Kóp rette keı isterdiń kózge túse qoımaıtyny bar emes pe. Araǵa jyldar salyp baryp bilinip jatady. Ilgeri ozǵan ómirdiń, bıiktegen memlekettik bedeldiń, ýaqyt talabyna sanaly umtylystyń jarqyn mysaldary az bolmasa, jurtymyz júregine jyly sonyń birin qalaısha atap aıtpassyz, qalaısha maqtan tutpassyz dep oılaısyz. Kezinde osylaı bolary kóz jetkizgisizdeı, kóńil sengisizdeı kóringeni ras ta ǵoı.
Kúmánimiz jónsiz eken. Sabyrlylyq salıqaly saıasattyń nátıjesi nárin septi degen osy shyǵar, qazaqsha bilim uıalarynda qurby-qurdastarymen ana tilimizde oqıtyn órender qatary ulǵaıýy qoǵamnyń shynaıy shyndyǵyna aınaldy. Buǵan óndiristi óńir ómirinen dálelder men dáıekter jetkilikti. Ádemi áńgimeni alǵa jaıý da bir tileýlik desek, elimizdiń erteńin kórkeıtýshi jańa urpaq boıyna patrıottyq qan bitý, oıyna otanshyldyq sezim sińý bastaýy da, baıany da memlekettik tilge degen qurmettiń ósýinen biliner kóńil kórkeıterlik qubylys ekenine daý bolmas.
Osylaısha sóz qozǵaýymyzǵa aldymen mynadaı málimetter arqaý bolǵan edi. Soǵan súısine súıengimiz kelip otyr. Qazaq mektepterinde bilim men tárbıe alýdy qalaýshy ózge ult jetkinshekteriniń sany jyldan-jylǵa aýyz toltyryp aıtarlyqtaı molyǵa túsýi tańsyq bolmaýǵa aınalypty. Máselen, 2011-2012 oqý jylynda 658 orys, nemis, ýkraın, koreı, cheshen, polıak balasy qazaq turǵylastarymen tel ósýge qosylyp, birge bilim qýsa, byltyr tileýlester qatary 702-ge jetipti. Al bıyl 968-ge kóterilipti. Bir jyldyń ishinde ǵana 300-ge tarta jańa óskinniń óz tańdaýyn memlekettik tildegi oqý oryndaryna arnaýy erkin eldiń erteńine, kemel bolashaqtaryna berik senimdi aıǵaqtasa kerek. Mundaı zor talapqa, rýhanı baıýǵa, álbette, ata-analary áseri tıgendigi túsinikti. Táýelsizdiktiń ortaq mereıine kózi jetken, oılana biletin parasatty azamattardyń, paıymdy jandardyń el abyroı-bedeline tileýlestigi dep baıyptaýǵa bolady mundaı sheshimdi. «El-eldiń bári jaqsy, óz eliń bárinen jaqsy» delingen sózdiń mán-maǵynasy kúnbe-kún tanylyp, qadirin baǵalaı bilýge tartýy anyq.
О́z erkimen qazaqsha oqýdy qalaǵandardyń bári týraly bir shaǵyn maqalada aıtyp óte almaspyz. Birqataryn tanystyrǵanda Qaraǵandy qalasyndaǵy №41 mekteptegi osy turǵydaǵy jarasymdy jaıǵa bólek toqtalýǵa bolady. О́ıtkeni, munda baýyrlas ulttardyń 14 balasy qazaqsha oqıdy. Solardyń biri Nadejda Alekseeva – 4-shi synyp shákirti. Nadıa alǵash álippe betin ashqanda tilimizge shorqaqtaý bolyp kelipti. Mine, tórt jyl boıyndaǵy ustazy Indıra Serikbaıdyń talmaı-qajymaı úıretýi, óziniń de alǵyrlyǵy arqasynda búginde synyptastarynyń qaı-qaısysynan kem sóılemeıdi. Onyń ústine oqý úzdigi. О́nerge de beıimi bar. Naýryz sekildi úlken merekedegi oıyn-saýyqtyń kórki. Kásipker áke-sheshesi Sergeı men Tatıana Alekseevalar qyzdaryn qazaqsha oqýǵa bergenderine esh ókinbeıdi. Úılerinde ortalaryna alyp, ózderi de qazaq tilin meńgerý úshin kómektesýge jarap qalýyn maqtan tutady qaıta.
Qala jurtshylyǵyna tanymal Maǵjan Jumabaev atyndaǵy №39 mektepke shaqyrylyp turatynymyz bar. Sebep kóp. Ádebı keshter, ǵylymı jıyndar, ónerpazdar baıqaýlary, aqyn-jazýshylarmen kezdesýler jıi ótedi. Sonda túr-túsi ózgesheleý shákirtterdiń de ortada otyrýy kózge túsedi. «Bular da bizdiń oqýshylarymyz», deıdi muǵalimder. Qýanyp qalasyń.
Osynda Maǵjan atasynyń tilinde oqýǵa júregi burǵan jetkinshekter ishindegi eń kishisi Darıa Lı atty koreı qyzy eken. Bilim jolyndaǵy qadamyn byltyrǵy kúzde bastapty. Balabaqshanyń qazaq tobynda til syndyrǵan baldyrǵan úıretkendi túsinip, túsindirgendi uǵynyp, synyptastarymen qysylmaı sóılese alatyn bolypty. «Ortaq Otannyń, bir shańyraqtyń tilin bilý ómirdiń ózi qoıyp otyrǵan talap qoı. О́z ortańnyń tilinde sóıleý syılastyqty jarastyratynyn, dúnıetanymyńdy keńeıtetinin kórip júrmin. Qazaqta «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli bilim bil» degen sóz baryn bilemin. Tili oryssha shyqqan Darıamyzdy qazaqshamen qosa koreı, aǵylshyn tilderin úırenýine talpyndyrmaqpyz. Kún saıyn ózgeristegi zamanda qatarynan qaldyrmaý armanymyz», deıdi anasy Anna Nıkolaevna.
Rasyn aıtqanda, osy bir taqyryp qyzyqtyryp, qalanyń birqatar qazaq mektepterin aralap shyqtyq. Qaı-qaısysyna barsaq ta shańyraqtas ulttar ulandarynyń az ushyraspaýyn kórý degenniń ózi bir ǵanıbet eken. №93 gımnazııada, Jambyl atyndaǵy №7 mamandandyrylǵan mektep-ınternatta, qazaq-túrik lıseıinde oqıtyn nemis Saıda Frıze, orys Arına Davydova, cheshen Shámil Djavtaev, koreı Stanıslav Kım tilimizdi jaqsy meńgerýmen birge oqý úzdikteri bolyp shyqty. Arına aǵylshynsha da sóılese alýǵa talaptanýda kórinedi. Respýblıkalyq «Jarqyn bolashaq» qazaq tili pán olımpıadasynyń qola medal ıegeri Shámildiń de keleshegine jol ashar tilderge yqylas qoıyp júrgenin bildik.
Orys tili basymdaý Temirtaýdaǵy, Prıozerskidegi, Sarandaǵy, Shahtınskidegi №5, №1, №4, №9 jáne Jezqazǵandaǵy daryndy balalar mektepter oqýshylary Alekseı Bondarenko, Andreı Mıronov, Nazly Hýshýdova, Karına Mýrzına, Nıkıta Dolgıı, Elızaveta Potapova, Djabraıl Chýmýkov sekildi úshtuǵyrly tildi meńgerýshiler oblystyń basqa da oqý oryndarynda az kezdespeıdi. Sonyń 968-i taza memlekettik tilde oqıtyndyǵy joǵaryda aıtyldy. Igi úrdis qalyptasqany qýantady.
Osyndaıda Elbasynyń táýelsizdik jarııalanǵan kúnniń erteńinde sóılegen sózinde: «Ne istesek te aqylmen isteıik, arzan uranǵa ermeıik, jalǵan sezimge tizgin bermeıik degim keledi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kópultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym!», deýi qalaısha eske túspesin. Týra búginginiń shyndyǵy. Bári óz jónimen kele jatqandyǵyna ómir kýá. Basqa óńirlerdegideı Qaraǵandy aımaǵyndaǵy mektepterde de jetkinshek qandastar qataryn nıettes, tilektes otandastarymyzdyń órenderi tolyqtyra túsýi, sóz joq, dostyqty, tatýlyqty tý etýdiń jemisi.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.