Qazaq ádebıetine óz únimen, ózgeshe boıaýymen kelgen belgili jazýshynyń biri –Marat Májıtov. 1973 jyly «Juldyzda» jaryq kórgen «Qumdaǵy iz» atty áńgimesimen oqyrmanyn eleń etkizgen prozaıst qalamynan birneshe povester men áńgimeler týdy. Ásirese táýelsizdikten keıin jazýshy keńinen kósilip, «Qunyskereı» jáne «Tobanııaz» atty qos roman jazyp, ádebıetimizge mol olja saldy.
Bul shyǵarmalarǵa arqaý bolǵan bas keıipkerler ómirde bolǵan, tarıhymyzda óz orny bar tulǵalar. Bir jaǵynan, jazýshy úshin tarıhta bolǵan adam týraly jazý qıyn. О́ıtkeni ol týraly el ishinde ańyz-áńgimeler kóp aıtylady. Onyń qaısysy aqıqat, qaısysy ańyz ekenin aıyra bilý qajet. Osyndaı kedergige qaramastan Marat aǵamyz tarıhtyń bir qoınaýynda qumǵa kómilip qalǵan tulǵalardy arshyp, olardyń ómir joly men bastan keshken oqıǵalaryn kórkem tilmen oqyrmandaryna jetkizýin erlikke baǵalaýǵa bolady.
Jetpis jyldan asa ústemdik qurǵan Keńes ókimetiniń halqymyzǵa jasaǵan zulymdyǵyn aıtyp taýysa almaımyz. Osy qııanatqa tózbeı, basyn báıgege tikken erjúrek azamattar boldy. Olar óz qara basynyń qamyn emes, el namysyn bıik ustap bodandyq buǵalyqqa kónbedi. Sondaı esil erdiń biri –Taısoıǵan óńirinde ómir súrgen Qunyskereı Qojahmet balasy. Qunyskereı negizi keńes ókimeti ornaǵanda, oǵan ish tartyp, uly tóńkeristiń nasıhatshysy ári senimdi adamy sanalǵan. Ol Gýrev pen Teke qalalary arasynda kire tartyp, kerýen basshysy bolǵan. Qunyskereı jóninde 1920 jyly «Trýdovaıa pravda» gazetinde jarııalanǵan shaǵyn habarda: «Gýrevke elden azyq-túlik tasyp, ásirese, mal aıdap ákelip, onyń etin daıyndaýda Qojahmetov Qunyskereı aıryqsha kózge tústi. Ol óte-móte isker, ári birbetkeı, taza, sovet ókimetiniń el ishindegi senimdi ókili» dep jazylypty.
Al endi jańa zamandy osylaı qushaq jaıa qarsy alǵan azamat qalaı bir demde oǵan jaý bolyp shyǵa keldi?! Avtor ol týraly Qunyskereı týraly maqalasynda jaqsy baıandaıdy: «1920 jylǵy súmbile aıynyń 27-juldyzynda (Oraldaǵy (Teke) muraǵattan tabylǵan qujatta eki túrli jazylǵan, bireýinde – 27-si, bireýinde – 29-y) ol eki birdeı tártip saqshysyn taltúste uryp óltirip, atqa minip, boı tasalaǵan. Buǵan: Qunyskereıdiń qandy kóılek dosy ári qurdasy Jaqsylyqov Muhammedııardy júırik atyn bermeı, tártip saqshylarymen judyryqtasqany úshin olar at ıesiniń júregine qorǵasyn oqty qadaǵan, ıaǵnı atyp tastap jónderine kete barǵany sebep bolǵan. Mine, sol qasiret-qaıǵynyń ústine astyndaǵy aqbozyn sar jeldirtip, Qunyskereı kele qalmaı ma... Arjaǵy «qanǵa qan, janǵa janmen» aıaqtalǵan. Sol kúnnen bastap, jańa zamannyń jaýy atanǵan ol qolyna qarý alyp, «Alla» dep atqa mingeni belgili».
Sondaı-aq Qunyskereıdiń keńes ókimetine qarsy jasaq jınap, qol astyna júzdegen qarýly adamdy toptastyrý armany bolǵanymen, biraq ony júzege asyrýǵa shamasy jetpegenin muraǵattaǵy qujattar dáleldeıtindigin aıtady.
1921 jyldyń aıaǵynda Qunyskereı 25-30 adamnan qarýly jasaq quryp, ózi soǵan basshylyq jasaıdy. Alaıda Kókjar men Saraljynnyń ortasynda bulardy 150-deı muzdaı qarýlanǵan soldat qorshap alyp, onyń jasaǵyn byt-shyt qylady. Shaıqasta batyrdyń 6-7 serigi qaza bolyp, birazy qolǵa túsedi. Osy qolma-qol urysta Qunyskereı asa mergendigimen, jaýjúrektiligimen kózge túsedi. Sony kórgen otrıad komandıri Nıkolaı Antonov: «Mynaý adam emes, dııý ǵoı, Qudaıym endi munymen kezdestirmesin» dep jaǵasyn ustapty» deıdi.
Marat aǵamyz esil er týraly shyǵarma jazýyna ákesi men aýyldaǵy qarııalardan bala kúninde Qunyskereı týraly estigen áńgimelerdiń túrtki bolǵanyn jıi aıtyp júredi.
«Keńes ókimeti «jaý» dep sanaǵan Qunyskereı týraly áńgimeni bizdiń aýyldyń aqsaqaldary ońashada ǵana aıtyp otyratyn. Men sony bala kúnimnen estip, ishimde bir dúbir paıda boldy. Balalyqpen keıde: «Qunyskereı zamanynda ómir súrgende soǵan erip, atyn ustap, serik bolýshy edim» dep qııaldaıtynmyn. Ákem de ol kisimen jaqyn aralasqan. Tipti ol ákemdi on bes jasynda ertip ketkisi kelgende, ájem qarsy bolyp, jibermepti» deıdi avtor.
Jazýshynyń ákesi Kárim qarııa ómirden kórgeni men túıgeni mol, bolmysy bıik, parasatty adam bolypty. Shyǵarmadaǵy ol kisiniń esimi sol kúıinde alynǵan.
«Qunyskereı» romanynyń alǵashqy kitaby 2012 jyly jaryq kórdi. Sol shyǵarmaǵa jazǵan alǵy sózinde talantty jazýshy Turysbek Sáýketaev: «Qunyskereı – elimizdiń batys óńirinde esimi elge keńinen máshhúr, qyzyl ókimetpen jan aıaspaı qıdalasyp, kúlli ǵumyryn qýǵyn-súrginde ótkizgen tragedııalyq tulǵa. Resmı bılik ony bandy dep mańdaıyna qarǵys tańbasyn jaǵyp, urpaq sanasynan batyr tulǵasyn óshirmek bolǵanymen, onyń asqaq rýhy, aıaýly esimi aýyzdan-aýyzǵa ańyz bolyp taraǵan», dep baǵasyn beripti.
Roman mazmuny birjaqty emes, keshegi men búgingini, eski men jańany salystyra otyryp, qıly-qıly sheginisterge barady, san alýan «tar jol taıǵaq keshýdi» saraptap, elekten ótkizedi. Stıl ereksheligi men til baılyǵy da shyǵarmanyń ajaryn ashty. Týyndy jelisi tartymdy, jeńil oqylady, jazýshy jergilikti jerdi, oqıǵanyń shıelenisken tustaryn erekshe sıpattaıdy. Avtordyń bul romandy jazýda kóp izdengeni shyǵarmadaǵy shym-shytyryq oqıǵalardan baıqalady. Qalamger shyǵarmadaǵy keıipkerleriniń jan-dúnıesin tamyrshydaı tap basyp, ár obrazdyń bir-birine uqsamaıtyn harakterlerin asa sheberlikpen sýretteıdi.
Romanda Qunyskereıdiń ómirde eshkimniń ala jibin attamaǵany, ótirik aıtpaǵany, urlyq jasamaǵan ádildigi nanymdy beınelengen. Onyń jas kúninde Hasan haziret pen Myrzaǵalı ahýnnan eskishe bilim alǵandyǵyn jazǵan. Qunyskereı ózimen birge qorjynynda únemi Quran kitabyn alyp júrgen. Jazýshy shyǵarmasyn oqyp otyryp, Qunyskereıdiń mergendigine, erjúrektiligine, batyrlyǵyna, aqyldylyǵyna, parasattylyǵyna tánti bolyp, qazaqta nebir atpal azamattar bolǵandyǵyn sezinesiz. Kárim aqsaqal balasyna áńgime arasynda Qunyskereıdiń daýysynda úsh erekshelik bar ekendigin aıtypty. Birinshisi, qarapaıym adamdarmen sóıleskende daýysy jaı shyqsa, al kúńirengende tamyry bileýlenip, daýysy zoraıyp ketetin kórinedi. Al úshinshisi, jer solqyldatatyn daýysy eken.
Osyǵan baılanysty romanda bir epızod bar. Qunyskereı jaýlarynan qashyp, birde Muǵaljar taýynyń shatqaldaryn panalap júredi. Sony sezgen onshaqty adam izine túsip, bir shatqaldan shyǵa bergende oǵan jańbyrsha oq jaýdyrady. Biraq oǵan oqtyń eshqaısysy darymaıdy. Sol kezde Qunyskereı jer solqyldatatyn daýysymen aıqaıǵa basyp, shepti buzyp ótken.
Jalpy Qunyskereıdiń kıesi bolǵan. Sol kıesi ony talaı oqtan qorǵap, kóterip júretin kórinedi. Jazýshynyń aıbyndy azamat týraly birinshi kitaby Qunyskereıdiń Túrikmen jerine jalǵyz ótýmen aıaqtalady. Al romannyń ekinshi kitabynda Qunyskereıdiń Túrikmen elindegi ómir joly tarıhı derektermen kórkem órilgen. Qym-qıǵash tartysqa qurylǵan shyǵarma sıýjeti oqyrmandy qyzyqtyra túsedi. Al shyǵarmadaǵy Aıbala Zákırqyzynyń kúrdeli taǵdyry ómirdegi shyndyqtan alynǵan.
Jazýshynyń shoqtyǵy bıik taǵy bir týyndysy − «Tobanııaz» romany. Bul shyǵarma da eki bólimnen turady. Birinshi bólimde − Tobanııazdyń Adaı ýezdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵanǵa deıingi kezeńderi beıneli kestelengen.
«Tobanııaz – Mańǵystaýdyń adaıy. Altyn men kúmisten túıin túıgen zerger. 1928 jyldary Ákem ol kisini kórip, eki ret dastarhandas bolypty. «Murtty, otyrǵanda adamdardy synap otyrady» dep aıtatyn. Sodan Tobanııaz týraly jazǵym kelip, ol jaıyndaǵy derekterdi qarastyra bastadym. Sol óńirdiń týmasy, jazýshy Marshal Ábdihalyqovtan surap edim, ol eshnárse aıta qoımady. Ákemnen suraǵanda, ol maǵan: «Seniń áliń oǵan kelmeıdi. Tobanııaz – qaıratker tulǵa, tereń oıdyń adamy. Ol saǵan Qunyskereı emes, qashyp júrip, soǵysa beretin» dep aıtqany bar edi. Sodan ol kisi týraly kópke deıin jazýǵa dátim barmady. Ábden, materıaldardy jınaqtap, ony qorytyp, pisirip alǵannan keıin ǵana romandy jazdym» dedi qalamger.
Tobanııaz Álnııazuly Qazan tóńkerisi ornaǵannan keıin de qoǵamdyq isterdiń bel ortasynda júrgen. 1918 jyly Mańǵystaý revkomynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan. Eldi otyryqshylyqqa úndep, úı saldyrǵan. Jurtqa egin ekkizip, birneshe mektep ashýǵa muryndyq bolǵan. Alǵash ret ata-anasyz qalǵan jetim balalarǵa arnap balalar úıin ashqan.
Romandy oqyp otyryp, kórnekti qaıratkerdiń ómir joly, qym-qıǵash, shym-shytyryqqa toly ekendigin túsindik. Kemeline kelgen elý bes jasynda. Keńes ókimetiniń qaharyna iligip, 1930 jyly jazyqsyz atylyp ketken tulǵanyń san-salaly qyzmeti men tirshilik-tynysyn jazýshy kesteli tilmen, oralymdy oımen beınelegen. Segiz arys Adaı eline han Tobanııaz atanǵan qaıratker obrazy kelisti órimin tapqan. Romannyń ekinshi bóliminde Álibı Jankeldınniń Tobanııazdy Adaı ýezdik komıtetiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaǵany týraly baıandalady. Osy shyǵarmany oqyǵan Torǵaıdyń bir aqsaqaly qalamgerge: «Qazir Álibı Jankeldın týraly árkim ár túrli pikir aıtyp júr. Biraq Álibıdiń qaıratkerligin sen sekildi jazǵan jazýshy sırek» dep jyly lebizin bildirip, hat jazypty.
Sonymen birge sýretkerdiń Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda qýǵynǵa ushyrap, «Bandy Amanǵalı» atanǵan palýan, ónerpaz namysty tulǵa týraly jazǵan týyndysy da tartymdy jazylǵan. Seńgirli seksenge kelse de qalamger qalamy áli babynda. Jazýshynyń taǵy bir jemisi − jaqynda jıyrma jasynda han taǵyna otyrǵan Qasym han balasy Haqnazardyń ómir jolyn tarıhı derektermen kórkem sóıletken kólemdi romany jaryq kórdi. Bul shyǵarma 1538 jyly Qazaq eliniń hany atanǵan bozbalanyń qajyr-qaıratyna, ultyna degen súıispenshiligine, asqaq muratyna, izdenis jolyna, bilimine, sarqylmas sanasyna tereń boılaǵan. Bir sózben aıtqanda, súıekti romanda Haqnazar men Qasym han bir-birin jetektep otyrǵandaı sezinesiz. Sol kezde qazaq astanasy sanalǵan Saraıshyq qalasynyń saltanatty da, sáýletti kórinisi oqyrmandy beı-jaı qaldyrmaıdy.
Sondaı-aq Marat Májıtov aǵamyz uzaq jyldar boıy «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat»), «Aqıqat» jýrnaldarynda bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, bas redaktordyń orynbasary sekildi jaýapty qyzmet atqaryp, qazaq jýrnalıstıksynda óz órnegin qaldyrdy.