Jazýshy Paýstovskııdiń «Telegramma» degen shaǵyn ǵana áńgimesi bar. Qaladaǵy jalǵyz qyzyn kútken jalǵyz sheshe kúnde hat jazady. Al qyzdyń jumystan ómiri qoly tımeıdi hám hat jazýǵa da, aýylǵa barýǵa da asa peıildi emes. Birde kári shesheniń esigin túnde bireý qaqqandaı bolady. Qyzy keldi eken dep qýanǵan sheshe tura júgirse, esikti qaqqan aýladaǵy úıeńkiniń butaǵy eken.
Áńgimeniń bar jany osy sıýjette turǵandaı. Dál osy oqıǵadan sumdyq áser alǵan gollıvýdtyq aktrısa Marlen Dıtrıh gastrolmen Keńes Odaǵyna kelgende Paýstovskııdi arnaıy shaqyrtyp, bir aýyz orysshasyn aıta almaı, tize búgip, jazýshynyń qolyn súıgen. Jalpy, ádebıettiń basty hám máńgilik taqyryby adam emes pe... Qalam ustaǵannyń bári ómirdi jyrlaıdy. Paýstovskıı áńgimesindegi keıýananyń terezesin túrtken butaq ta – ómir: jalǵan úmit, tońǵan júrek, tolǵan saǵynysh. Álqıssa.
Paýstovskıı Muhtar Áýezovtiń uly Eldar dúnıege kelgende kúmis qasyq syılaǵan desedi. Balaǵa esim qoıylmaǵandyqtan, qasyqqa «Ekinshi Muhtarǵa» dep jazý jazdyrypty. Iá, Áýezov pen Paýstovskııdiń taǵdyry Uly Otan soǵysynyń alǵashqy jyldarynda toǵysty. Paýstovskııler otbasy 1941 jyly Qazaqstanǵa evakýasııalanǵan kóptegen óner jáne mádenıet qaıratkerimen birge Almatyǵa keledi. Bul týraly Rımma Artemevanyń «Konstantın Paýstovskıı. Povoroty cýdby» atty maqalasy bar. Onda «Paýstovskıı jaqyn dosy Rývım Fraerman men uly Vadımge Almatydaǵy ómiri týraly jazǵan hatynda: «Qazaq jazýshysy Muhtar Áýezov degen ǵajap adamnyń úıinde turyp jatyrmyz. Ol bizge bir bólmesin bosatyp berdi», deıdi» delingen.
Bul jyldary Áýezov «Abaı» roman-epopeıasynyń birinshi tomyn aıaqtap jatsa, Paýstovskıı «Júrek toqtaǵansha» atty pesasymen jumys istedi. Odan bólek «Týǵan jerdiń tútini» romany da osy ýaqytta bastalǵan. Paýstovskıı Áýezovten bes jas úlken hám keıinirek ómirden ótti. Aýmaly-tókpeli zamanda úıinde turǵan, qurmettegen qazaq jazýshysynyń úlken syılyqtar alǵanyn kórdi. «Abaı» romanynyń orys tiline aýdarylyp, basylyp shyqqanyna da kýá boldy. Alaıda, eń qyzyǵy, Paýstovskıı Áýezov týraly birde bir estelik-maqala jazbapty.
Sol Paýstovskıı Parıjdi erekshe jaqsy kóredi. 1962 jyly KSRO men Batys elderiniń basshylary aradaǵy daýdy endi tek mádenıet qana toqtata alatynyn túsinip, túrli rýhanı basqosýlar uıymdastyrady. Sonyń birinde Fransýz ádebıeti qoǵamynyń shaqyrýymen Parıjge úsh Keńes jazýshysy keledi: Konstantın Paýstovskıı, Vıktor Nekrasov pen Andreı Voznesenskıı.
Jýrnalıster qonaqtar toqtaǵan qonaqúıdiń aldyna kúnde jınalyp, qaýmalap alatyn. Al jetpis jastaǵy Paýstovskıı ınsýlt alǵan soń tez sharshaıtyn, suhbattan da qashyp júrdi. Erte jaryqta qonaqúıden únsiz shyǵatyn ol Parıjdiń maıda kóshelerine kirip ketedi eken. Jazýshy, eń aldymen, bazarǵa barady – túrli tústerge tamsanyp, ár buryshtan shýyldasyp jatqan halyqtyń dıalekt sózderin tyńdaıdy. Sosyn Senaǵa jaıaý tartyp, bir kitap dúkeninen ekinshisine sendelip júredi. Parıjdiń qońyrqaı kóshelerindegi kózge túspeıtin bir kafede tamaqtanady.
Sóıtip, júrgen Paýstovskıı, tek bir jýrnalısten bas tarta almapty. Ol onyń fransýz aýdarmashysy Lılı Denı bolatyn. Denı orys klassıkasynan 200-ge jýyq shyǵarmany tárjimalaǵan. Sondyqtan da aýdarmashy ózin Paýstovskıımen sóılesýge tolyqtaı haqyly sanady. Suhbat kameraǵa jazylyp, keıin jazýshy ómirden ótken soń – 1968 jyldyń shildesinde jaryq kórdi. Al Parıjdegi áńgime Reseıde tek 1990 jyldary ǵana basylyp jatty. Az danamen jarııalanǵan suhbatty sol ýaqytta kóp adam oqı da almady.
Lılı Denı men Konstantın Paýstovskıı.
1962 jyldyń qysy
Men ony qonaqúı bólmesinen taptym. Kishkentaı adam denesine jabysqan kúrteshemen oryndyqta otyr eken. Jup-juqa júzindegi tereń ájimder kúzgi japyraqtyń tamyryndaı jaıylady. Suhbatty neden bastaýym kerek? Onyń bos sózdi unatpaıtynyn bilemin.
Sonda men oǵan qarap jaı ǵana jymııa saldym. Áńgimemiz bastaldy.
– Parıjge kelý úshin dárigerlerdiń tyıymyn elemedińiz. Nege?
– О́ıtkeni bul meniń bar ómirimniń armany edi. Siz Parıjdiń biz úshin ne ekenin, fransýz mádenıetimen qanshalyqty tárbıelengenimizdi bilmeısiz ǵoı.
– Sonymen Parıj siz oılaǵandaı ma eken?
– Oısha, men mundaǵy árbir tasty biletinmin. Biraq bul qalanyń sulýlyǵy – onyń óńsiz tumandary. Mine, men Lývrǵa baramyn, zaldardy aralaımyn, oılanamyn, sanam sergip qalady. Biz úshin stalındik kezeń qandaı bolǵanyn eshkim bilmeıdi. Ol mıllıondaǵan adamǵa moraldyq zııan shektirdi.
– Osyny aıtyp, KSRO jaýlaryn qýantasyz ǵoı.
– Bul jaǵdaıda olar apatty jasaǵandardyń ózderinen artyq emes.
– Munyń bárinen qalaı óttińiz?
– Men ǵana emes, Kaverın, Shklovskıı, Vsevolod Ivanov, Kazakevıch, Ahmatova. Jas kezimizde «ajal kelse, kúlip turyp qýamyz» deýshi edim. Biraq qazir kúlki de kúshsiz bolatyn ýaqyt keldi. Bilmeımin, tipti... Bálkı, aman qalǵanymyz jaı ǵana kezdeısoqtyq shyǵar. Oǵan qosa, men árqashan Máskeýden múmkindiginshe alys júrdim.
– Osynyń bári bir kúni qaıtalanýy múmkin dep oılamaısyz ba?
– Jeke basqa tabyný dáýirinde bolǵan barlyq dúnıege zııansyz, tipti tabysqa jetýge tyrysatyn adamdar bar. Biraq olar Stalındi aqtaǵan saıyn jeke basqa tabyný qurbandaryna, qarapaıym adamnyń ar-ojdanyna qatysty sumdyq áreket jasaıdy. Basqalar bárin umytqan jaqsy deıdi. Joq! Eger adamdar bárin sol sátte umytatyn bolsa – olarǵa shyndyqty aıqaılap aıtý kerek, ony barlyq kezde hám barlyq jerde qaıtalaý kerek. Bul ótkenniń qaıtalanbaýyna kómektesedi. Buzylýlar bola ma? Múmkin. Alaıda batyldyq jazýshynyń úshinshi ustanymy dep beker aıtylmaǵan.
– Nege sizderde qazirgi fransýz ádebıetin az aýdarady?
– Bunyń jaýaby qarapaıym. Jıyrmasynshy sezge deıin bári «Batys ýyn» taratýdan qoryqty. Men optımıspin jáne parasattylyqqa senemin. О́mir óte baıaý aǵyp jatyr, sonda da onyń aǵynyn keri qaıtarý múmkin emes. Meniń oıymsha, sizder bizge sózbe-sóz kirip kelesizder. Biz naǵyz renessanstyń, orys prozasynyń jańa altyn dáýiriniń aldynda turmyz. Bul úshin ekijaqty aýdarma erkindigi asa qajet. Sondaı-aq men bári aıta alatynyna jáne aıtylatynyna senemin. Demek biz sizderdi kóbirek oqıtyn bolamyz... Negizi ádebıetterimizdiń jany ártúrli, desek te biz qyryq jyl boıy mádenıetti saqtaýdy basty maqsat ettik.
– Ádebıettiń maıtalmandary dep kimderdi aıtasyz?
– Merıme, Flober, Mopassan.
– Al orys jazýshylarynan she?
– О́zim óte jaqyn aralasqan Isaak Babel jáne Goncharov pen Dostoevskııden basqa klassıkter.
– Nege Dostoevskıı men Goncharovtan basqa?
– Bul kásibılik máselesi. Basqa jazýshylar meni jazýǵa shabyttandyrady. Al Dostoevskııdi oqysam, qolymnan qalamym túsip kete beredi.
– Sebep?
– Men Dostoevskııdiń talantyn joqqa shyǵarmaımyn, biraq bárine belgili, onyń jazýy tym qońyrqaı, muńdy. Onyń keıipkerleriniń kóbisin qabyldaımyn: tek Karamazovtyń ákesi men Smerdıakovtan basqa – bul sumdyq aýyr. Jańa aıtqanymdaı, men optımıspin, tipti naǵyz romantıkpin deýge de bolady. Árıne, ár dúnıeni dál sol qalpynda kóremin, biraq men ómirdi súıemin, sol úshin maǵan aınalamdaǵy kez kelgen detal qymbat. Sizge bir nárseni moıyndaıyn, eger men bir jaǵdaılarda tartynyp ıakı kúmándanyp jatsam, ózime suraq qoıamyn: «Al sen jıyrma jasyńda ne ister ediń?» Sóıtip, sheshimge kelemin.
Parıj. 1968 jyl.
(suhbatty aýdarǵan avtor)