Eskertkishter – eldiń ótkeni de, erteńi de

Úsh jyldan beri óńir basshysy Ońda­syn Orazalınniń bastamasymen «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geografııa­sy» jobasy aıasynda eski meshitter men kese­neler, baıyrǵy qonystar men turaqtar, tarıhı oqıǵalar ótken jerlerdi zertteý jumystary bastaldy. Buryn-sońdy tarıhı eskertkishter qataryna kirmegen meshit, kesene, qorym, dinı-ǵuryptyq oryndar tabylyp jatyr. Esepke kirmegen dúnıeni túgendep, anyq­tap-zertteýge oblystyq eskert­kish­terdi qorǵaý ortalyǵynyń sanaýly qyzmetkeriniń tájirıbesi de, kúshi de jetpeıdi.

«Biz Abat-Baıtaq, Dosjan haziret, «Han molasy» keshenderin ashyq aspan astyn­daǵy mýzeıge aınaldyryp, Sháken ıshan, Almat tamy kesenelerin qaıta qalpyna keltirýdi josparǵa engizdik. Sony­men birge Isataı batyrdyń soń­ǵy shaıqasy ótken, jerlengen jerin anyqtaý maqsaty da tur. Jergilikti ta­rıhshy arheo­logter buryn-sońdy ǵy­lymı aınalym­ǵa engizilmegen kóne qo­nystar ornyn, qorǵan qaldyqtary, tas qorshaýlar, petroglıfter, neolıt, tas dáýirinen qalǵan muralardy taýyp, qyrýar jumys atqaryp keledi. 2019 jyly Temir aýdanyndaǵy Tasqopa qor­ǵanynan Sarmat kóseminiń qabiri tabyl­dy. Restavrasııa nátıjesin­de kıimi, bes qarýy qaıta jasaqtalyp, oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıine qo­ıyldy. «Dońyztaý» ekspedısııasy Baı­ǵanın aýdanyndaǵy Sam ústirtine barar jolda kóne qonystyń ornyn tapty. Atqarylyp jatqan osyndaı jumystarǵa qaramastan Yrǵyz aýdanyndaǵy «Almat tamy» kesenesi men Temir aýdanyndaǵy Dosjan haziret keshenin qalpyna kelti­rýge baılanysty keńes qajet. Eki nysan­ǵa arheologııalyq qazba jumystary júr­gizilip, zertteldi. Biraq qalaı qalpyna kelti­remiz degenge sizderdiń kómekterińiz qajet», dedi Aqtóbe oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Altynaı Iýnısova.

Rasynda da, Aqtóbe dalasynda erte­degi sheberlerimizdiń qolynan shyqqan me­shit, kesene, qonys-úıler oryndary saqtal­sa da, tabıǵat pen ýaqyttyń áse­rinen jo­ǵalyp barady. Sheber baba­larymyzdyń qoltańbasyn saqtap qalý úshin tııanaqty jumys qajet. Bul sharýa ortalyqtaǵy ǵalymdardyń aralasýynsyz sheshil­meıdi. Onyń qatarynda kúrdeli jumysty talap etetin Dońyztaýdaǵy, Qobda, Oral, Jaıyq, Saǵyz ózenderi boıyndaǵy eskertkishter, soltústik Aral mańy – Yrǵyz ben Shalqar boıynda­ǵy qaıta qalpyna keltirýdi qajet etetin eskertkishter bar.

«Ejelgi keseneler – Qazaqstannyń shekaralyq markeri»

«Men kóne eskertkishterimizdi qal­­py­na keltirý salasynda 42 jyl ju­mys iste­genimde, birde-bir oblystyń Alma­­tyda ǵylymı-ádistemelik keńes ótkiz­genin kór­genim joq. Bul – óte durys bastama. Qazaq dala­synyń sáýlet óneri ártúrli bol­ǵandyqtan da, ár óńirdiń tarıhı eskert­kishterin zertteýdiń ózindik baǵyty bolýǵa tıis. Qazaqstandyq restavratorlar 40 jyl ishinde 450-deı nysandy qaıta qalpyna keltirip shyqty. Qatelikter de bolǵanyn moıyndaımyz. Munyń sebebi de túrlishe. Tarıhı nysandy qaıta qalpyna keltirer aldynda ár óńirden sizder sııaqty arnaıy kelip, bizben aqyldasar bolsa, qatelikter de azaıar edi.

Búginde elimizde restavrator maman­dyǵyn saqtap qalý óte mańyzdy. Aǵa býyn jas restavratorlar mektebin qalyp­tastyrýy kerek. Bizde osy jaǵy aqsap tur. Ol úshin óńirlik ýnıversıtetterdiń ta­­rıh fakýlteti janynan restavratorlar ­daıarlaıtyn bólim ashylsa jaqsy bolar edi. О́ıtkeni ortalyqtan oqý bitirgen­der alys oblystarǵa kóp barmaıdy. Oǵan ulttyq ýnıversıtet oqytýshylaryn ju­mysqa shaqyryp, kafedra mamandary qa­lyp­tasyp ketkenshe, qolǵabys tıgiz­se degen oıym bar. Búginde ár oblys ózin­de­gi eskertkishterge ıe bolǵany jón. Ekin­shi jaǵynan, elimizde ata-babamyzdyń qol­tańbasy qalǵan dúnıeni saqtaýǵa degen kózqaras tómendep ketti. Búldirý, buzý ońaı, biraq qaıta qalpyna keltirý óte qıyn. Men erterekte Sırııa, Mysyrda arheologııalyq jumystarmen aınalys­tym. Sonda baıqaǵanym, ol jaqtyń maman­dary ulttyq qundylyqtaryna óte muqııat qaraıdy, mádenı muralaryn zerttep, qalpyna keltirýde kúni-túni jumys isteýge daıar. О́kinishtisi, bizde osy jaǵy kemshin. Ata-babamyzdyń kez kelgen mura­­syna osyndaı salǵyrttyq tanyta bersek, barymyzdan aıyrylyp qalar túrimiz bar.

Búginde qazaq jerinde 11 470 tarıhı sáýlet eskertkishi tirkelse, onyń 250-ge jýy­ǵy respýblıkalyq deńgeıdegi mura­lar. Keń-baıtaq dalamyzdaǵy sáýlet qury­lysynyń bári túgendeldi deýge erte. Elsizde jatqan talaı mura bar. Kóbine­se Jibek joly boıyndaǵy dúnıelerge kóńil aýdara beremiz de, batysymyz men shyǵy­symyzdaǵy kesene, kóne qorym, eski meshitter, qorǵan-qurylystar, qys­taýlar nazardan tys qalady. Shalǵaı aýdan­dardaǵy eskertkishter de zerttel­meı jatyr. Sol sebepti ár oblys óz eskert­kishin ózi túgendemese bolmaıdy», dedi «Restavratorlar odaǵy» qorynyń dırektory, tarıhshy Qanat Tuıaqbaev.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory Serik Áji­ǵalı ejelgi eskertkishterdi zerttep-saq­taý­ǵa baılanysty kózqaras tómendedi de­gen áriptesiniń pikirin maquldady. «Kez kelgen tarıhı eskertkishke qaz­ba ju­mys­taryn júrgizer aldynda tııa­naq­ty monografııalyq, muraǵattyq-bıb­lıo­grafııalyq zertteý júrgizilýge tıis. О́kinishtisi sol, tarıhı nysandy aldy-artyna qaramaı qazyp tastaı­myz. Eskerkishterdi qorǵaý mádenıe­timiz­diń tómendeýine «Mádenı mura» baǵ­darlamasyn jasaýshylardyń da kinási bar. О́ıtkeni osy baǵdarlamadaǵy eskertkishterdi jedel qalpyna keltirý kerek degen qate konsepsııanyń kesirinen kóptegen tamasha sáýlet týyndylaryn buzyp aldyq. Sonyń bir mysaly, qaı­ta qalpyna keltirilgen HI ǵasyrdyń qury­lysy «Aısha Bıbi» kesenesi burynǵy asqaqtyǵynan, biregeıliginen aıyryl­dy. Jergilikti jerlerde de óreskeldikter kó­beıdi. Mundaıǵa «ata-babasyn» izdeý­shiler de kıligip, saýatsyzdyqpen bu­ryn­ǵynyń dúnıesin búldirip jatyr. Máselen, Aqtóbe oblysy Muǵaljar aýdanyndaǵy HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda sa­lynǵan Jálimbet batyr kesenesin urpaq­tary buzyp, sılıkat kirpishten qaıta saldy. О́tken zaman sheberiniń qolynan shyqqan tamasha qurylys osylaı joǵaldy.

Biz ejelgi kesenelerimizdiń Qazaq­stan­nyń aýmaqtyq markeri ekenin umyt­paǵanymyz jón. Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda bul óte mańyzdy. Sondyqtan da keń-baıtaq dalamyzdaǵy barlyq sáý­let qurylysyn túgendep, bir kir­pishi­niń de buzylýyna jol bermeýimiz ke­­rek. Myna mysaldy aıta ketkenim jón. HH ǵasyrdyń basynda Sankt-Peter­býrg­te Kórkemóner akademııasyn­da orta­azııa­lyq eskertkishterge baılanysty ótken arnaıy májiliste qazaq jerindegi ke­sene-qurylystarǵa qatysty másele kóteril­gen. Sonda akademık Radlov olardyń bári tizimdelip-túgendelip, konservasııalanýy tıis dep sheshim shyǵarǵan. Restavrasııa da basqa qoldanbaly ǵylymdar tárizdi damıdy, jetiledi, bul salaǵa da ozyq tehnologııa keledi. Alaıda qanshalyqty tehnologııasy ozyp ketken elder ejelgi Rımniń jaýhary – Kolızeıdi qaıta salamyz dep jatqan joq. Sońǵy jyldary tarıhshy­lar men arheologter eskertkishterdi qalpy­na keltirýden syrt qaldy. Restavrasııa­ǵa tájirıbesizder keldi», dedi Aral-Kas­pıı mańy boıyndaǵy kóne qurylystar­dy jarty ǵasyrdan beri zerttep kele jat­qan arheolog Serik Ájiǵalı.

Dosjan haziret meshiti

Bolashaqta tamasha etnoaýyl retin­de kórýge bolatyn Dosjan haziret ke­sheni HIH ǵasyrdyń ortasynda sharýa­shylyǵy joǵary baı qazaq aýyly bolǵan. Tarıhı mádenıetimizdiń jarqyn úlgisi, jartylaı kóshpeli sharýashylyqtan otyryqshylyqqa kóshken osy aýyldyń ortasynda jeti kúmbezi aq tústi qazaqy meshit bolǵan. Jaqynda sáýletshi-res­tav­rator Sádýaqas Aǵytaev Temir aýda­nyndaǵy Shılisý boıynda Dosjan haziret qorymyna baryp zertteý júrgizdi. Ol: «Haziret jerlengen kesene janyndaǵy eski qorymda ultymyzdyń tas qashaý óne­riniń úlgisi bar talaı qorym, qulpytastar saqtalǵan. Eski úılerdiń orny, medrese irgetastary, meshit jáne medrese qury­lysyna topyraq alý úshin qazylǵan jer de saqtalǵan», deıdi.

Dosjan ıshan meshiti HIH ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda salynǵan. Dosjan Qashaquly (1815-1896) aǵartýshy, dinı qaıratker, dalalyq sáýlet ónerin damytýmen, qazaq shejiresin jınaýmen aty shyqqan tulǵa. 1840 jyly Baıǵanın aýdanynyń Dońyztaýynda Qaınar meshi­tin salǵan. Ol 1868 jyly Shılisý bo­ıyna kelip qonystanyp, medrese ashyp, tóńirektegi aýyl balalaryn oqytqan. Zert­telip jatqan osy qonys orny.

Sádýaqas Aǵytaev «Shılisýdaǵy me­shit pen Atyraý oblysyndaǵy Dúıseke meshiti qurylysy óte uqsas, bular qazaq­tyń jelkendi kúmbezdi meshitteri» dep atady. Bul – alty kúmbeziniń ortasynda bıigirek úlken kúmbezi shyǵyp turatyn, kireberis bólmeleriniń arqalyǵy shıki kirpishten turǵyzylǵan qurylystar.

Ertedegiler Dosjan haziret meshitin Ishan ata meshiti dep qurmetpen ata­ǵan. Meshit-medrese fotosýretteri Reseı mu­­ra­ǵattarynda saqtalǵan. 1904 jyly geo­­botanık Dýbıanskıı túsirgen fotosý­rette meshittiń bıik munarasy, medrese qatarlary jaqsy kórinedi. Sádýaqas Aǵytaev qalpyna keltirý jumystaryn­da Dýbıanskııdiń fotosýretin negizge almaq­shy. Ishan ata kesheni meshiti men med­resesi, jatyn úıleri men sharýashylyq oryndary kóp, kóptegen qystaý úıi bar erekshe aýyl bolǵan. Qazir keýip qal­ǵan Shılisý ózeni boıynda Dosjan Qashaq­uly baý-baqsha ósirip, eginshilikpen aına­lysqan. Dinı bilimi joǵary, eldi oty­ryqshylyqqa úndep, zamannyń aǵy­myn tereń túsingen saýatty jan birneshe ret Mekkege qajylyqqa barǵan. Dosjan Qasha­q­ulynyń Shılisýdaǵy medresesinde 150-den astam shákirt oqyǵan. Olardyń ara­­synan eldiń qamyn oılaǵan sanaly da saýatty azamattar ósip shyqty. Dos­jannyń urpaqtary Keńes ókimetiniń qýda­laýyna ushyrap, aıdalyp-atylyp ket­ti. Meshiti 1930-jyldary qulaty­lyp, atqoraǵa, tipti araq satatyn dúkenge aınalǵan.

Alty kúmbezdi, birneshe bólmesi bar, bir mezgilde myńnan astam adam sııatyn eski meshitti salǵan sheber – Birmán Kóshim­qululy. Ol 1922 jyly 75 jasynda qaı­tys bolǵan. Súıegi – Qobda aýdanynyń Qum­saı degen jerinde. Ýaqyt pen qıly zaman adamdarynyń qııana­tyn kóp kórgen osy meshittiń búginde eki qabyrǵasynyń qaldyǵy saqtalǵan.

«Ortasyndaǵy eki metr úıindiniń astyn­da meshittiń negizgi bóligi qalǵan. Me­shitti saqtap, odan ári búlinýge jol ber­meý úshin qazba jumystaryn júrgizý kerek. Ras, Dosjan ıshan keshenin osyǵan deıin de arheologter zerttegenimen, kóp kemshilik ketken. Olar qıraǵan meshit pen Dosjan ıshan jerlengen keseneni ǵana kórgen de, bul aýmaqqa keshendi túrde qaramaǵan. Meshittiń ońtústik-shyǵys jaǵynda medrese jataqhanalarynyń qatarlary men úlken sharýashylyq kesheni orny bar. P árpi tárizdi salynǵan medrese qujyralarynyń irgetastary anyq baıqalady. Endi tarıhshy, arheolog, restavrator birlese otyryp jumys jasaýy kerek», deıdi «Arhrest» JShS-nyń bas sáýletshisi Sádýaqas Aǵytaev.

Almat tamy

Yrǵyz eldi mekeninen 20 shaqyrym jerde 1886-1888 jyldary salynǵan, Almat Tobabergenulynyń kesenesi bar. Ony Jyǵa esimdi Syr boıynyń sheberi turǵyzǵan. Kezinde jeti kúmbezdi kesene bolǵan. Jaqynda kesenege qazba jumystary júrgizildi. Endi ǵalymdar kúzge deıin tóbesin shatyrmen jaýyp, kelesi jylǵa deıin konservasııalaý kerek deıdi. Sebebi úıindiler túrindegi syrtqy jamylǵysy alynǵan soń eski ǵımarat jaýyn-shashynnyń áserinen tez buzylady. Aldaǵy jyly kesene kúm­bezderin qaıta qalpyna keltirip, tarıhı eskertkishtiń túpnusqasyn saqtap qalý kerek deıdi.

«Kúmbez» ǵylymı-jobalaý» JShS dırek­tory Natalıa Tórequlova «Ortasy tazartylǵan keseneniń buzylǵan qabyrǵa­laryn qalpyna keltirip, kirpishin órip, kúmbezderin qaıda ornatý kerek. Biraq kúmbezde ertedegi sýretteri saqtalmaǵan. Soǵystan keıin qulap qalsa kerek. «Al­mat tamy jergilikti eskertkish túrinde tir­kelgenimen respýblıkalyq deńgeıde erekshe qorǵalatyn eskertkish sanatyna enýge tıis. Bulaı dep otyrǵanymyz, Aqtóbe oblysy osy keseneni qaıta qal­pyna keltirýge memlekettik satyp alý kon­kýrsyn jarııalaıtyn bolsa, oǵan res­tavrasııalyq jumystardy júrgizýde tájirıbesi joq fırmalar qatysyp, utyp alýy múmkin. Qazirgi kezde jergilikti eskertkishterdiń qataryndaǵy sáýlet nysandaryn qalpyna keltirý konkýrstaryn ǵımarattyń shatyryn ne qasbetin boıaýmen aınalysatyn fırmalar utyp alyp júr. Restavrasııalaý jumystary úshin kúıdirilgen kirpish tehnologııasymen ót­ken zamannyń kirpishin jasaı alatyn she­berhana kerek. Eń bastysy – Almat tamy qurylysyn zertteý jumystary júrgizilýi kerek. Bul qatardaǵy qurylys emes», deıdi.

Almat Tobabergenuly – 1830 jyldary qazaq-orys qatynastarynda erekshe ról atqarǵan bolys, Orynbor-Buhara kerýen joldaryn uıymdastyrǵan bedeldi tulǵa. Keseneni kózi tirisinde saldyrǵan.

 «Almat tamy «soldat kirpishteri­­nen» qalanǵan. Bul – otarlaý kezeńindegi ­sáý­let qurylysy, qazaq dalasyna salynǵan bekinisterdiń kirpishimen birdeı. Bıyl­ǵy qazba jumystary kezinde keseneniń kómilgen bólikteri arshylǵannan keıin ortalyq bóliginde erekshe oryn tabyldy. Belgilisi sol, Almat tamy aldyn ala syzba boıynsha salynǵan, qu­rylys ólshemderi úılesimdi. Sáýlet ǵy­lymynyń erejesi boıynsha salynǵan durys eskertkish bolǵandyqtan osy za­manǵa jetip otyr. Almat tamyna 1983 jyly keldik. Sodan beri dalalyq tamasha eskertkishke arheo­logııalyq zertteý júrgizilmedi. Bul – úlken olqylyq. Elý jyldan soń ǵana oral­dyq. Árıne, qaıta qalpyna keltirý jaqsy, biraq óte muqııat bolýymyz kerek, bul jerde asyǵystyqqa jol berýge bolmaıdy. Eń áýeli arhıv materıaldarymen jumys isteý kerek. Almat tamy óz zamanynda elsizde alys­tan kórinip turatyn eńseli eskertkish bolǵandyqtan, osy jerdi aralaǵan orys geografııalyq qoǵamynyń saıahatshylary, odan keıingi túrli ekspedısııalar da qaǵazǵa túsirmeı ótpegen bolar. Sol úshin de muraǵattyq-bıblıografııalyq tyń materıaldar kerek. Kúmbeziniń buzylmaı turǵan kezindegi fotosýreti tabylsa, jaqsy bolar edi. Maǵan 1983 jyly Yrǵyz aýdanynyń turǵyny, Almat Tobabergenulynyń neme­resi Rahı Mahanov bergen fotosýrette kúmbez joq», deıdi Serik Ájiǵalı.

«Almat tamy» – arnaıy ólshemdegi orys kir­pishimen salynǵan osy jaqtaǵy alǵashqy qurylystardyń biri. Kirpishi – 250h120h165 ólshemde, tikburyshty. Oǵan deıin qazaq dalasyndaǵy kesene qurylystaryna ortaǵasyrlyq kir­pishter paıdalanylyp kelgen. Almat Tobabergenuly qajylyqtan kelgen soń kesene qurylysyn bastaǵan. Bul saǵa­nalyq úlgidegi jerleý orny, áýlet qo­rymy. 1966 jyly eń sońǵy adam jer­lengen. Alty kúmbezdiń astynda al­ty balasy, ortasynda Almat Toba­ber­genulynyń ózi jerlengen bolýy múmkin. 1948 jyly keseneniń ishi aq, áktelgen bol­sa, kúmbeziniń tóbesi ashyq, ortasyn­da arba dóńgelegi turǵan eken», dedi Q.Ju­banov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik mem­lekettik ýnıversıtetiniń prorektory, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory Rahym Beknazarov.

О́lketanýshy Bekarystan Myrza­baı­uly bala kezinde ákesinen soǵys jyl­dary Almat tamynyń kúmbezderi bar eken­digin, tóbesinde arba dóńgelegi turǵanyn estigenin esine aldy: «1983 jyly Almat­tyń urpaǵy Faızolla Ábsálimov Almat tamy­na kelip, joǵaryda aıtylǵan derek­terdi rastady. Kireberis esigi óte tómen bol­ǵandyqtan, syrttan adam ishine eńbek­tep kirgen. Erterekte kesene ishinde kilem tóselip, kórpe-tósek, qazan-oshaǵy, otyny bolǵan. Osy tóńirekten ótken jolaý­shy qysy-jazy aıaldap ótken. Kesene ishinde ádemi matalar da qoıylypty. Ortalyq kúmbezdiń jan-jaǵyndaǵy bes kúmbezdiń astynda 23 adam jerlengen. Bıyl kesenege qazba júrgizilgennen keıin kóp nárse aıqyndaldy». Bekarystan Myrzabaıuly tarıhshylar, etnograftar ortaq taldaý jasasa degen usynys bildirdi. О́ıtkeni dál mundaı adamdardy jerdiń betine jer­leý ǵurpy osy aımaqta buryn-soń­dy kezdespegen. Keseneniń qazylǵan bólik­teri kúzde jabylsa, qal­pyna keltirý jumys­tary kelesi jylǵa qal­dyrylady. Arheo­log Natalıa Tórequlova «Keseneniń qabyr­ǵalaryn 270h140h130 ólshemdegi kirpishpen qalaý­ǵa bolady. Ony jergilikti jerdiń topy­raǵynan daıyndaý kerek», dedi.

Ǵalymdar Almat tamynyń qazylǵan bólikterin kúzde konservasııalaý qajet dep tapty. Eki qurylysqa da arheolog, etno­­graf, restavratorlar ǵylymı taldaý ja­sap, erekshe qorǵalýǵa tıis respýb­lıka­lyq mańyzdy eskertkishter tizimine engizý úshin qujattar daıarlaý qajet dep kórsetti.

Dosjan hazirettiń meshit-medrese, tur­ǵyn úıleri sol zamandaǵydaı qalpyna keltirilse, aldaǵy ýaqytta erekshe tarı­hı-týrıstik keshenge aınalar edi. Joba iske assa, osy jaqqa kelgen árbir týrıst HIH ǵa­syrdyń aýylyn kórip ketýge yqy­las­ty bolary anyq. Aqtóbe oblystyq máde­nıet, arhıvter jáne qujattama bas­qar­masynyń bastamasymen Ǵylym or­dasy ǵımaratynda ótken keńestiń qatysý­shylary osyndaı qorytyndyǵa keldi.

Aqtóbe – Almaty