Jazýshy úshin jazýdan qıyn hám jazýdan ońaı jumys joq. Jazý – mehnat, jazý – azap, jazý – rahat. Árıne, aqynnyń bári myqty, jazýshynyń bári sheber bola almaıtyny taǵy anyq. Onyń ústine ádebıetke tek klassıkalyq ólshemmen qaraıtynymyz da keıde ádiletsiz kórinedi. Árkim óz qadarı-halinshe jazady, árkim óz bıiginde qalady.
Baıqasaq, ardyń isine balanǵan ónerde jaqsy jazý talantqa ǵana baılanysty emes. Qalamgerdiń jazýyna onyń sheberliginen bólek, bolmysy, minezi, tártibi, ǵadeti, turmys jaǵdaıy, kún rejimi, tipti kóńil kúıi de áser etse kerek.
«Túske deıin gazet oqymańyz»
Býlgakovtyń keıipkeri professor Preobrajenskıı: «Túske deıin keńestik gazetterdi oqymańyz», dep jar salady. Gazet betindegi jańalyqtar baǵany áldekimniń kóńil kúıi men tábetin buzatyn bolsa, endi bireýdi jazýǵa daıyndaýy múmkin.
Jazýshylyqqa deıin Gabrıel Garsıa Markes jýrnalıst bolǵany belgili. Avtor tań shapaǵy kóringenshe oıanýdy jón kórgen. Eń aldymen, tańǵy gazetterdi oqyp, sodan keıin ǵana jazýǵa otyrǵan. Sondaı-aq Markes qonaqúıler men jalǵa alynǵan jazý mashınalarynda jumys isteı almaıtynyn aıtady. Onyń oıynsha, bólme men zattar «onyń jumysymen jylynýy kerek».
Shynynda da, keıde jazýǵa kirise almaı otyrǵanda, basqa dúnıelerdi oqyp, otalyp alý ádeti qalam ustap júrgen barsha qaýymǵa tán bolsa kerek. Oqyǵanda da – oı qýatyńa qan júgirtetin táýir dúnıeni oqymasań, professor Preobrajenskıı aıtqandaı, gazet betindegi keı jańalyqtardan túńilip ketýińiz ábden múmkin.
Nobel alǵan qaryndash
Ǵabıt Músirepov áıgili «Qyz Jibek» fılminiń ssenarııin qaryndashpen jazyp shyqqany ámbege aıan. Qadyr aqyn da óleńderin qaryndashpen jazǵanyn bilemiz. «О́ıtkeni óte yńǵaıly, turyp ta, otyryp ta, jatyp ta jaza beremin», deıtin ózi. Sol sııaqty Djon Steınbek te shyǵarmalarynyń alǵashqy nusqasyn qaryndashpen jazatyn. Jumys ister aldynda ol ondaǵan jaqsy ushtalǵan qaryndashyn saılap qoıady. Avtor qaryndash tańdaýda da muqııat boldy: ol tek Blackwing ónimin qoldanatyn. Osylaısha, tańdalyp, talǵanyp alynǵan qalamnan týǵan jazýlar avtorǵa Nobel, Pýlıtser syılyqtaryn alyp berdi.
Sıqyrly qalpaq
«Qalpaqtaǵy mysyq», «Grınch Rojdestvony qalaı urlady» fılmderimen belgili amerıkalyq balalar jazýshysy, anımator Teodor Sıýz Gaısel, negizinen «doktor Sıýz» laqap atymen tanymal.
Sol doktor Sıýz bas kıimderdi jaqsy kóripti. Gaısel toptamasynda 300-ge jýyq túrli qalpaq bolǵan. Shyǵarmashylyq daǵdarysqa túsken avtor samsaǵan qalpaqtardyń birin tańdap kıip, jazý ústeline otyrady eken. Gaıseldiń barlyq týyndylarynda túrli tústi hám túpnusqa baskıim kıgen keıipkerler bolatyny da sodan. Estelikterge súıensek, tipti qonaqtar da keıde jazýshynyń úıine qalpaqpen (kez kelgen emes, erekshe sándi qalpaqpen) kelýge májbúr bolypty. Qyzyq...
Túrli tústi jazý
Jazý kezinde qatań erejelerdi ustanatyndardyń biri – modernıst jazýshy Vırdjınııa Výlf. Ol kúnde tańerteń bıiktigi 90 sm bolatyn jazý ústelinde 2,5 saǵat boıy turyp jazatyn. Oǵan arnaıy jasalǵan molbertti paıdalanypty. Avtordyń nemere aǵasy Kventın Bell munyń bári Výlf pen onyń ápkesi, sýretshi Vanessa Bell arasyndaǵy básekeden týyndaǵanyn aıtady. Výlf bul jumys ádetin, shamamen 1912 jylǵa deıin saqtady. Keıinirek ol ákesi ser Leslı Stıven sııaqty tizesinde faner taqtasy bar alasa kresloda jazatyn boldy.
Aıta keteıik, turyp jazatyn avtorlardyń qatarynda Hem aǵaı men Charlz Dıkkens te bar. Buǵan tańǵalýdyń qajeti joq. Nege deseńiz, turyp jumys isteý, eń aldymen, omyrtqaǵa paıdaly. Álqıssa.
Vırdjınııa Výlftyń jazýda túrli tústi sııalardy paıdalanǵanyn da bilemiz. Onyń súıikti túsi – kúlgin. Al Aleksandr Dıýma túrli tústerdi shyǵarmashylyqta negizgi detal retinde qoldanǵan. Máselen, ol ár janrǵa ár tústi paıdalandy. Kók tús fantastıkalyq romandardyń túsi bolsa, qyzǵylt tús maqalalar men kórkem ádebıetterge, al sary tús poezııaǵa arnaldy.
Kafka ne dedi?
Jazýdaǵy túrli tústi sııanyń syryn Frans Kafka ashady. Birde oǵan zamandasy aqyn Ernest Ledererdiń óleńderin ashyq-kók sııamen erekshe qaǵazǵa túsiretinin aıtypty. Kafka esh tańǵalmastan, aqynnyń bul áreketin bylaı dep túsindiredi: «Ár sıqyrshynyń óz dástúri bar. Máselen, Gaıdn meıramdaǵydaı basyna jalǵan shash qoıyp, betine opa jaǵyp alyp mýzyka shyǵaratyn bolǵan. Jazý – óz tabıǵatynda rýhtardy arbaý bolyp sanalady». Rasynda, jazýshylardyń «oǵash» minezderi men áreketteriniń syry Kafkanyń osy anyqtamasyna syıyp turǵandaı.