Osydan onshaqty jyl buryn, 4 maýsym – Memlekettik rámizder kúni qarsańynda astanalyq ishki saıasat basqarmasynyń uıymdastyrýymen Memlekettik týdyń avtory Sháken Nııazbekov elorda tórinde stýdenttermen keleli kezdesý ótkizgen edi.
Alǵash kórgende ańdaǵanym, Sháken aǵa arnasy keń, aǵysy bilinbeıtin úlken darııa sııaqty eken. Áýeli jer baýyrlaı kóterilip, asyqpaı ekpindep, qalyqtaı kóterilip qııaǵa qııalaı tartatyn qyrandar sekildi, áńgimesin baıaý bastady: – Negizi meniń týǵan jylym teris jazylyp ketken. Shyndyǵynda, 1935 jyly shala týyppyn. Tipti kirpigimde qımyldamaıdy eken. Sodan aǵaıyn-týǵandar «myna shala týǵan shaqalaq sirá adam bolmas, bir kúni shetinep keter» dep, metirke alýǵa asyqpapty. Qudaıdyń qýatymen tiri qalyppyn. Jasym úshke tolǵanda aǵaıyndarymyz: «oıbaı-aý, myna bala ólmeıdi eken, endi buǵan kýálik alaıyq!» dep, adam sanatyna qosypty. Onyń syrtynda, bes jasqa tolǵanǵa deıin ózdiginen júre almaıtyn «meshel bala» atanǵan jaıymyz taǵy bar. Mine, bilgiń kelse meniń ómir-tarıhym osylaı bastalady qaraǵym...
Jaryqtyq tereń kúrsindi. Sebebi 12 jasynda áke-shesheden birdeı aıyrylyp tul jetim qalypty. Jalǵyz qaryndasyn jetelep, «detdomdy» panalaǵan. Oqýdy oryssha bastapty. Ádeti jybyrlap sýret sala beredi eken. Bir kúni ınternatta birge oqıtyn Vıssarıon Lı deıtin koreı dosy. – Sháken, ekeýimiz Lenıngradqa baryp sýret salý mektebine oqysaq qaıtedi, qalaı qaraısyń? – deıdi. Aǵamyz «maqul» deıdi. Sóıtip, V.I.Mýhın atyndaǵy kórkemóner ýchılıshesine qabyldanyp, ony 1958 jyly úzdik bitirgen soń oqýyn Lenıngradtaǵy Sýretshiler jáne dızaınerler akademııasynda jalǵastyrady. Osynda taban aýdarmaı alty jyl oqypty.
Sháken Ońlasynuly tek sýretshi ǵana emes, san qyrly talant ıesi de. Keńes Odaǵyna áıgili «Volga» jeńil avtokóligin tuńǵysh qurastyrǵan bes ónertapqyshtyń biri. Ony búgin ekiniń biri bile bermeıdi. Sonymen qatar geraldıka jasaýdyń sheberi. 1982 jyly Odaq kóleminde ótken plakat túrlerin jasaý baıqaýynda bas júlde alǵan. Almaty qalasy gerbisiniń avtory. Akademııada oqyp júrgen jyldary «Globýs» teledıdarynyń dızaınyn jasap, álemdi tańǵaldyrǵan.
– Bul elektronıkanyń tehnıkalyq bazasy áli qalyptaspaǵan zaman-tyn. Dúnıe júzindegi barlyq televızor ataýly lampa arqyly jumys isteıtin. Lampalardy almastyrý arqyly televızordyń ekranyn úlkeıtetin ádis oılap tabý týraly halyqaralyq konkýrs jarııalandy. Báıgege qatysýshylarǵa jartylaı ótkizgish shemasyn qoldanýdy shart etip qoıdy. Sonymen men úı ishinde aınalyp turatyn televızor oılap taptym. Oǵan «Globýs» dep at qoıdym. Qurylǵy aınalmaly qondyrǵyǵa ornatyldy. Úıdiń kez kelgen buryshynda otyryp, pýltti basyp qalsańyz ekran ózinen ózi aınalyp sizge qarap tura qalady, – deıdi aǵamyz.
Qyzyq bolǵanda talantty qazaqtyń bul jańalyǵyn japondar urlap alypty. Sodan halyqaralyq sot bolady. Sot: «sen jańalyǵyńdy japondarǵa sattyń» dep Shákeńe jaza júkteýge shaq qalǵanda, myń bolǵyr japondar urlyǵyn moıyndap, aǵamyz aman qalǵan eken.
Áńgime barysynda Sháken aǵamyzdan Memlekettik týǵa qatysty baıqaýǵa qalaı qatysqany jóninde suradyq.
– Bir kúni jumysta otyr edim Prezıdent apparatynda isteıtin Erbol Sháımerdenov deıtin azamat habarlasty. – Sháke, osylaı da, osylaı, Memlekettik týǵa baıqaý jarııalanyp jatyr, qatysyńyz, dedi. Men barlyq isimdi jıyp qoıyp týdyń nobaıyn jasaýǵa kiristim, – deıdi Sháken aǵa.
Sóıtip, aǵamyz eń áýeli álemdegi barlyq memleketterdiń týyn qarap shyǵypty. Sodan ózine úsh shart qoıypty: birinshiden, týda qazaq halqynyń dúnıetanymyna tán belgiler bolýy kerek. Ekinshiden, dúnıe júzindegi eshbir eldiń týyna uqsamaıtyn erekshe tús pen túr qajet. Úshinshiden – týdyń saıası mańyzy kúrdeli emes ashyq, naqty sıpatty beıneleıtin túsinikti bolǵany jón.
Reti kelgende biz: «Joǵaryda ózińiz aıtqan úsh shart Týdan tolyq kórinis tapty ma?» dep suradyq. Sháken aǵamyz:
– Tapty. Birinshisi, onyń – túsi. Ekinshisi – ortadaǵy Kún men qyran. Úshinshisi – qoshqar múıiz oıý. Týdyń túsi kók bolǵan sebebi, bul tús – adaldyqtyń, tazalyqtyń, beıbitshiliktiń belgisi. Al Kún kúlli – tirshilik kózi. Sondyqtan saldym. Týdyń jobasyn talqylaý barysynda, kúnniń ornyna musylmannyń aıqasqan «segiz buryshyn» salý qajet degen pikirler de aıtyldy. Men olarǵa «ony ázerbaıjan týystar alyp qoıdy, senbeseńizder týyna qarańdar» deımin. Kelesi bireýler: «shańyraq qalyp qoıypty» dedi. Men: «Shańyraqty qyrǵyz baýyrlarymyz alyp qoıdy» deımin. Odan keıin «shańyraq Eltańbada tur, sol jetpeı me» degen ýáj aıttym. Al qyran qusqa eshkim qarsy kelgen joq. Bári biraýyzdan qoldady. «Qyran qusty ne sebepten saldyńyz?» degen suraqqa: «1269 jyly Italııadan shyǵyp qazaq dalasyn kókteı ótken venesııalyq saıahatshy Marko Polo óz eńbeginde: «Dalalyqtardyń árbir úıinde bir-birden búrkit bar» dep jazǵan, onyń syrtynda Qyran qus – erlik pen azattyqtyń sımvoly», dep jaýap berdim.
Memleket týyn jasaý baıqaýyna 600 adam qatysyp, 1200 joba usynylǵany belgili. Qanshama talqylaý boldy. Tý qabyldanatyn kúnnen bir táýlik buryn aǵamyz jasaǵan barlyq eskızderin arqalap saıajaıyna baryp, týdyń maketin, kúndi jáne búrkittiń qanattaryn qoldan qıyp, oıýyn jasap shyǵypty. Jumysty tańǵy saǵat tórtte bitirip, qattap-búktep qaǵaz jáshikke salyp qoıyp, kóz shyrymyn alýǵa qısaıypty. Oıana kelse, kún baıaǵyda kóterilip ketken. Uıyqtap qalýdyń saldarynan komıssııaǵa eń sońynda kirgen.
«Týymdy jazyp kórsettim. Marqum О́mirbek Joldasbekov: «Bizdiń izdep taba almaı otyrǵan tý osy emes pe?» dep ornynan atyp turady. Basqalary da shýlap ketti», deıdi Shákeń.
Osylaısha, konkýrstan joǵary baǵa alǵan Sh.Nııazbekov jumysyn arqalap Joǵary Keńeske barady. Ol jerde azdaǵan ózgeris enedi. Týdaǵy oıýlar alǵashynda ósimdik pishindes ári boıaýy qyzyl tústi bolǵan eken. Oıýdyń túsin saryǵa ózgertip, ósimdik pishin qazirgi týdaǵy «qoshqar múıiz» beınesine aýysypty. Memlekettik rámizdiń biri – Týymyz osylaısha dúnıege kelgen eken.