Bıýdjet qarajatynyń jartysy áleýmettik shyǵynǵa jumsaldy

Palata otyrysynda Prezıdent Senattyń Qasym-Jomart Toqaev­tyń usy­nymy boıynsha Joǵarǵy Sottyń sýdıa­laryn saılaý máselesi qaral­dy. Depýtattardyń daýys berý ná­tıjesinde Dosjan Ámir men Qambar Nuryshev Joǵarǵy Sot sýdıalary qyzmetine saılandy.

Sonymen qatar senatorlar «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektr energetıkasy, energııa únemdeý jáne ener­gııa tıimdiligin arttyrý, jer qoı­naýyn paıdalaný, jergilikti mem­le­kettik basqarý jáne memleket­tik shekara máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqy­lymda qarady. Nátıjesinde, Senat depýtattary zań jobasyna birqatar túzetýler engizip, ony Májiliske qaıtardy.

Atap aıtqanda, senatorlar kóp­páterli turǵyn úılerdi kondomınıým nysanyn basqarýdyń jańa tá­siline kóshirý merzimin 2023 jyldyń 1 shildesine deıin uzartýdy usyndy. Odan bólek, Palata depýtattary Almaty qalasyn damytý máselesine nazar aýdaryp, jyljymaıtyn múlikti resimdeý máselelerin qaraý jónindegi komıssııanyń qyzmeti men quzyreti týraly normalardy naqtylaý qajet ekenin jetkizdi.

Senat engizgen túzetýlerdiń qatar­ynda Ulttyq ǵylym akademııa­synyń uıymdyq-quqyqtyq nysanyn ózgertýge, onyń negizgi óki­lettikterin aıqyndaýǵa qatysty usynys bar. Sondaı-aq «Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi» uǵymyn bekitýge jáne akademıkterge zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin ómir boıy aı saıynǵy stıpendııa belgileý qajettigi kórsetilgen. Bul normalardy «Ǵylym týraly» zańda naqty kórsetý usynyldy.

Sondaı-aq senatorlar Úkimettiń jáne Esep komıtetiniń 2021 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqary­lýy týraly esepterin tyńdady. Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baev­tyń aıtýynsha, koronavırýs pan­demııasy birqatar kedergi kel­tir­genimen, 2020 jylmen salys­tyr­ǵanda iskerlik belsendiliktiń jandanýy baıqalǵan.

«Ishki jalpy ónim ósimi 4 paıyzdy qurady. Oǵan mynandaı negizgi fak­torlar áser etti. Kórsetiletin qyz­­­metter sektoryndaǵy ósý je­del­­dedi. Eksport ósýiniń joǵary qar­­qyny esebinen saýda teńgerimi nyǵaı­tyldy. О́ndirýshi salalardaǵy joǵa­ry ınvestısııalyq belsendilik baı­qaldy.

Ekonomıkanyń barlyq bazalyq salalarynda oń nátıjege qol jetkizildi. Máselen, ónerkásip óndi­ri­siniń kólemi – 3,8 paıyzǵa, qury­lys salasy – 7,6 paıyzǵa, kólik – 3,6 paıyzǵa, saýda 9,2 paıyzǵa ósti. Ne­gizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestı­sııalar kólemi 3,5 paıyzǵa ulǵaı­dy. Inflıasııa deńgeıi 8,4 paıyz­dy qurady. Jumyssyzdyq 4,9 paıyz deńgeıinde saqtaldy», dedi E.Jamaýbaev.

Vedomstvo basshysynyń máli­metine súıensek, túsim 12,7 trln teńgeni qurap, 100,8 paıyzǵa oryn­dalǵan. Ishki jalpy ónimge qatysty bıýdjet tapshylyǵy 3,1 paıyzdy qurady. Shyǵys 99,2 paıyzǵa ıge­rilip, 15,2 trln teńgege jetken. Áleýmettik shyǵystar 2020 jylmen sa­lys­tyrǵanda 910 mlrd teńgege ulǵaı­ǵan. Osylaısha 7,5 trln teńge­den asqan. Bul respýblıkalyq bıýd­jet­tiń jalpy kóleminiń jartysyna jýyq.

«Transfertterdi esepke alma­ǵan­da kirister boıynsha jospar 156 mlrd teńgege asyra oryndaldy. Bıýdjetke 7,4 trln teńge tústi. Salyq­tyq túsimder 7,1 trln teńgeni nemese josparǵa sáıkes 102,1 pa­ıyzdy qurady. Salyqtar boıynsha asyra oryndaýdyń negizgi somasy kor­po­ratıvtik tabys salyǵyna, shıki mu­naıǵa eksporttyq keden bajyna jáne ımportqa qosylǵan qun saly­ǵyna tıesili.

Salyq túsimderin ulǵaıtýdyń mańyzdy faktorlarynyń biri – ekono­mıkanyń birtindep jandanýy jáne salyqtyq-kedendik ákimshi­lendirýdi jetildirý. Sońǵy 3 jylda salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi sıfrlandyrý boıynsha sharalardan bıýdjetke 2 trln teńgeden astam qarajat tústi. 2021 jyldyń qorytyndylary boıynsha Qytaı Halyq Respýblıkasynyń eksporty men Qazaqstan Respýblıkasynyń ım­porty baǵyty boıynsha sta­tıs­tıkalyq derekterdegi alshaqtyqtar 40,5 paıyzǵa deıin tómendedi», dedi E.Jamaýbaev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, 2021 jyly bıýdjet shyǵystary 56 strate­gııalyq baǵytty qamtyǵan. Damý josparlarynyń 263 ındıka­toryna qol jetkizildi. Ulttyq joba­lar men memlekettik baǵdarla­ma­lardy iske asyrý eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser etken eken.

«О́tken jyly 17 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paı­dalanýǵa berildi. Qalalar men aýyl­darda 5,3 myń shaqyrymǵa jýyq sýmen jabdyqtaý jelileri salyndy. Jergilikti mańyzy bar 1 287 shaqyrym avtojol jańǵyr­tyldy. Kóliktiń barlyq túrimen júk tasymaldaý kólemi 3,7 mlrd ton­nany qurady. Agroóner­kásip­tik keshende 24 myńnan astam ınves­tısııalyq joba sýbsıdııalaý­men qamtyldy.

Bilim berý, densaýlyq saq­taý jáne mádenıet salasynda pe­dagogterdiń, dárigerlerdiń, máde­nıet jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý qyzmetkerleriniń eńbek­aqy­sy kóterildi. Tek osy maqsat­tar­dyń ózine shamamen 950 mlrd teńge jumsaldy. Epıdemııaǵa qarsy sharalardy júrgizýge 422 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi», dedi E.Jamaýbaev.

Budan keıin Ulttyq banktiń tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2021 jyly álemdik ekonomıka pandemııaǵa deıingi deńgeıge qaıta oraldy. Qazaqstan ekonomıkasy da 2021 jyly 4,1 paıyzǵa ósken. Osylaısha, indetke deıingi mólsherge jetken. Sondaı-aq Ulttyq bank tóraǵasy bıylǵy ınflıasııalyq qysym geosaıası daǵdarystyń saldarynan kúsheıgenine toqtaldy.

«Aqpan-naýryzda teńgeniń aıyr­bas baǵamynyń álsireýi jáne joǵary belgisizdiktiń saldarynan shamadan tys ósken tutynýshylyq belsendilik baıqaldy. Onyń saldarynan ınflıasııa aqpandaǵy 8,7 paıyzdan mamyrda 14 paıyzǵa deıin ósti. Jyldyq mánde 19 paıyzǵa jetken azyq-túlik ónimderi baǵasynyń ósýi de birshama úles qosyp keledi.

Syrtqy ınflıasııalyq jaǵdaı azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar baǵasynyń artýyna áser etti. Olardyń ósýi 11,9 paıyzǵa deıin jedeldedi. Retteletin qyz­met baǵasyn ósirýge engizilgen mora­torııdiń tejeýish áserine qara­mastan, aqyly qyzmet ınflıasııasy 9,1 paıyzǵa deıin ósti. Syrtqy sektorda geosaıası ahýaldyń edáýir nasharlaýynan syrtqy shoktyń el ekonomıkasyna saldaryn barynsha azaıtý, baǵa turaqtylyǵyn saqtaý jáne jergilikti valıýtadaǵy aktıvterdi qorǵaý maqsatynda Ult­tyq bank 2022 jylǵy 24 aqpanda bazalyq mólsherlemeni 13,5 paıyzǵa deıin kóterdi.

Úkimetpen birlesip, jeke tulǵa­lardyń teńgedegi depozıtteri bo­ıynsha ótemaqyny bıýdjet qara­jaty esebinen tóleýdi kózdeıtin Teńgelik salymdardy qorǵaý baǵdar­lamasy jarııalandy. Údemeli syrtqy ınflıasııalyq qysym, jal­ǵasyp kele jatqan yntalandyrýshy fıskaldyq saıasat, turaqty ishki jáne syrtqy suranys, ınflıasııalyq boljamdardyń ósýinen 25 sáýirde bazalyq mólsherleme 14 paıyzǵa deıin kóterildi», dedi Ǵ.Pirmatov.

Sonymen qatar Ulttyq bank aıyrbas baǵamynyń kúrt aýytqýyn jáne onyń ınflıasııaǵa aýysýyn shekteý sharalaryn qabyldaǵan. Nátıjesinde, aıyrbas baǵamy kúrt aýytqýdan keıin ótken jyldyń sońyndaǵy deńgeıge qaıta oraldy. Boljam boıynsha 2022 jyldyń sońynda ınflıasııa 13-15 paıyz deńgeıinde saqtalmaq.

Esep komıtetiniń tóraǵasy Na­talıa Godýnova tıimsiz qarajat jum­salýyna qatysty málimetimen bó­listi. Onyń aıtýynsha, quqyq qor­ǵaý organdaryna 121 materıal joldanǵan.

«2020 jylǵa qaraǵanda 2021 jyly bul saladaǵy talaptardy buzý deńgeıi 27 paıyzǵa azaıdy. Esepti kezeńde tıimsiz jumsalǵan qarajat somasy 413 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde qarjy sala­syndaǵy talaptardy buzý baǵy­tynda 79 mlrd teńge anyqtalsa, so­nyń 85 paıyzy býhgalterlik esep­ke qatysty. Tıimsiz josparlaý men paıdalaný turǵysynda 200 mlrd teńgeden astam qarajat tirkel­di. Respýblıkalyq bıýdjetke qaıta­rylǵan soma 17 mlrd teńgeni qura­dy. Baqylaý shotyndaǵy qaldyq qarajat 47 mlrd teńge.

Keıingi úsh jylda Esep komıteti quqyq qorǵaý organdaryna 121 materıal joldady. Sonyń arasynda 56-sy byltyr qarastyryldy. Qazirgi kezde 32 materıal qaralyp jatyr, sotqa tek 3 is jiberildi. Osy oraıda materıaldyń birazy boıynsha tergeý amaldary qaıta qozǵaldy. Atap aıtqanda, júrgizilgen aýdıtke qatysty Úkimet anyqtalǵan kemshilikterdi túzetý baǵytyndaǵy jumystardy atqaryp jatyr», dedi N.Godýnova.

Otyrys barysynda byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrleri oryndalǵany atap ótildi. Degenmen depýtattar bıýd­jet qarajatyn jumsaýdyń tıim­diligin odan ári jaqsartý máselesine toqtalyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa keri áser etetin birqatar mańyzdy jáne júıeli problemaǵa nazar aýdardy.

Senat Tóraǵasy elimiz damýdyń jańa kezeńine qadam basqanyn tilge tıek etti. Soǵan baılanysty qazir bıliktiń barlyq tarmaǵy Mem­leket basshysy belgilep bergen maq­sat­tarǵa qol jetkizý jolyn­da kúsh biriktirýi kerek ekenin aıtty. «Jańa kezeńde memleket qar­jy­syn jumsaýdyń jáne res­pýblı­kalyq bıýdjetti oryndaýdyń tıim­diligin arttyrýymyz qajet. Osy baǵytta jańa ustanymdar men prın­sıp­ter kerek», dedi Palata Tóraǵasy.

Budan basqa ol elimizdiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri óńirlerdiń damýyn jańa deńgeıge kóterý ekenin aıtty.

«Oblystarda ınfraqurylymdy jetildirý, kommýnıkasııalardy jańartý, áleýmettik nysandar salý, turaqty jumys oryndaryn ashý, halyqtyń ál-aýqatyn art­tyrý baǵyttary boıynsha aýqym­dy jumys atqarylýǵa tıis. Konstı­týsııalyq ózgeristerdiń aıasynda Senat óńirlerdiń máselelerin qaras­ty­ratyn negizgi ınstıtýt retinde anyqtaldy. Aldaǵy ýaqytta osy ba­ǵytta Úkimetpen birlesip, nátıjeli jumys isteımiz dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Aıta keteıik, 2021 jylǵy bıýd­jettiń atqarylýy týraly esep 2022 jylǵy 20 maýsymda óte­tin Parlament Palatalarynyń bir­les­ken otyrysynda qaralyp, qory­tyn­dylanady.