Jańa Qazaqstan qurýǵa jańa qadam

Prezıdent usynǵan memle­keti­miz­diń Negizgi Zańyna túzetý­ler engizý bastamasy saıası-quqyqtyq salany jetildirýge, azamattyq qoǵamdy damytýǵa baǵyttalǵan. Qa­zir álemde bolyp jatqan shıe­lenister men ekonomıkalyq daǵ­da­rys saldary bizdiń elimizge de aıtarlyqtaı áserin tıgizip otyr. Jahandyq syn-qaterler bu­rynǵy qalyptasqan qaǵıdalar men erejelerdi qaıta qaraýdy talap etýde. Jańa syn-qaterlerge tótep berý úshin qoǵam ýaqyt talabyna saı damýǵa tıis.

Táýelsizdik jyldarynda eli­miz saıası turaqtylyqty nyǵaı­tý­dyń qıyn jolynan ótti. Biz yntymaq pen birligimizdiń arqa­syn­da álem moıyndaǵan memleketke aınaldyq. Endigi kezekte demokratııalyq qundylyqtardy damytyp, jańa Qazaqstandy qu­rý­ǵa qadam basqaly turmyz. Kons­tı­týsııalyq ózgerister eldiń qo­­ǵamdyq-saıası ómirin jańǵyr­tý­ǵa, ekonomıkany ýaqyt talabyna saı damytýǵa, Qazaqstan azamattarynyń ómir súrý sapasyna oń áser etetini sózsiz.

Jalpyhalyqtyq referen­dým­nyń ótkizilýi der kezinde qa­byl­­danǵan saıası sheshim ekeni daýsyz. Eldegi aýqymdy saıası jańǵyrýǵa bastamashy bolǵan Qa­zaq­stan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev: «Bul másele qo­­ǵamda, buqaralyq aqparat qu­ral­­darynda jan-jaqty talqy­landy. Sarapshylar men azamat­tyq belsendiler óz baǵasyn berdi. Bar­lyq usynys keń aýqymdy qoldaýǵa ıe boldy. Alǵa qoıǵan maqsatymyzdy tıimdi iske asyrý úshin Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet boldy» dep atap ótti.

Aldaǵy referendým qalyp­tas­qan memlekettik modeldi ke­shen­di túrde transformasııalaý­dy kózdeıdi. Ata Zańnyń 33 babyna engizilgen ózgerister bú­kil Konstıtýsııanyń úshten bi­rin quraıdy. Osy reformadan Qa­zaq­­stan damýynyń jańa kezeńi bas­talatynyn ár aza­mattyń túısinip, uǵynýy asa mańyzdy.

Jyl basyndaǵy qańtar oqı­ǵa­sy elimizde, jalpy qoǵam ómi­rin­de, atap aıtqanda, saıası-eko­no­mıkalyq, áleýmettik-rýhanı salalarda túbegeıli reformalar qajet ekenin ashyq kórsetti. Son­dyqtan bul reformalardyń túbe­geıli jańa konstıtýsııalyq deń­geı­de qabyldanýy – ýaqyttyń qatal talaby.

Osy oraıda  Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan búgingi tańda Ekinshi Respýblıkanyń damý satysyna qadam basqanyn atap ótken edi. Bul termın eli­miz­de kúrdeli de jan-jaqty áleý­met­tik qaıta qurý úderisiniń júrip jatqanynan habar beredi. De­mek «Ekinshi Respýblıka – mem­lekettik modeldiń jańarýy».

Prezıdent Konstıtýsııamyzǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boıynsha respýblıkalyq referendým ótkizý qajettigi týraly aıta otyryp, halyq bı­li­gi­niń aıqyn kórinisi sanalatyn «plebıssıt» termınin bir­ne­she ret qoldanǵany belgili. Memleket basshysy bul jóninde: «Qa­zaqstanda demokratııanyń osynaý tıimdi ıns­tıtýty tolyq paı­­dalanylmady. Al jańa Qazaq­stan­dy qurýdyń jańa kezeńinde biz elimiz úshin osyndaı taǵdyrly sheshim­derdi kópshilik aldynda qabyl­daýǵa tıispiz» degen bolatyn.

El kútip otyrǵan búgingi reformalar memleketimizdiń saıası jáne ekonomıkalyq júıesin túbegeıli ózgertýge, áleýmettik ádi­lettilikti qalpyna keltirýge, aza­mattyq qoǵamdy qoldaý men damytýǵa, memlekettik bılikti shek­teýge, adam men azamattyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa negiz bolmaq.

Máselen, Konstıtýsııanyń 6-babyna «Jer jáne onyń qoı­na­ýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrs­tar halyqqa tıesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady» degen ózgeris engizilýde. Memleket basshysy: «Konstıtýsııada halyqtyń jer men tabıǵı resýrstardyń ıesi ekeni týraly normanyń túpkilikti bekitilýi úlken saıası mánge ıe bo­lady, bolashaqta kez kelgen sáı­kessizdikterdi boldyrmaıdy», dep atap ótti. Osylaısha, mem­leket jerdi, jer qoınaýyn, sýyn, ósimdikter men janýarlar dúnıesin, sondaı-aq basqa da tabıǵı resýrstardy paıdalaný sapasy úshin halyq aldynda jaýap beretin bolady.

Ata Zańnyń jańa redaksııa­synda el azamattarynyń qu­qyq­tary men bostandyqtaryn qor­ǵaý­dyń konstıtýsııalyq-qu­qyq­tyq tetigin nyǵaıtýǵa erekshe na­zar aýdarylyp otyr. Qazaq­standa Konstıtýsııalyq sot qu­ry­lady. Mundaı sot álem­niń kóp­­tegen elinde jumys isteıdi. Oǵan ár adam qolda­nys­taǵy zań­dar men basqa da nor­ma­tıv­tik-quqyqtyq aktiler týraly, sondaı-aq onyń quqyqtary buzylǵan jaǵ­daıda júgine alady. Kon­stı­tý­sııalyq sotqa júginý quqyǵy bas prokýrorǵa, adam quqyqtary jónindegi ýákilge beriledi. Sarap­shylardyń pikirinshe, konstı­tý­sııalyq sottyń qurylýy tejeý ári tepe-teńdik júıesin, aza­mattardyń konstıtýsııalyq qu­qyǵyn qorǵaýdy kúsheıtedi. Aza­mattarǵa Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı jáne óz betinshe jú­giný quqyǵyn berý olardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaýdyń neǵurlym tıimdi qu­raly sanalady.

О́lim jazasyna tolyq tyıym salý da jańa norma. Biz­diń qu­qyq­tyq júıemiz adam­nyń tabıǵı quqyqtarynyń basym­dy­ǵyn ta­nýǵa negizdeledi. Adam­dy óz qu­qyǵy men bostan­dy­ǵynan ajyratý múmkin emes, ol absolıýtti túrde dúnıege kelgen sátten bas­tap ár adamǵa tıesili.

Eleýli jańalyqtyń biri – kon­stıtýsııalyq deńgeıde ombýd­smen ınstıtýtynyń engizilýi. Ol de­mokratııalyq elder­diń bar­­­lyǵynda tıimdi jumys is­teı­di. Kóptegen Eýropa elin­de ombýdsmendi Parla­ment taǵaıyndaıdy, onyń ár alýan túrleri de bar. Ásirese bala­lar ombýdsmeni ınstıtý­tynyń mańyzy erekshe. Negizgi zańǵa ombýdsmen týraly norma­nyń engizilýi jáne «Adam quqyq­tary jó­nindegi ýákil týraly» kons­tı­tý­sııalyq zańnyń qabyl­dan­ýy oń nátıjeler berip otyr.

Aıta keteıik, Qazaqstandaǵy adam quqyqtary jónindegi ýákil Konstıtýsııanyń 83-1-babynda bólek kórsetiledi. Ombýdsmen eger tulǵa men azamattyń quqyǵy men bostandyǵy buzylsa, sony qal­pyna keltiredi ári olarǵa kómek beredi.

Parlamenttiń ókilettigin ke­ńeı­týge qatysty jańa ereje­ler­di de atap ótken oryndy. Májilis depýtattary kópshilik daýyspen kez kelgen zań jobasyn qabyldamaýǵa quqyly. Qabyldanbaǵan zań jobasy ázirlengen orynǵa keri qaı­ta­rylady. Parlament Senaty endi zań shyǵarmaıdy. Zańdardy Májilis qabyldaıdy, al Senat kópshilik daýysymen bekitedi.

Sondaı-aq Prezıdenttiń ókilettigine de birqatar ózgeris enedi. Parlament ókilettigi kú­sheı­­tiledi. Bul túzetýler sýper­pre­zıdenttik júıeden Parlamenti men táýelsiz Úkimeti myǵym pre­zı­denttik respýblıkaǵa kóshý­di nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Osy­laısha, Negizgi zańǵa engizilgen ózgerister memleket jáne adam quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý tetigin odan ári jetildirýdi kóz­deı­di. Sondyqtan 5 maýsymda óte­tin referendýmda kons­tı­tý­sııa­lyq reformalarǵa óz kóz­qa­ra­syn bildirý – árbir qazaq­stan­dyq­tyń mindeti.

Ata Zańymyzǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar týra­ly halyq arasynda túsin­dirý, talqylaý jumystary qar­qyn­dy júrgizilýde. Memleket bas­shy­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha jumys toby quryldy. Onyń quramyna tájirıbeli sarapshylar, ýákilet­ti organdardyń ókilderi, sondaı-aq Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń quqyq­ta­nýshy ǵalymdary kirdi. Bul ba­ǵyt­ta QazUÝ ujymy da belsen­di jumys atqarýda.

Ýnıversıtette referendým qarsańynda birqatar is-shara uıymdastyryldy. Memlekettik hatshy Erlan Qarın, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aı­ma­ǵambetovtiń qatysýymen saıa­sat­tanýshylar kongresi ótip, saıa­sı reformalardyń tıimdi­ligi talqylandy. Sondaı-aq Par­la­ment Senaty men Májilis de­pýtat­­tary, saıasattanýshy ǵa­lym­dar, qoǵam qaıratkerleri ýnı­versıtettiń oqytýshy-profes­sor­lyq quramymen, stýdent jas­tarmen kezdesýler ótkizdi.

Aldaǵy referendým – mem­le­ketimizdiń bolashaǵyn aıqyn­daıtyn mańyzdy qadam. Saıası ózgeristerden ǵylymı qaýym­das­tyq shet qalmaýǵa tıis. Jańa álemdegi jańa Qazaqstandy ozyq bilimmen qarýlanǵan, básekege qabiletti jastar, bilikti mamandar ǵana qura alady. El tarıhyndaǵy eleýli oqıǵaǵa beıjaı qaramaı, oń ózgerister úshin óz tańdaýymyzdy jasaıyq.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory