1,5 mln bala saýyqtyrý lagerlerinde demalady

Eki óńirde qamtý kórsetkishi tómen

Jergilikti atqarý organdarynyń aqparatyna súıensek, 2022 jyly eli­mizde 236 qala syrtyndaǵy, 11 myńǵa jýyq mektep janyndaǵy, 930-dan asa shatyrly lagerlerde bala­lardyń 81,3%-y demalady. 1,5 mln-ǵa (44,5%) jýyq balaǵa 4 677 jazǵy mektep janyndaǵy lager ta­maq­tandyra otyryp balalarǵa demalys uıym­dastyrsa, 256 169 balaǵa 930 pa­lat­kaly, kıizúı túrindegi lagerler, 181 050 balaǵa 236 qala syr­tyn­da­ǵy lagerler jumys isteıdi dep jos­­parlanǵan.

Balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý ko­mıtetiniń basshysy Esenǵazy Iman­­ǵalıevtiń aıtýynsha, bala­lar­dyń saýyqtyrý demalysyna ashylatyn oryndar sany byltyrǵymen salystyrǵanda ósken.

«Jalpy respýblıka boıynsha 2021 jylmen salystyrǵanda 800 myńǵa ar­tyq balanyń demalysy josparlanyp otyr. 2 mln 564 (80,7%) myńdaı bala 86 966 qurylys otrıadyna, orman jáne kógaldandyrý jumysyna, aýla klýbyna, debattyq qosymsha bilim orta­lyqtaryna tartylady. Jazǵy de­malysqa uıymdastyrylatyn is-sha­ra­larymen áleýmettik az qam­tyl­ǵan otbasy balalarynyń 61%-y, aıryqsha bilim berýdi qajet etetinderdiń 64%-y jáne túrli salada jetistikke jetken oqýshylardyń 78%-y, devıantty (deviatio latyn tilinen aýdarǵanda aýytqý degen maǵynany beredi, ıaǵnı erejege saı kelmeıtin minez-qulyqty aıtady – A.Sh.) tárbıedegi balalardyń 82%-y qamtylmaq. Jazǵy saýyqtyrý naýqanyn qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 4,53 mlrd teńgeni quraıdy. Alaıda jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń málimetine sáıkes, byltyrmen salystyrǵanda bıyl Mańǵystaý, Atyraý oblystarynda oqýshylardyń demalyspen qamtylý jospary birsha­ma tómen», deıdi E.Imanǵalıev.

Ýnıversıtetterde de uıymdastyrmaq

Sheteldik tájirıbede joǵary oqý oryndary janynan da demalys lagerleri ashylady. Onyń mańyzy da joǵary, sebebi onda tanymdyq demalystar uıymdastyrylady. Aıtalyq Djon Hopkıns ýnıversıtetinde jy­­lyna 10 myńnan asa joǵary synyp oqý­shy­lary jazǵy demalysyn ótki­­zedi. Olar demalysta júzde­gen taqyrypty zerdelep, zertteý ju­mys­­­ta­rymen aınalysady. Osyndaı lagerlerden ótkenderdiń ishinen 37 Nobel laýreaty shyqqan. Al bizde qalaı?

Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komı­tetiniń tóraǵasy keltirgen derekke qaraǵanda, respýblıka bo­ıynsha 18 óńirlik joǵary bilim uıym­da­ry 1 306 balany qamtı otyryp túrli baǵytta lagerler ashýdy jos­parlap otyr. 7 lager joǵarǵy bilim uıymdary, 8 lager ata-analar qara­jaty esebinen, 1 lager kásipo­daq, al tamaqtaný ata-ana esebinen uıymdastyrylmaq.

Biraq osyndaı paıdaly demalys­ty uıymdastyrý isinen qalys qalyp otyrǵan ýnıversıtetter de bar. Bular – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ult­tyq ýnıversıteti, A.Baıtur­synov atyndaǵy Qostanaı óńir­lik ýnı­ver­sı­te­ti, Taraz óńirlik ýnıver­sı­teti.

Balalar qaýipsizdigi – ortaq jaýapkershilik

«Kórsetilgen statıstıka bizde lagerler jelisiniń áli de jetispeıtinin kórsetedi. Atalǵan máseleni 2020-2023 jyl­­darǵa arnalǵan qala syrtyndaǵy lager­ler jelisin keńeıtýdiń 5 ba­ǵyt, 54 tar­maqtan turatyn Jol kar­­­tasy ózgertedi. Sońǵy 2 jylda epı­­­­­­de­mııa­lyq jaǵdaıǵa baı­­la­nys­ty qu­­­­­ry­lys jumystary bir­sha­ma te­jel­­di. Qurylysy men ashyl­ýy jos­­par­lanǵan 5 lagerdiń búgin­de ekeýi­niń (Qyzylorda oblysy) qury­lysy aıaqtalyp, jabdyqtaý ju­mys­­­­tary júrgizilip jatyr, Atyraý obly­syn­daǵy úsheýi toqtap tur. Áreketsiz qal­ǵandardy qalpyna kel­tirý boıynsha 11 lagerdiń 6 lagerin­de (onyń 2-i Aqmola oblysynda, 1-i Qyzylorda oblysynda) memleket esebinen, al úsheýinde (Soltústik Qazaq­stan oblysynda) ınvestorlar esebinen jóndeý jumystary aıaqtaldy. Osyǵan qosa 8 lagerdiń jóndeý jumystary toqtap tur», dedi komıtet tóraǵasy.

E.Imanǵalıevtiń aıtýynsha, eli­mizdegi saýyqtyrý lagerleriniń jaǵ­daıyna saraptama jasalyp, tizimi ja­ńartylǵan. Joǵaryda atalǵan Jol kartasyn iske asyrý sheńberinde 2021 jyldyń qazan-qarasha aılarynda Qaztýrızm ulttyq kompanııa­symen birlese otyryp alǵash ret Qa­zaq­stannyń 17 óńirinde saýyqtyrý lagerleri túgendeldi. Dalalyq zertteý nátıjeleri boıynsha 202 obektiniń tizimi jańartyldy. Nátıjesinde, nysandar ınfraqurylymynyń eskirgeni anyqtaldy. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynda 1937 jyly, Almaty oblysynda 1941 jyly, Aqmola oblysynda 1948 jyly iske qosylǵan nysan jumys isteıdi. 72 ǵımarat (35,6%) 1952 jyldan 1990 jylǵa deıingi kezeńde, 127 nysan (62,8%) 2000 jyldan 2021 jylǵa deıingi kezeńderde iske qosylǵan. Túgendeý qorytyndysyna úńilsek, 75 lagerde (37,6%) dala ájethanalary, 87 lagerde (43,1%) sanıtarlyq toraptar qanaǵattanarlyqsyz, 68 lagerde (33,7%) jaqsy jáne 47 lagerde (23,3%) óte jaqsy jaǵdaıda. 61 lagerde (30,1%) basseın ornatylmaǵan, 15 ǵımarattyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy syn kótermeıdi.

«Árıne, jazǵy demalysta qaýip­siz­dik máselesi basty nazarda bolady. Oqys jaǵdaılardyń aldyn alý maq­satynda jazǵy lagerlerge qo­ǵam­dyq monıtorıng jasalyp otyr. Bala qaýipsizdigin basty qaperde ustaý úshin táýlik boıy jumys isteıtin senim telefony men arnaıy chattar qurylǵan. Sondaı-aq jazǵy lagerlerde jáne balalardy saýyqtyrý ortalyqtarynda tamaqtaný máselesine sanıtarlyq-epıdemııalyq baqylaýdy qamta­ma­syz etý de mańyzdy. Oǵan qosa bala­lardyń ómiri men densaýlyq qaýip­sizdigin ata-analar basty nazar­da ustaý kerek ekenin de aıta ket­ken jón. 2022 jyldan bas­tap sa­ýyq­­tyrý ortalyqtarynyń qol­je­­tim­­diligi týraly barynsha aq­pa­rat­tan­dyrý maq­satynda jáne túgen­deý nátı­je­sin­de bala-demalys.kz «Bala­lardy saýyqtyrý lagerleriniń ın­terak­tıvti kartasy» elektrondy júıesi saıty men mobıldik qosym­sha­sy Android jáne IOS platforma­la­rynda iske qosyldy. Atalǵan karta arqyly kez kelgen respýblıka azamaty qandaı da bir lagerdiń qolje­tim­diligin (baǵ­dar­lamasyn, baǵasyn, or­na­lasýyn) qaraı alady», dedi E.Imanǵalıev.