Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq ǵylym akademııasynyń sessııasynda: «Qarapaıym zattardan bastap, kúrdeli oı-tujyrymdarǵa deıin, barlyǵy da ǵylymnyń jemisi. Shyn máninde, ilim-bilim arqyly búkil jaratylysty tereń tanyp bilemiz», degen edi.
Innovasııalyq júıeniń tıimdi damýy úshin ǵylymı-zertteý qyzmetin barynsha kúsheıtý qajet.
Elimizde ınnovasııalyq júıeni qalyptastyrý men ony damytý úshin joǵary oqý oryndaryna mańyzdy mindet júktelip otyr. Negizinde ýnıversıtetterdiń negizgi mindeti – stýdentterdi, magıstranttardy, doktoranttardy tárbıeleý jáne túrli ǵylymı zertteýler júrgizý. Alaıda, joǵary oqý oryndarynyń kópshiliginde, naqtyraq aıtqanda, ekonomıkanyń agrarlyq sektory úshin kadrlar daıarlaýdy júzege asyratyn ǵylymı-zertteý baǵyty tómen deńgeıde qalyp otyr. Ondaı bilim oshaqtarynda tolyqqandy óndiristik tájirıbelerdi ótkizýge arnalǵan tehnologııalyq alańdar men tájirıbelik alqaptar, (tájirıbelik jer ýchaskeleriniń) óndiris oryndarynyń jetispeýshiligi baıqalady. Bir sózben aıtqanda búgingi tańda joǵary oqý oryndarynyń kópshiliginiń ǵylymı uıymdarmen baılanysy joq. Sondyqtan professorlyq-oqytýshylyq quramnyń ǵylymı zertteýlerge degen qyzyǵýshylyqtary da az bolyp otyr. Oqytý men ǵylymı-zertteý prosesteriniń bir-birinen ajyrap ketýi daryndy stýdentter, magıstranttar, doktoranttar men tájirıbeli zertteýshiler arasyndaǵy shyǵarmashylyq baılanystyń úzilýine ákeldi. Saldarynan bizdegi ǵylym aqsap, óndiris otandyq ǵylymnan ajyrap qaldy.
Álemniń jetekshi zertteý ýnıversıtetteriniń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, kóptegen tanymal ınnovasııalyq kompanııalardyń paıda bolýy men olardyń negizin qalaýshylardyń basym kópshiligi stýdenttik shaqtan bastap ǵylymı-zertteý qyzmetimen aınalysyp, ózindik oı-pikirlerin qalyptastyrǵan jandar. Olar jas kezinen joǵary oqý oryndarynyń qabyrǵasynda ǵylymı-zertteýdiń eń mańyzdy qural ekendigin túsingen. Sondyqtan kompanııa eń aldymen kommersııalyq atmosferaǵa ótpeı, onyń quryltaıshylarynyń tabysqa jetýi múmkin emesin túsindi. Demek jas maman qolyna qujat alǵan kezde ǵylym men kommersııalyq turǵyda bilikti bolyp shyǵýy shart.
Osyǵan saı bizdegi zertteý ýnıversıtetteri stýdentterge bilim men daǵdylardy daryta bilýi tıis.
Irgeli teorııalyq bilim berý men tájirıbede aprobasııalaý zertteý ýnıversıtetteriniń bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýde basym mánge ıe. Iаǵnı zertteý ýnıversıteti – elimizdegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń sımbıozy.
Osy rette A.I.Baraev atyndaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵy ózindik úlgi kórsetip otyr. Ortalyq sońǵy birneshe jyldyń kóleminde joǵary nátıjelerge qol jetkize bastady. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtet pen ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jetekshi ǵalymdaryn tarta otyryp, 8 keshendi ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany júzege asyrý barysynda birlesken ǵylymı jumystar atqarylýda. Alǵashqy nátıjeler de jaman emes. Tek A.I. Baraev atyndaǵy ortalyq qana emes ózge de enshiles uıymdarmen de birlesip, jalpy ǵylymı baǵytta ǵylymı zertteýlerdi júzege asyrýda. Bul ekonomıkanyń agrarlyq sektory úshin kadrlardy daıarlaýda erekshe múmkindik ári jetistik dep aıtýǵa bolar edi. Elordadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy agrarlyq ýnıversıtettiń enshiles uıymy retinde qaıta qurylǵan ortalyq osy eki jyl ishinde ýnıversıtetpen birge stýdentterdiń quzyrettilik ortalyǵy quryldy. Onda 50-den astam magıstrant, 10 doktorant, «Agronomııa», «Topyraqtaný jáne agrohımııa», «О́simdikterdi qorǵaý jáne karantıni», «Seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy» salalary boıynsha bilim berý baǵdarlamalary negizinde, óndiristik tájirıbeler júrgizilip, jastardy ǵylymı baǵytqa baýlý ústinde. Al jastarmen birge oqytýshylardyń ózi zerthanalar men óndiristik alqaptarda tájirıbeden ótedi. Bul salanyń jandanýy barysyndaǵy asa úlken múmkindik.
Osylaısha jastar ortalyqqa kelgen sátten bastap aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jańa perspektıvaly sorttaryn jasaý ádistemesin ósirý, tóseý jáne dalalyq tájirıbelerdi júrgizýdiń barlyq tehnologııalyq prosesterine qatysa aldy. Olar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bıýdjettik baǵdarlamalary boıynsha ýnıversıtettiń jáne enshiles uıymdardyń tehnologııalyq platformalaryn paıdalana otyryp jáne respýblıkanyń agroónerkásiptik kesheniniń sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerimen birlesip ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy júzege asyrady.
Budan bólek, Ortalyqtyń ǵylymı qyzmetkerleri kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy basqarýmen aınalysady. Iаǵnı, ǵylym-bilim men óndiristiń ushtasýy burynǵydan da tyǵyz ári tıimdi bola túsýde.
Josparlanǵan strategııalyq mindetterdi odan ári ilgeriletý jáne Ortalyqtyń turaqty qarjylyq jaǵdaıyna qol jetkizý úshin ýnıversıtetpen birlesip materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartý, ınfraqurylymdy damytý jáne ǵylymı qyzmetkerlerdiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda memlekettik ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrý jumystary bastaldy. Osylaısha jobalardy iske asyrý aıasynda 250 oryndyq páter úlgisindegi jataqhananyń qurylysy júrgizilip jatyr. Aqparattyq resýrstar qarqyn alyp uıymnyń ǵylymı kitaphanalary jelisi biriktirildi. Bul óz kezeginde ǵalymdar men bilim alýshylardyń esh kedergisiz izdenýine múmkindik berip otyr. Ortalyqta sońǵy birneshe jyl ishinde 13 mamandandyrylǵan jáne 5 taldaý zerthanasy zamanaýı qural-jabdyqtarmen jáne qajetti aspaptarmen jabdyqtalýda. Ǵylymnyń nátıjesin kórý úshin zerthanalardyń jumysy kedergisiz bolýy mindetti. Bul ǵalymdardyń ortalyqqa qoıyp otyrǵan talaby.
Osy qysqa merzimde Ortalyqtyń ǵylymı zerthanalaryna bolashaǵynan zor úmit kúttirgen jas ǵalymdar keldi. Olardyń kópshiligi halyqaralyq deńgeıde taǵylymdamadan ótip, álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda bilim aldy. Jas ǵalymdarymyz halyqaralyq ǵylym tili sanalatyn – aǵylshyn tilin jetik meńgergen. Elimizdiń ǵylymı áleýetin nyǵaıta otyryp ózderiniń tájirıbesin dáleldeý maqsatynda kelgen jastar astanalyq agrotehnıkalyq ýnıversıtettiń nusqaýymen jumysqa ornalasty. Olardyń qatarynda 15 ǵylymı qyzmetker, onyń ishinde 5 PhD doktoranty men magıstranttar shaqyryldy. Ortalyqqa jas mamandardyń kelýi arqasynda jas ǵalymdardyń basymdyǵy 35 paıyzǵa deıin ósti. Jas zertteýshiler ýnıversıtettiń bıýdjetten tys qarajaty esebinen jeke ǵylymı granttar júıesi boıynsha konkýrstarǵa qatysyp jatyr. Bir jyldyń ishinde granttyq qarjylandyrý jobalarynyń jas ǵylymı jetekshileriniń sany úsh ese ósti. Bul memlekettiń Kásiporyndardy damytý baǵdarlamasynyń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyr.
Agrotehnıkalyq ýnıversıtettiń jas ǵalymdarynyń bastamasymen Damsa aýylynyń turǵyndarymen seriktestik negizinde júzege asyrylyp jatqan «Qus: Aýladan dastarhanǵa deıin», bal konveıeri jáne t.b. birqatar birlesken áleýmettik jobanyń mańyzdylyǵy erekshe bolyp otyr. Seriktestikke múshe bolyp otyrǵandardyń basym kópshiligi sharýashylyqtarda jumys jasaıtyn aýyl turǵyndary. Bul bastamalardyń barlyǵy Jas ǵalymdar keńesiniń qarqyndy jumysynyń nátıjesi dep aıtýǵa bolady. Búginde ǵylymı zertteý ýnıversıtetinde jas ǵalymdardyń úles salmaǵy 33%-dy quraıdy. 2024 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 43 paıyzǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Demek jas ǵalymdardyń áleýmettik te qarjylyq ta áleýeti kóteriledi degen sóz.
Ortalyqtyń qyzmetkerleri men aýyl turǵyndary áleýmettik qyzmetterdi alǵashqy qabyldaýshylar qataryna jatady. Osy rette aýyl turǵyndaryna qoldaý kórsetý de mindetterimizdiń birine aınaldy. Eńbek ujymyndaǵy áleýmettik áriptestik tájirıbesi de erekshe. Barlyǵyna qamqorlyq, barlyǵyna kóńil bólý Ortalyq qyzmetiniń barlyq áleýmettik baǵyttarynyń leıtmotıvi bolyp sanalady. Taǵy bir qosa ketetin ıgi is jyl saıyn respýblıkanyń úzdik kýrorttyq shıpajaılarynda demalǵandar sany artyp keledi. Budan bólek 10-nan astam áleýmettik tólemderden turatyn áleýmettik paket ár qyzmetkerge arnaıy baǵyttalýda. Munyń barlyǵy áleýmettik qoldaý men birge ǵylymdy damytýdyń alǵy sharty negizinde jasalyp otyrǵan ıgi sharalar.
Berdibek Habaı