Týǵan jerdeı jer qaıda?

Elordanyń mádenı ómirindegi eleýli is-sharalardyń biri – Ilııas Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq qazaq drama teatrynyń gastroldik saparmen kelip, turǵyndar men qonaqtarǵa repertýaryndaǵy dúnıelerdi tartý etkeni boldy. Teatr aldaǵy jyly on bes jyldyǵyn toılamaq. Sonyń qarsańynda resmı túrde Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq drama teatrynyń sahnasynda shyǵarmashylyq aptalyǵyn ótkizgen ujym klassıkalyq dúnıelermen qatar, ártúrli janrlarda jastarǵa, balalarǵa arnalǵan shyǵarmalaryn da ala kelgen. Teatr ujymy aptalyq shymyldyǵyn halyq ártisi Ersaıyn Tóleýbaıdyń qoıylymynda «Abaı» tragedııasymen ashty. Qoǵam jańa basqarý júıe­sine kóship jatqan tusty ózek etken qoıylymda uly aqynnyń shyǵar­ma­shylyǵy men qaıratkerligi, qarapaıym adam retindegi tirshiligi qatar órilgen. M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn oqyǵan jan romanda úmit artqan eki ulynyń da mezgilsiz qaıtys bolýy Abaı­­dy aýyr jan kúızelisine alyp ke­le­tinin uǵady. Sahnada Abaıdyń osy tus­­taǵy beınesin Qazaqstannyń máde­nı­et qaıratkeri Berikqan Tókenov somdady. Elorda turǵyndaryna tartý etilgen taǵy bir qoıylym – jazýshy, dramatýrg Joltaı Álmashulynyń «Muńmen alysqan adam» dramasy. Osydan birer aı ǵana buryn Qostanaıda tusaýy kesilgen jańa týyndyny kórermen jyly qabyldady. Onyń ózindik bir sebebi, taqyryp jańa. Jat elde muńmen alysqan qandastarymyzdyń taǵdyry bul kúnde sahnada da, efırde de sırek kórsetiletin bolǵan soń kórermenge erekshe áser etýi, jaqsy qabyldanýy zańdylyq. Bul týraly Qostanaı oblystyq teatrynyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi, atalmysh dramanyń qoıýshy rejısseri Ersaıyn Tóleýbaı bylaı deıdi: «60-jyldary Qaltaı Muhamed­janovtyń «Jat elde» degen pesasy qoıylǵan. Sodan keıin bul taqy­ryp nazardan tys qalyp keldi. Áıtse de, taqyryp qansha jerden jańa bolǵanymen, akterlerdiń oıyny na­shar bolsa, ssenarıı avtory men rejıs­serdiń aıtar oıy toqaılaspasa, kórer­mendi eliktirý qıyn. Sol úshin barynsha tyrystyq. Sahnada kınoekran paıdalaný deıtin bar. Mysaly, oqıǵa Fransııada ótip jatyr. Ony kórsetý múmkin emes. Sondyqtan kınoekran arqyly kórinister kórsetýge týra keldi. Baǵasyn kórermen berer». О́tken ǵasyrda taǵdyrdyń tálke­gi­men týǵan elinen aýyp ketken kóp qazaq­tyń biri – Asan qart. Dramadaǵy «muńmen alysqan adam» da osy kisi. Týǵan topyraǵyn ańsaǵan qarttyń beıne­sin Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qonysbek Begaıdarov somdady. Jaǵdaıy jaqsy, iship-jemi mol, berekeli shańyraqtyń uıytqysy bolyp Parıjde ómir súrip jatqan qart alysta qalǵan atamekendi ańsap, únemi saǵynysh qushaǵynda kún keshedi. Bar armany – týǵan jerge tabanyn tıgizip, aýasyn jutý, topyraǵyn súıý... máńgige qushaǵynda qalý. Bul armanynyń oryndalýy úshin ómirdi tek qana aqshamen ólsheıtin, qarym-qatynasyn baqaı esep­ke qurǵan uly Maratty (Aıbol Shá­kirjanov) da, onyń fransýz jary Elsııa (Dıana Rahmetova) men nemerelerin de tárk etýge bar. Árıne, bul oıy spek­takl barysynda aıtylmaıdy, kórermen ony óz júreginen ótkizýi tıis. Kishi uly Eljanmen (Nur­lybek Kenjeahmetov) aradaǵy áńgimeden soń ákesiniń tilegi eki ul men odan taraıtyn nemerelerdiń ortasynda shalqyp-tasyp, shaıqap iship ómir súrý emes ekeni ábden aıqyndalady. Elden ketkende on jasqa da tola qoımaǵan balany ýaqyt shirkin arada jetpis jyl ótkende Asan qartqa aınaldyrǵanymen, qarttyń basqa topyraqta tamyr jaıa almaǵany belgili bolady. «Qońyrbúbi anań esiń kire basta­ǵan­da qazaqtyń ertegilerin, jyr-das­tandaryn jatqa aıtyp otyratyn. Qazaqqa tán salt-dástúr men ádet-ǵurypty nasıhattaıtyn. Anań marqum sen qazaqsha oılap, qazaqsha sóılesin dep kóp tyrysyp edi-aý! Al men jastyqtyń áserimen buǵan asa mán bermeıtinmin. Marattyń fransýz mektebinde oqyp, fransýzsha oılaıtynyn da qaperge almaǵam. Endi bári kesh», degen Asan qart Eljanǵa ózin týǵan jerge alyp barýdy, týǵan halqymen qaýyshtyrýdy ótinedi. Sahnadaǵy tartys qazaqsha tárbıelengen Eljan men fransýzsha tárbıe alǵan Marattyń arasynda órbıdi. Bir qarasań, bir kindikten órbip, bir qursaqtan taraǵan týǵan baýyrlar. Biri ákesin týǵan topyraqqa alyp baryp, sol arqyly ózine de beımálim qazaqtyń arasynda ǵumyr keshýdi kóksese, endi biri bıznesi úshin Parıjdi qolaıly kóredi. Eshqaıda kóshpek emes, bıznesin órkendetýge sebepshi bolǵan jary Elsııamen birge álemniń damyǵan qalalarynyń birinde qalyp, bala-shaǵasynyń shalqyp ómir súrýi úshin ary qaraı da eńbektene bergisi keledi. Oqıǵa barysynda Asan qart, kishi uly Eljan men onyń jary Marjan, sondaı-aq, qarttyń kekildi nemeresi alyp-ushqan saǵynyshpen, týǵan hal­qy­na degen qaltqysyz peıilmen Túrkistan­ǵa keledi. Asan úrim-butaǵyn ertip keldi eken dep kútip otyrǵan eshkim joq. «Eli­me barǵanda tym quryǵanda meni bir adam tanysa, shirkin!» degen ar­­manynyń da kúli kókke ushady. Beıta­­nys qala, jupyny adamdar, jolynda kezdesken jandardyń kúnkóristik deńgeıdegi arman-muraty Asan qarttyń da, onyń ulynyń da eńsesin ezedi, sanaǵa sal­maq salady. Qoıylym sońynda Asan qarttyń «Týǵan topyraǵymda máńgige qalsam» deıtin armanynyń oryndalyp, kóp ótpeı-aq qaıtys bolǵany Eljannyń aýzymen aıtylady. Egemendigin alyp, eńsesin tiktep kele jatqan jas memlekette, eń bastysy – óziniń týǵan halqynyń arasynda qalýǵa Eljan da bel baılaıdy. Keńestik kezeńde amaldyń joqty­ǵynan týǵan jerdi tastap, jer aýyp ket­ken myńdaǵan kóńili jaraly qandas­tarymyzdyń taǵdyry bir áýlet qarty­nyń ishki kúızelisi men jan tolqynysy arqyly sheber sahnalanǵan. Áıtse de, «átteń-aı» degizetin tustar da joq emes. Kórkem shyndyq ómir shyndyǵynan bıik turý kerek deıtin ustanym turǵysynan qaraǵanda, Túrkistanǵa Parıjden kelgen qartpen «kezdestirýge» paıdakúnem bireý men betoramaldy ba­syna ár jerinen túıistirip baılap, jyrtyq kostıým kıgen keraýyz jigitti laıyq kórý qalaıda tym jupynylyqty, qarabaıyrlyqty kórsetedi. Elim dep kelgen qarttyń eńsesin túsirýdiń odan basqa da joly kóp edi ǵoı degen oıda boldyq. Salystyrý tásili jaqsy bolǵanymen, tarıhy «tym» basqa eki eldiń jaǵdaıyn janastyrý utymdy shyqpaǵan. Drama degen qatyp qalǵan qubylys emes. Onyń ýaqytqa, zamanǵa qaraı beıimdelip, jonyp-qyrnalyp, ushtalyp nemese tolyqtyrylyp, keńeıtilip otyratyn tustary bolady. Sondyqtan, Ilııas Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq teatrynyń kórer­menge usynǵan «Muńmen alysqan ada­my» kórermenge áli de talaı ret túr­le­nip jol tartady degen senimdemiz. Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan». –––––––––––– Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.