyrý jáne BUU organdarymen ózara is-qımyl tetikterin jetildirý sııaqty taǵy da basqa máseleler qarastyrylǵan.
Atalǵan ózgerister Qazaqstandaǵy Birikken Ulttar Uıymynyń Bosqyndar jónindegi agenttiginiń (UNHCR) jumysyn áldeqaıda jeńildetedi degen úmit zor. Mysaly, Qazaqstan aýmaǵynda kóptegen bosqyn bas saýǵalap júr, olardyń mártebesi men turmys jaǵdaıy, saıası áleýmettik quqyqtary jetkilikti túrde qorǵalmaǵan. Al myna engizilgen ózgerister olardyń mártebesin aıqyndaýǵa kómektesetindigi anyq.
Jalpy, adam quqyqtary salasyndaǵy bul ózgerister Qazaqstanda bosqyndarǵa kómektesý boıynsha atqarylyp jatqan mańyzdy jumystardy qoldaýǵa arnalǵan. Olardyń qabyldanýy adam quqyqtarynyń is júzinde alǵa damýyna jol ashyp, osy saladaǵy zańnamalardy tıisti dárejede qamtamasyz etýge aparary sózsiz. Bul mańyzdy máselege qol jetkizý Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi adam quqyqtary salasyndaǵy normatıvterge beıil ekenin bildiredi.
Buǵan qosa, bul ózgeristerdiń Qazaqstanda oryn alatyn áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq máselelerin sheshýde yqpaly bar ekendigin aıtý kerek. Atap aıtqanda, ózgerister genderlik teńdikke, otbasy men neke qatynastaryndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa oń áleýmettik úlesin qosary daýsyz.
Memleket basshysynyń adam quqyqtary týraly zańǵa engizgen jańa zańnamalyq ózgeristeri el damýynyń paradıgmasyn ózgertýge baǵyttalǵanyna senimdimin. Prezıdent árbir qadamyn oı eleginen ótkizip, soǵan nyq qadam basýǵa daıyn ekendigin birneshe ret kórsetken bolatyn.
«Jańa Qazaqstan» tujyrymdamasynda adam jáne onyń quqyqtary negizgi qundylyq bolýǵa tıis. Búgingi kúni árbir zaıyrly memlekette adam quqyqtarynyń alar orny erekshe, olar qoǵamnyń basqa salalarynan áldeqaıda joǵary bolyp sanalady.
Adam men onyń quqyqtaryn qorǵaý – ǵalamdyq trend. Bul rette dıalog pen ymyraǵa kelý mádenıetin damytý da mańyzdy maqsat bolyp otyr. Sebebi ol elimizde azamattyqty nyǵaıtýdyń basty faktorlarynyń biri ekeni ras.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Meniń birinshi maqsatym – adam quqyqtaryn qorǵaý» dep aıtqan bolatyn. Sondyqtan bul ózgeristerdiń iske asyrylýy Jańa Qazaqstandy qurýǵa oń septigin tıgizedi.
Baný NURǴAZIEVA,
Qazaqstannyń Azamattyq alıansynyń prezıdenti