Yrǵyz aýdanynyń damý qarqyny, jyl sońyna deıin aıaqtalýǵa tıis áleýmettik jobalar óńir basshysy Ońdasyn Orazalın men oblystyq máslıhat, qoǵamdyq keńes músheleriniń aýdannyń birneshe eldi mekenin aralaý saparynda pysyqtaldy. Byltyrdan beri aýdanda áleýmettik ınfraqurylym júrgizý erekshe qarqyn aldy. Sonyń nátıjesinde aýdannyń 18 eldi mekeniniń 16-sy sapaly aýyz sýmen, 5 eldi mekeni kógildir otynmen qamtamasyz etildi.
Infraqurylym ıgiligi
Byltyr Janys bı, Sheńbertal, Qaraqudyq aýyldaryna ortalyqtandyrylǵan sý qubyry tartylsa, ázirshe Dúken jáne Qarasaı eldi mekenderi osy ıgilikterden qur qaldy. Degenmen bıylǵy Qarasaıda jazda uńǵy qazylyp, sý tazartqysh blok-modýl qondyrǵysy ornatylady. Dúkenge sý jetkizý qıyndaý, óıtkeni aýylǵa eń jaqyn tushy sý kózi 21 shaqyrym jerde ornalasqan.
2024 jyldyń sońyna deıin Yrǵyz aýdanynyń barlyq eldi mekeni kógildir otynmen qamtamasyz etiletinin málimdedi óńir basshysy Qutıkól turǵyndarymen kezdesýde. Munyń bári – «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa júrgizilip jatqan jumystar. Aldaǵy shilde aıynda myńnan astam turǵyny bar Qutıkól aýylyna gaz qubyry jetkizilse, odan keıingi kezekte Nura aýyldyq okrýgi tur. О́ńir basshysy osy jyldyń sońyna deıin Nura men Jarma eldi mekenderine qubyr júrgizýdi aıaqtaýdy tapsyrdy. Amankól eldi mekeni aldaǵy jyldyń josparynda tur. Kógildir otyn jetkizilse, Yrǵyz ben Torǵaı arasyndaǵy myńdaǵan shaqyrymdyq elsizde, Aral qumynyń bir eteginde jatqan aýyldardaǵy sónip bara jatqan tirshilik oty qaıta janyp, jurttyń jappaı kóshýi azaıady degen úmit bar. Áleýmettik ınfraqurylymdar qysy qytymyr, jazy aptap ystyq shóldi meken turǵyndarynyń beınetin jeńildetedi.
Yrǵyz aýdany ortalyǵynda tozyp turǵan ǵımarattyń biri – 1978 jyly salynǵaly beri jóndeý kórmegen aýdandyq balalar men jasóspirimder sport mektebi. Ǵımarat eski ári tar, ishi syz, sport jabdyqtary ábden tozǵan. Soǵan qaramastan mektep jasyndaǵy 800 bala osy jerde sporttyń 13 túrimen shuǵyldanady. Tórt jyl buryn jobalanyp, biraq jaýapsyz merdigerdiń kinásinen «saqaldy qurylysqa» aınalǵan aýdan ortalyǵyndaǵy deneshynyqtyrý-sport kesheniniń qurylysy da bıyl aıaqtalmaq. Aıta ketý kerek, aýdan ortalyǵynda mektep jasyndaǵy balalardyń 38 paıyzy sportpen shuǵyldanady.
Qutıkóldi qutaıta ala ma?
Aýdan ortalyǵy Yrǵyz ben Qutıkóldiń arasy – 30 shaqyrym. Eki aradaǵy tasjoldyń tas-talqany shyqqan, ásirese kóktem men kúzde mı batpaqta kólikpen júrý múmkin emes. Oblystyq máslıhattyń sońǵy sessııasynda bólingen 330 mln teńge qarjyny eki merdiger seriktestik utyp alǵan. Joldyń 0-15 shaqyrymyn jóndeýge kirisken «Abaı-B» JShS basshysy qyrkúıekke deıin aıaqtaýǵa ýáde berdi. О́ńir basshysy ne tehnıkasy, ne jumysshylary joq seriktestiktiń qyrkúıekte aıaqtaımyn degen ýádesine kúmán keltirdi.
Byltyr Qutıkól aýylynda tórt kóshe jóndelip, aýdan ortalyǵynan aýyz sý qubyry tartyldy. Biraq qubyrmen kelgen sý kólemi tym az, kóbine aqpaıdy. Yrǵyz aýylynyń turǵyndary da jaz mezgilinde sý tapshylyǵyn qatty sezinedi. Qutıkólge 8 shaqyrym jerdegi tushy sý kózinen qubyr tartý keregin aıtady aýyl adamdary.
Yrǵyz aýdanynda jaıylym, maldyń qystyq shóbin daıarlaý óte ózekti máselege aınaldy. Mal basy kóbeıip keledi, sol úshin de qazir taqyrǵa aınalǵan shabyndyq jerlerdi retteý kerek. Shabyndyqqa Yrǵyz ózeniniń ǵana sýy jaıylady. Alaıda ózen birneshe jyldan beri tasymady. Bıylǵy kóktemde kelgen mol sý da arnadan asa qoıǵan joq. Mundaı jaǵdaıda shabyndyqqa sý jiberý múmkin emes.
Qutıkól aýylynyń janyndaǵy jaýyn-shashyn men ylǵaldyń azdyǵynan tartylyp ketken úlken Jalańash, kishi Jalańash jáne Sorkól kólderi bıyl toldy. Biraq sýdy ustap qalý úshin Jalańash pen Jarqynǵa bóget salyp, shlıýz ornatýy kerek. О́zenniń tabıǵı arnasyn qoldan bógeýdiń qajeti joq deıdi ekinshi pikir.
Sý aıaǵy – Qurdym
Qurylys aýylynyń turǵyndary da jaıylym men shabyndyqtyń tapshylyǵyn sezinip otyr. Bıyl kóktemde Yrǵyz ózeni jaqsy tasysa da, sýdy ustap qalý múmkin bolmady, qazir arnasy tómen. Onyń ústine Yrǵyz ózeni boıynda zańsyz bógesinder kóp. Sonyń biri Áıteke bı aýdany Araltoǵaı aýylynyń janyndaǵy bóget. Sonyń kesirinen Yrǵyzdyń aıaǵyna sý jetpeı jatyr. Yrǵyzdyń aıaǵy – Qurdym. Yrǵyz ben Torǵaı ózenderiniń qosylatyn jeri tabıǵı qoryq aýmaǵy, mundaǵy sansyz shaǵyn kólder qos ózenniń sýymen qorektenedi. Barlyq arnasy Quıylysta qosylyp, 140 shaqyrym boıy aǵyp keledi de, Qurdymda jerastyna sińip joǵalady.
Yrǵyz ózeniniń bir bastaýy – Muǵaljar qyrattaryndaǵy bulaqtar, ekinshi bastaýy – Áıteke bı aýdanyndaǵy Áıke kóli, Tasqopa saılary, Shider ózeni.
«Yrǵyz ózeniniń arnasyn Araltoǵaı, Taldysaı, Tikbutaq boıyndaǵy sharýashylyqtar bógep alǵan. Elsizde bıiktigi eki metrge deıin jetetin úıme bógetter kezdesedi. Araltoǵaı mańynda sha-
byndyq, mal azyǵyn daıarlaýǵa sýarmaly sharýashylyq jasap, toǵan saldyq deıdi. Bul eshqandaı da sý qoımasy emes, Yrǵyz ózeniniń arnasynan bógelgen sý. Aýyl irgesinde ózen arnasyn bógep, jasandy bóget turǵyzý – elimizdiń Sý kodeksi talaptaryn óreskel buzý. Zań boıynsha jaıylma sý aýyldan 9-10 shaqyrym qashyqta bolý kerek. Taldysaı aýylynyń janynda da 900 myń tekshe metr sýy bar jasandy sý qoımasy bar. Bul da tabıǵatqa jasalǵan qastandyq. Aǵynsyz sý tamyzdyń aıaǵynda býlanyp ketedi. Osylaısha, Yrǵyz ózenin ár jerden zańsyz bógeýdiń saldarynan arna tym taıazdap, jerasty tushy sý qorynyń azaıýyna ákeldi», deıdi oblystyq qoǵamdyq keńes múshesi, ólketanýshy Bekarystan Myrzabaı.
Yrǵyz ózeni sýy azaıǵan soń Aıyrqyzyl qumdaryndaǵy jerasty sýy da azaıyp ketken. О́ıtkeni jerbeti sýy men jerasty sýy ózara baılanysty. Aqshı aýyly janyndaǵy Aıyrqyzyl qumdarynyń astynda tushy sý qory bar. Bul Yrǵyz aýdanynyń birneshe eldimekenin qamtamasyz etedi. Osy jerasty sýy Yrǵyz ózenimen baılanysty. О́zen sýy tasyǵanda jerasty sýy kóteriledi, al sý tartylǵanda Aıyrqyzylda turǵan 8 uńǵyǵa sý az jınalady. Osylaısha, bir jaǵynan birneshe jylǵa sozylǵan qurǵaqshylyq, ekinshi jaǵynan qoldan jasalǵan bógetter tabıǵı tushy sý qory men ózen sýynyń azaıýyna ákeldi. B.Myrzabaı oblys aýmaǵyndaǵy 8 ózen boıynda salynǵan bógetterge monıtorıng júrgizý keregin jetkizdi. Al Yrǵyz-Torǵaı tabıǵı qoryǵynyń burynǵy qyzmetkeri Mereke Jubanııazuly jaqynda Yrǵyz ózeniniń boıyn jaıaý aralap, birneshe zańsyz tosqaýyldardy anyqtaǵan.
Qyzyljar aýyldyq okrýginiń Qurylys aýyly turǵyndaryna da shabyndyq jetispeıdi. Ol úshin burynǵy shabyndyq jerlerdi qalpyna keltirý kerek. Baıaǵyda sý kelgende bógettiń shlıýzderi jabylyp, tospada ustalǵan sýǵa arna tolǵanda ózenniń qos betindegi shabyndyq jerge jaıylǵan. 5-6 kún boıy shabyndyqqa ábden sińgen soń shlıýz ashylyp, sý ári qaraı kidirissiz aǵyp ketetin.
«2016 jyly Qurdymǵa sińip joǵalatyn sýdy ustap qalý úshin uzyndyǵy 700 metr, jalpaqtyǵy 70 metr bolatyn Qyl bógeti salyndy. Bul 100 jyl burynǵy T.Jamanmurynovtyń jobasy edi. Qoja bógetiniń uzyndyǵy 200 metr, jalpaqtyǵy 20 metr bolyp qaıta bıiktetildi. Ortasyndaǵy jarty metrlik temirbeton tospasyndaǵy 1 metrlik tútikten jaz boıy sý aǵyp turdy. «Qoja» bógeti – 217 mln, «Qyl» bógeti 28 mln tekshe metr sý jınaıdy dep jobalandy. 1930 jyldary qazaqtyń tuńǵysh melıoratory T.Jamanmurynov Yrǵyz, Torǵaı, О́lkeıek ózenderin jeti jerden bógeý jobasyn jasady: О́lkeıektiń boıynan bir bóget, Yrǵyz ózeni boıynan Aqshı, Qutıkól, Qoja, Qyldy, Torǵaı ózeni boıynan qos bóget turǵyzdy. Maqsaty – «sý aıaǵy Qurdymǵa» ketetin sýdy ustap qalyp, Aral teńizine 50-60 shaqyrym jeter-jetpes jerde jasandy kól turǵyzý edi. Túpki nátıje – sol kezde 120 myń turǵyny bar Yrǵyz ýezin shabyndyqpen qamtamasyz etý, mal jaıylymyn keńeıtý. Ol kezde Yrǵyz ýezine qazirgi Komsomol, Shalqar, Hromtaý, Aral aýdandarynyń bir bóligi kirgen», deıdi ólketanýshy, qoǵamdyq keńestiń múshesi Bekarystan Myrzabaı.
Biraq osy jobalar shıki boldy. Sebebi kóktemgi sý tasqyny bul bógetterdi buzyp ketti. Ne sý jınalmady, ne bóget joq. Sýdy bógeý jobasy durys jasalmaıdy, sosyn zardabyn el kóredi, deıdi Qutıkól men Qurylys aýyly turǵyndary.
Oblystyq qoǵamdyq keńestiń múshesi, S.Nurmaǵambetov atyndaǵy qordyń jetekshisi Sultanbek Táshkenbaıdyń aıtýynsha, ózen sýyn 10-15 kúnnen artyq bógeýge bolmaıdy. Shabyndyqta sý 15 kúnnen artyq tursa, mal jemeıtin qoǵa men óleń shóp qaptaıdy da, turǵylyqty jerdiń shóbi shyqpaı qalady. Sondyqtan da ózen sýyn tospada 10 kúnnen asyrmaı ustap, shabyndyqqa jaıylyp bitken soń shlıýzderdi ashyp ári qaraı aǵyzyp jiberý kerek. Turǵan sý ıistenip buzylady, ne býlanyp joǵalady. Araltoǵaıda qoldan jasalǵan bógettiń kesirinen jer azyp, bes jyldan keıin sol jerdiń shóbiniń ornyn qoǵa basady.
Qurylys eldi mekeniniń turǵyny Myltyqbaı Sarmanov aýyl janynan aǵatyn Yrǵyz ózenin burynǵy arnasyna burý kerek degen pikirde.
«Osydan 10 jyl buryn ózen arnasy aýylǵa qaraı burylyp, bergi betine qubyr salyndy. Biraq sý dalaǵa aǵyp ketip, shabyndyqqa jetpeıtin boldy. Oǵan deıin Qurylys, Sheńbertal, Janysbı aýylynyń turǵyndary ózenniń eki betindegi 10 myń gektar shabyndyqtan maldyń qysqy shóbin jınap alatyn. Adam boıy kórinbeıtin qalyń shóp ósetin jer búginde keýip jatyr. О́zen arnasyn jurtpen aqyldaspaı, saýatsyz burýdyń zardaby osy», deıdi ol.
Aýyl adamdary aıtqan osy máseleler mal basy kóbeıse de, el ishinde jaıylymdyq, shabyndyq jerler tapshylyǵy týyndaǵanyn kórsetedi. Taǵy bir másele, Yrǵyz aýdanynda kásipkerlik qurylymdary az. Aýdan aýylsharýashylyq qurylymdaryn damytý, et-sút ónimderin óńdeý boıynsha eń tómengi orynda tur. Jaqynda aýdanǵa kelgen jumys toby kásipkerliktiń damýyna kedergi keltirip otyrǵan máselelerdi zerdelep qaıtty. Aýdan ákimi Nurlan Qyzbergenovtiń esebinshe, ótken jyly 55 myń gektar paıdalanylmaǵan jer memleketke qaıtaryldy. Bıyl jeri bolsa da, ne mal baqpaıtyn, ne shóp shappaıtyn, ne baý-baqsha ekpeıtin 57 sharýa qojalyǵynyń tizimi jer ınspeksııasyna tapsyrylǵan. О́tken jylǵy qýańshylyqtan ábden qınalǵan aýyl jurty erte bastan mal azyǵyn qamdaýǵa kirisken. Kópshilik kóńilindegi máseleler jaıylymdyq, shabyndyq jerlerdi paıdalanýdyń zańdyq tártibi rettelip, aýyl turǵyndary men sharýa qojalyqtary arasyndaǵy jerdi paıdalaný jaǵdaılary sheshilýge tıis.
Aqtóbe oblysy