Qoqys «tapshylyǵy»: Elimizde turmystyq qaldyqtyń 85%-y órteledi

Qoqys jınaý mádenıetin qashan úırenemiz?

Áýeli eki jyl buryn Almatyda Qazaq­stannyń ekologııalyq uıymdary qaýymdas­tyǵynyń volonterleri «StopMusor» jobasy aıasynda júrgizgen áleýmettik synaqty eske túsirelik. Eksperıment boıynsha jas jigit túk bolmaǵandaı «Arbatta» ketip bara jatyp plastıkalyq staqan, paket sııaqty basqa da usaq-túıek qaldyqtardy jerge, tipti ótip bara jatqan adamdardyń aldyna laqtyryp ketedi. О́kinishke qaraı, qalalyqtarlyń kóbi kóz al­dyn­daǵy qoqystardy kórmegensidi, tipti bul kóriniske beıjaı qarady. Jibek joly dańǵylynda jalǵasqan eki saǵattyq «oıyn­da» ótip bara jatqandardyń tórteýi ǵana jaı­raǵan qoqysty terip, jáshikke saldy. Osy­laısha, mádenıet pen ónerdiń ordasy deli­netin shahar turǵyndary birneshe jyl qata­ry­nan júrgizilgen áleýmettik synaqtan súrindi.

Kóktem kelip qar erigende sý betine qalqyp shyqqandaı aınalamyz qoqysqa tolyp, aırap-jaırap qalamyz. Eldi mekenderdiń mańyndaǵy taý-taý bolyp úıilip jatqan qoqystar, ájethanalardan jınalǵan sýdy kólge aparyp quıyp júrgen sısternaly kólikter, jurtqa saıa bolsyn dep «Saıaly» shaǵyn aýdany janynan otyrǵyzylǵan qaraǵaıly ormandy shashyp ketkenderdiń qylyǵy qynjyltady. Qoqys kún jylynǵan saıyn jelmen ushyp, sasyp, tirshiligimizge jaısyz áser etetinin túsiný kerek.

Biz qoqysty jınap úlgere almaı júrgende keıbir ozyq elderde qoqys tapshylyǵy paıda bolyp jatyr. Byltyr Shvesııa qaldyǵy taýsylǵandyqtan qaıta óńdeletin turmystyq qaldyqty basqa elderden ımporttaýǵa daıyn ekenin málimdedi. О́ıtkeni qoqys tapshylyǵy shvedter úshin úlken másele bolýy múmkin edi. Olar jylý men elektr energııasynyń kóp bóligin, tipti Stokgolm qa­la­­sy energııanyń 45 paıyzyn qaldyqtardan alady. Bul elde plast­massa, qaǵaz, shyny, kar­ton, metall men basqa da tur­mys­tyq qaldyqtarǵa arnalǵan kemi 6-7 qoqys jáshigi jáne qaı­ta óń­delmeıtin qaldyqtarǵa ar­nal­ǵan bólek jáshikteri bar. Stok­golmde kishkentaı balaǵa deıin kám­pıt qaǵazyn kóshege, tipti du­rys emes qoqys shelegine tas­ta­maı­dy. О́ıtkeni mundaı daǵ­dy­lar balabaqsha men mektepte úı­re­tiledi, qoqysty basqa konteı­nerge tastaǵany úshin aıyppul salynady.

Qoqys jınaý mádenıetin qashan úırenemiz?

Jýyrda Almatyda «Qazaq­standa qoqys órteıtin zaýyt­tardyń jobasy týra­ly qoǵamdyq pikir» taqyrybyna bas­pasóz máslıhaty ótti. Basqosýǵa qoǵam qaıratkerleri, ekobelsendiler, zertteýshi ǵalymdar, ÚEU, qaldyq­tardy qaıta óńdeý sektorynyń ókilderi men memlekettik quzyrly mekemeler qatysty.

Osy jıynda qozǵalǵan máse­leniń biri – eldegi qaldyqtyń 85%-y áli polıgonda órteledi. Kún saıyn elimizde 5 mln tonnaǵa jýyq qoqys shyǵatyn bolsa, onyń

15%-y ǵana ekinshi ret kádege jaratylady. Qalǵany qoqys polıgandarynda órteledi, al órtenbegeni, jınalmaǵany júzdegen jyl boıy bastapqy qalpyn joǵaltpaı, jerdiń betin lastap jatady.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń máli­metinshe, elde 3 500 qoqys polıgony bolsa, onyń 18%-y ǵana ekologııalyq, sanıtarlyq-epıde­mııalyq talaptardyń údesinen shyǵady. Qoqystyń basym bóligi – kún­delikti tutynatyn tamaq qaldyǵy, qaptama, qorap, temeki tuqyly jáne plastıkter. Al shylym súzgisin jasaıtyn sel­lıýloza asetaty degenińiz shirip bitkenshe kemi on shaqty jyl topyraq pen ósimdikterge keltirer zııanyn toqtatpaıdy.

Joǵaryda atap ótkendeı, tur­mystyq qaldyqtan paıda taýyp, tipti baıyp otyr­ǵan adamdar men elder bar. Máselen, Germanııada jylyna 412 mln tonna qoqys jınalsa, bul adam basyna 500 kılodan kelse de, úshten ekisi óńdelip, paıdaǵa asyp jatady. Al Qazaqstanda resmı derek boıynsha, arnaýly polıgon­darda qazir 45 mln tonna qoqys jınalǵan. Qysqasy, qaldyqtardy óńdeý júıe­si men ın­dýs­trııasynyń damýy kóńil kónshitpeıdi.

«Ortaq máseleni ár adamdy tartý ma­ńyzdy. Shyn máninde, bul bizden kóp kúsh-qaıratty qa­jet etpeıdi: bar bolǵany qoqys­ty jáshikke aparyp, ony suryp­taýdan bastaýymyz kerek», deıdi Qazaqstannyń ekologııalyq uıym­dary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Premer-Mınıstr janyndaǵy jasyl ekonomıka jónindegi keńestiń múshesi Aıgúl Soloveva.

Elimizde turmystyq qaldyq­tardy suryptaý isinde qozǵalys bar desek te, kútken deńgeıge kóte­rile almaǵanyn ja­syrmaý qajet. Mysaly, shyny, qaǵaz, plastıkterdi qaıta paıdalanýǵa bolǵa­nymen, óńdeýge kónbeıtin polımerlik materıaldardy kómýge týra keledi, al onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııany orasan.

Árıne, keıingi ýaqytta 3-6 aıda shirıtin polımerlerdi paı­dalaný sánge aınala bas­tady. Birqatar memleket qazir bıoy­dyraıtyn materıaldardy ke­ńinen paıdalanyp jatyr. Bir­aq shirıtin qaptamalardyń áleýe­ti men keleshegi zor bolsa da, biz­diń na­ryqta óte az. Buǵan deıin mundaı plas­tık­ter azyq-túlik oraýǵa qoldanylsa, qazir IT-teh­nologııalar, mashınaqurastyrý men medısınada da iske jaratylyp, po­lı­merlik qoqystan qu­tylýǵa septesip otyr.

«Tuıyqtalǵan sıkl ekonomıkasy» strategııasy

Byltyr Qazaqstan qaptama­shylary qaýymdastyǵy da Úki­metti «Tuıyqtalǵan sıkl ekonomıkasy» strategııasyn ázir­leýge shaqyrdy. 2018 jyly Eýropa odaǵy qorshaǵan ortany plastıkalyq lastanýdan qorǵaý úshin tuıyqtalǵan sıkl ekonomıkasynda plastmassany paıdalaný strategııa­syn qabyldaǵan edi. Eýroodaq strategııasyna sáıkes, 2025 jylǵa qaraı Eýroodaq elderindegi barlyq plastık qaptamanyń keminde 55%-y qaıta óńdelýge tıis; PET bótelkeleriniń quramynda qaıta óńdelgen materıaldyń úlesi – 25%, 2030 jylǵa qaraı 30%-dy quraýǵa tıis.

«Qazaqstan qaptamashylary qaýym­dastyǵy» ZTB basqarma tóraǵasy Batyr­bek Áýbákirov: «Qazaqstanda makýlatýrany syrt­qa áketýge birneshe ret tyıy­m salynǵan. Bul shıkizat bazasynyń qalyptasýyna yqpal etip, ájep­teýir jaq­sy ekonomıkalyq serpin berdi. Son­daı-aq búginde О́KM operatorynyń «Ekoqoldaý» baǵ­darlamasy eldegi makýlatýrany jınaý jáne qaıta óńdeý salasyn qoldaýdyń tıimdi qadamyna aınaldy. 10 jyl buryn elimizde qaǵaz ónimderin shyǵaratyn 158 kásiporyn bolsa, 2021 jyldyń basyna deıin onyń sany 340 óndirýshige deıin ósti», dedi.

Sondaı-aq byltyrdan beri jaǵdaıdyń ózgere qoımaǵanyn, Úkimet birinshi kezekte PET qal­dyqtary otandyq óńdeýshilerdiń qolyna túsetindeı tetikter jasaý kerek ekenin jetkizdi. Qazir bizdiń naryqta polı­­­­etılendi ydystardy, ıaǵnı PET óń­deýmen aınalysatyn onnan astam óndi­ristik kásiporyn jumys isteıdi. Naq­­ty sanyn aıtý qıyn, sebebi resmı statıs­tıka mundaı kásiporyndardyń tizili­min júrgizbeıdi. PET qaı­ta óńdeý­shileriniń aldynan bu­rynǵy óńdeýshilerde bolǵan ke­dergiler qaıta-qaıta kóldeneń shyǵyp otyr. Birinshi kezekte PET qaldyqtarynyń az jınalýynan tapshylyq týyndaıdy. Kásip­oryndardyń PET shıkizatyna de­gen qa­jettiligi onyń jınalatyn kóleminen álde­qaıda joǵary. Sebebi shıkizattyń bir bóligi kórshi elderge shyǵarylady. Bul bız­neske óz ekonomıkasyn turaqty jos­par­laýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyq­tan búgingi tańda kásiporyndardyń júkte­mesi shamamen 20%-dy ǵana quraıdy. Byl­tyr­­­dan beri bul derek qalaı qubylǵany belgisiz.

EAEO naryǵynda básekelestik teńsizdigi

Qazaqstan PET qaldyqtaryn jetkizý jaǵynan kórshi elder úshin shıkizattyq qosalqy retin­de qalyp otyr. Qoldaǵy bar shı­kizat kórshi elderge, negi­zinen Reseı men О́zbekstanǵa áke­tile­di. Jınaýshylar kóp jaǵ­daı­da qolma-qol esep aıyrysý arqyly kórshi elderdiń qaıta óńdeýshilerine PET-ti jetkizip beredi de, qazaqstandyq qaıta óńdeýshiler PET shıkizatynyń jasandy tapshylyǵyna tap bolady. Eger bizdiń qaıta óńdeýshiler PET-bótel­kelerden alynǵan shıki­zattyń bir kılosy úshin 160-180 teńge tólese, kórshi elder bir kılo úshin 200-300 teńgege deıin usynady. О́zbekstan 2013 jyldan beri PET-tiń qaldyqtary men qaıtalama shıkizatyn eksporttaýǵa tyıym salǵan. Bul tyıym ózbek óńdeýshilerin qajetti shıkizatpen qamtamasyz etýge múmkindik berip otyr. Al Reseıde PET bas­tapqy shıkizatyn óndiretin iri ónerkásiptik keshenderdiń bolýy bizdiń óndirýshilerdi qatań básekelestik jaǵdaıda qımyldaýǵa májbúrledi. Iаǵnı turaqty shıkizat bazasynyń bolmaýy bul salaǵa ınvestısııa tartatyndaı qulshynys týǵyzbaıdy.

Qaıta óńdeýshiler plastıkalyq bótel­kelerden alynǵan shıki­zat­tyń bir tonnasy úshin 280-430 dollar shama­synda tóleıdi, al eksportqa daıyn ónimniń bir tonnasynyń quny 3-4 ese joǵary. Máselen, syrtqy naryqta toqyma talshy­ǵynyń quny 1 200 dollardan bastalady, PET flekster (qaıta óńdelgen plastık) – 850-900 dollar shamasynda.

Qazaqstanda toqyma talshyǵyn óndi­rýge ınvestısııa salýǵa jáne eks­port­qa shyǵarýǵa daıyn kásip­oryndar bar. Otandyq qaıta óń­deýshiler bolashaqta turaq­ty shı­kizat bazasy bolǵan jaǵ­daıda osy segmenttiń ımportyn almas­tyrýǵa, qajetti jab­dyq­tar­dy jet­kizip, óndiriske ınves­tısııa salýǵa daıyn ekenin málim­degen edi.

Ekologııalyq teńgerimsizdik saldary

Plastıka 700 jylǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda ydyraıdy. PET-ti joıýdyń eń tıimsiz jáne keleshegi joq tásili – qaldyqtardy QTQ polıgondaryna kómý. Bul jaǵdaıda qundy polımerli shıki­zat kómiledi de, atalǵan aýmaq aýyl sharýashylyǵy úshin jaramsyz bolady. Sol sebepti kópshilik bul tásildi qol­danbaýǵa tyrysady. Degenmen, otan­dyq kásiporyndar PET shıkizatynyń úlken kólemin qaıta óńdep, qosylǵan quny anaǵurlym joǵary ónim shyǵarýǵa daıyn. Buǵan kásiporyndardyń óndiristik qýaty jetkilikti jáne eýropalyq, qytaılyq naryqtardan otandyq PET ónimderine udaıy suranys bar. Bul úshin elden PET-qal­dyqtaryn áketýge shekteý jasaý sharalary arqyly turaq­ty shıkizat bazasyn qurý kerek. «Eko­qoldaý» júıesi jáne qar­jy­lyq demeý arqyly jınaýshylardy yntalandyrý qajet.

PET shıkizatyn eksporttaýdy shekteý kóleńkeli ekonomı­kanyń tómendeýine de yqpal etpek. О́ıtkeni shıkizat jınaý­men aınalysatyndardyń kóp­shiligi – tirkelmegen, ózin ózi ju­­myspen qamtyp otyrǵandar. Jáne shıkizattyń odan ári qaıta óń­de­letin ornyna qaramastan, ony salyq tólemeıtin, neǵurlym qymbat baǵa usynatyndarǵa satady.

PET qaldyqtardy syrtqa shy­ǵarýǵa tyıym salynǵan jaǵdaıda, ony shıkizat retinde otandyq qaıta óńdeý­shilerge satýǵa jáne jınaýshylar men qaıta óń­deý­shilerdiń shyǵyndaryn ishin­ara óteı­tin О́KM operatorymen ynty­maq­tasýǵa degen qulshynys arta túsetini belgili.

Qoqys órteıtin zaýyttar nege kerek?

Osy arada Almaty, Nur-Sul­tan, Shymkent, О́skemen, Aqtóbe, Atyraý sııaq­ty alty qa­lada qoqys órteıtin zaýyt (QО́Z) salý jo­balanǵanyn eske sala keteıik. Toq­eterin aıtqanda, joǵaryda ataǵan baspasóz má­slıhatyn ótkizýge múddeli taraptar, ıaǵnı qoǵamdyq taldaý tómendegideı talaptardy alǵa tartyp otyr. Birinshiden, QО́Z qurylystary ekologııalyq tur­ǵyda qaýipti jáne zaýyt salynatyn eldi mekender men el ekonomıkasyn sazǵa otyrǵyzady. Ekin­shiden, qaldyqtardy órteý­di sýbsıdııa jáne basqa da je­ńil­dikterge ıe jasyl tehnologııalar tiziminen shyǵarý kerek. О́ıtkeni qoqystan alynatyn energııa ornyna kelmeıdi. Sebebi ony órteý úshin taǵy da munaı, gaz sııaqty qalpyna kelmeıtin resýrstardy paıdalanýǵa týra keledi. Qaldyqtardy basqarý salasynda eldiń Ekologııalyq kodeksinde bekitilgen ıerarhııa ustanymyn qatań saqtaý qajet. Qaıta óńdel­meıtin bir rettik ónimder men jón-josyqsyz qaptamalardy ákelýge, shyǵarýǵa, taratýǵa, aınalymǵa shyǵarýǵa tyıym salý kerek. Sol sııaqty ekinshilik shıkizat óńdeý men paıdaly materıaldar, shıkizatty ekonomıkaǵa barynsha qaıtarý úshin qajetti ınfraqurylym jasalýy tıis. Tamaq qaldyqtaryn óńdeýge de úlken nazar aýdarý qajet. Se­bebi azyq-túlik qaldyqtary – topyraqty tyńaıtýdaǵy taptyrmas ónim. Jerimizdiń 70%-y qunar­syz ekenin eskersek, onda munyń ózektiligi arta túsedi.

Buǵan qosa quzyrly mekemeler tarapynan adam densaýlyǵyna asa zııandy hımııalyq qaptamalarǵa baqylaýdy kúsheıtý de kezek kút­tirmeıdi. Sondaı-aq Úkimet tarapynan «nól qaldyqtar» tu­jyrymy engizilip, barlyq deń­geıde qal­dyqtardy úıe bermeý úshin ony paıdalaný, zııansyz túrde kózin qurtý, bıotehnologııalar arqyly odan bıogaz ben tyńaıtqysh alý isine uıytqy bolý kerek. Turǵyndar men kásiporyndar úshin aqparattandyrý, qoqys-qaldyqtardy azaıtý men kádege asyrýdyń eń úzdik tájirıbeleri men ádisterine úıretý baǵ­dar­lamalaryn qoldaný da mańyzdy.

Qysqasy, qoǵamdyq talqylaýǵa qatysýshylar qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi zamanaýı talaptarǵa sáıkes kelmeıtinin, tabıǵatty qorǵaýdyń ulttyq júıesin reformalaý úshin Prezıdent janynan qoǵamdyq komıssııa qurý keregin aıtyp tarqasty.