BUU-nyń álem elderindegi turǵyndardyń baqyt deńgeıin anyqtaıtyn World Happiness Report degen baıandamasy bar. Atalǵan qujat shartaraptyń túkpir-túkpirin mekendegen halyqtardyń óz elin qanshalyqty Jeruıyq dep esepteıtinin zerdelep otyrady. Bıylǵy zertteýde taǵy da Fınlıandııa baqytty halyqtar mekeni sanaldy. Osylaısha, Skandınavııa túbegindegi alaqandaı el qatarynan besinshi márte birligi jarasqan, baqyty men dáýleti tasyǵan mıllet atandy.
Aýmaǵy bizdiń Aqtóbe oblysynan sál ǵana asatyn Fınlıandııany 5,5 mıllıonǵa jýyq halyq mekendeıdi. Soltústikte ornalasqan, tabıǵaty qatal bolǵanymen, yntymaǵy jarasqan qoǵamnyń arqasynda onda ómir súrý janǵa jaıly. Máselen, Fınlıandııa – álemdegi eń turaqty, eń qaýipsiz jáne eń tıimdi basqarylatyn memleket.
Bul az deseńiz, skandınavııalyq memlekettiń baılyǵy da mol. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 49 myń dollardy quraıdy. Jemqorlyqty da jeńip, qazirgi tańda Transparency International reıtınginde top bastap tur. Bylaısha aıtqanda, álemde para kórse tóbe shashy tik turatyn bir halyq bolsa, olar – fınder desek qatelespeımiz.
Fınlıandııanyń sot júıesi álemdegi eń táýelsiz, polısııasy óz isine myǵym, bankteri eń senimdi, kompanııalary ádeptiligi boıynsha ekinshi, saılaýdyń ádildigi jóninen ekinshi orynda tur. Azamattardyń jeke erkindigi, tańdaýy jáne ál-aýqaty eń joǵary deńgeıge ıe.
Fınlıandııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Soılı Mıakelıaınen-Býhanıst hanymnyń aıtýynsha, fın qoǵamynyń baqytty bolýy el basqarýdyń skandınavııalyq modelinde jatyr. О́ıtkeni onda demokratııaǵa, teńdikke jáne jeke bostandyqqa basa nazar aýdarady.
«Bul bizdiń qoǵamnyń jeke adamdardyń baqytty bolýyn qoldaıtynyn kórsetedi. Fınlıandııa qoǵamy úshin baqyt – joǵary deńgeıdegi jeke bas bostandyǵy bar adamdardan quralǵan, ınstıtýttarǵa jáne bir-birine senetin teń quqyly jáne jaqsy basqarylatyn qoǵamnyń nátıjesi.
Fınlıandııa halqynyń baqyty mynandaı áleýmettik faktorlarlarǵa baılanysty. The Legatum Prosperity ındeksine súıensek, basqarý deńgeıi boıynsha Fınlıandııa álem boıynsha birinshi orynda tur. Freedom House ındeksinde Fınlıandııa saıası jáne azamattyq bostandyqtar jóninen kósh bastap tur. Bertelsmann Stiftung tiziminde álemdegi úshinshi áleýmettik ádiletti memleket», deıdi Soılı Mıakelıaınen-Býhanıst.
Tarıhqa kóz júgirtsek, fın qoǵamy senim men jaýapkershiliktiń úılesimi negizinde qurylǵan. Senim ashyqtyq pen aıqyndylyqqa negizdelgen. Sondyqtan shyǵar fınder úshin ashyqtyq aqparat pen kommýnıkasııa erkindiginiń balamasy ispetti. Turǵyndar men azamattyq qoǵam kez kelgen iske bel sheship kirisip, ortaq sheshim arqyly jumys isteıdi.
«Senimniń artynda jaýapkershilikti tereń seziný jatyr. Fın qoǵamy búkil adam kúsh biriktirip, erejelerge baǵynǵan jaǵdaıda ǵana jetistikke jetetinine senedi. Turǵyndardyń bárine qoldan kelgenin isteýge múmkindik beriledi. Bul teń múmkindikter teń jaýapkershiliktermen teńdestirilgen qoǵamda ǵana bolýy múmkin. Sıfrlandyrý jaqsy memlekettik basqarýdyń damýymen qatar júredi. Bul memlekettik basqarý mindetterin oryndaý jáne memlekettik qyzmetterdi kórsetýmen birge tıimdi aqparattyq basqarýǵa jol ashady», deıdi fınlıandııalyq elshi óz eliniń áleýeti týraly.
Skandınavııadaǵy alaqandaı el sonymen qatar genderlik teńdik boıynsha aldyńǵy qatarda júredi. Áıelderdi kemsitý degen munda joq desek qatelespeımiz. Kez kelgen adam qalaǵan qyzmetine bara alady. Budan bólek, jastardyń tomaǵasyn sypyryp, el tizginin senip tapsyrý da dástúrge aınalǵan.
Máselen, Fınlıandııanyń qazirgi premer-mınıstri Sanna Marın – óte jas dıplomat. Sondaı-aq mınıstrler kabınetinde de jas laýazymdy tulǵalar jeterlik. Sanna Marınniń Úkimet basshysy atanýy erekshelik emes. Kerisinshe, bul Fınlıandııada jynysqa, jasqa nemese tegine qarap baǵalamaıtynynyń mysaly.
Fınlıandııada sheshim qabyldaýǵa jastardyń aralasýy óte mańyzdy dep esepteıdi. Sol sebepti bastamashylyq tanytyp, ıdeıalary men belsendilikterin alǵa tartqan jastardy árdaıym qoldap, demep otyrady. Osynyń arqasynda qoǵam kóptegen jetistikke jetti.
El jastarynyń mýnısıpaldyq sheshimder qabyldaýǵa qatysý quqyǵy zańmen bekitilgen. Fınlıandııanyń kez kelgen mýnısıpalıtetinde 18 jasqa tolmaǵan adamdar úshin jastar keńesi nemese oǵan teńestirilgen organ bolýy kerek. Olardyń ómirine áser etetin barlyq máselelerde, sonyń ishinde bilim berý, qorshaǵan orta, turǵyn úı jáne qoǵamdyq kólikterde jastardyń kózqarasy tyńdalyp, qarastyrylýǵa tıis.
Jastar keńesteri – fındik jastardyń sheshim qabyldaýǵa qatysýdyń jalǵyz ádisi emes. Mektepte, ýnıversıtette olar stýdenttik keńester men kásipodaqtarǵa qatysa alady. Sondaı-aq jastardyń ózderi basqaratyn kóptegen jergilikti, aımaqtyq jáne jalpyulttyq birlestikteri bar.
Fınlıandııada adamdar jalpyǵa qoljetimdi aqparatqa qol jetkizýge quqyly. Demek saıasatkerlerdiń jalaqysy men olardyń shyǵyndary kópshilikke jarııalanady. Al adamdar men baspasóz bul máselelerdi talqylaı alady. Bul memlekettik sheshimder qabyldaýdyń ashyqtyǵyn arttyrady. Halyqtyń eldegi árbir máselege baıyppen qaraıtynyn mynadan-aq baıqaýǵa bolady. Byltyr fın qoǵamy premer-mınıstri Sanna Marınniń tańǵy asqa jumsaıtyn qarajatyn qyzý talqylady.
Buqaralyq aqparat quraldarynda Sanna Marın tańǵy asqa aıyna 850 eýro jumsaıtyny týraly aqparat tarady. Bul shamamen 445 myń teńgege jýyq. Buǵan deıin rezıdensııadaǵy tańǵy as shyǵyny shamamen aıyna 300 eýro bolǵan. Jýrnalıster shyǵynnyń munshalyqty ósip ketkenine tańǵalyp, Sanna hanymnyń áreketi qanshalyqty zańǵa saı degen saýal tastaıdy.
Keıinnen aqparatty premer-mınıstrdiń keńsesi de rastady. Soǵan sáıkes 2020 jylǵy qańtardan 2021 mamyr aralyǵynda resmı rezıdensııaǵa túnegende S.Marındi bir ret tamaqtandyrýǵa jumsalǵan qarajat 14 363 eýro 20 sentti quraǵan. Osylaısha, aıyna shamamen 845 eýro ketken eken. Premer-mınıstr keńsesi taratqan málimdege súıensek, buǵan tańǵy as pen tiskebasar berilgen.
Tańǵy astan týyndaǵan daý jóninde oqyp otyryp tańǵalasyń. Bylaı qarasań, premer-mınıstr «túıeni túgimen» jutqan joq. Zań aıasynda qarastyrylǵan tańǵy asyn ǵana ishedi. Bıýdjet qarajatyn bosqa shashpaǵan. Biraq bıliktiń jumsaǵan ár tıynynan habardar Fınlıandııa qoǵamy úshin bul mańyzdy. О́ıtkeni búgin 5 eýro jymqyrǵan sheneýniktiń erteń «túıeni túgimen» jutpasyna eshkim kepil bolmaıdy. Árbir fın úshin eldegi búkil oqıǵanyń mańyzy zor. Sondyqtan Fınlıandııa azamattyq qoǵam men úkimet arasyndaǵy dıalogty tıimdi jolǵa qoıa bilgen.
Fınlııandııa baqytynyń taǵy bir qupııasy – bilim salasynda jatyr. Qazirgi tańda fın órenderi únemi álemdegi eń úzdikter qatarynan kórinedi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, eldegi tegin ulttyq bilim berý júıesiniń jetistikke jetýi qoǵamdaǵy teńdikke tikeleı baılanysty.
Bir qyzyǵy, oıshyldar, ǵalymdar men professorlar oqý oryndaryn ǵana jaǵalap júrgen joq. Memlekettiń irgetasyn nyǵaıtýǵa tikeleı atsalysty. Mysaly, táýelsizdik alǵannan beri Fınlıandııadaǵy memleket jáne úkimet basshylarynyń 30 paıyzǵa jýyǵynda professor degen ataǵy bolǵan. Olar el basqara júrip, bilim ordalarynda jastarǵa dáris te oqyǵan.
Jergilikti halyq ózderiniń álemdegi eń saýatty el sanalýyna XIX ǵasyrdaǵy myna oqıǵa áser etken dep esepteıdi. Sol kezeńde shirkeýde nekege turmas buryn mindetti túrde oqý synaǵyn tapsyratyn bolǵan. Álipti taıaq dep bilmeıtinderge shańyraq kóterýge ruqsat etilmeıtin jarlyq qabyldanǵan eken. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, osy oqıǵa turǵyndardyń saýatyn ashýǵa kóp kómektesken.
Qoryta aıtqanda, qoǵamynyń birligin jarastyra bilgen Fınlıandııa búginde jer-jahannyń Jeruıyǵy sanalady. Halqy baqytty, ál-aýqaty jaqsy memlekettke tańdana da, tamsana da qaraıtyndar óte kóp. Teńdikti tirek etken el osylaısha baqyt mekenine aınalyp otyr.