Bes atadan turatyn bizdiń alpys úıli aıadaı Jylymdy aýylynan ǵana alty-jeti búldirshin ashtan ólmes úshin sol jyldary amalsyz balalar úıine berilipti. Onyń aldynda birer jyl buryn Jýantóbe baýraıyndaǵy Jaýlybaı urandas aǵaıyndar bas qurap, Baýbek ózenin bógep kátlában degen aıdyn kól jasap, ózen boıyndaǵy qa raǵaıly alqaptyn qyr jaq betinen tórt-bes kóshe tartyp, «Qaraǵaı» atty ujymsharǵa uıysqan bolatyn. Jańa eldi mekenniń shet jaǵyna meniń jıyrma segizinshi jyldyń aıaǵynda baı-kýlak qatarynda tárkilengen kishi atam Tókejannyń «Usta-qaraǵaıdyń» baýyryndaǵy tórt bólmeli úıin kóshirip ákep bastaýysh mektep ashqan. Al aýqattylardyń ortaǵa túsken malynan ujymshar fermasyn uıymdastyryp, «Aıdarly» men «Áýpildek» alqabyn jyrtyp, egin salyp, sol kúzde táp-táýir astyq jınaǵany bar. Sóıtip, birlesken eńbektiń jemisine el endi shúıgı bergende jeke menshikte asha tuıaq qalmasyn degen asyra silteý naýqany bastalyp, jarlynyń jalǵyz sıyryna deıin sypyryp-sıyryp ortaǵa túsirdi. Aqsyz qalǵan jurt shaılyq sút úshin erteńgi, keshki saýyn kezinde topataılary dańǵyrlap, qaýǵalary qaýdyrlap ferma mańyn torıtyn boldy. Sholaq belsendiler bolsa, ortaq ıgilikti ortaqshylardyń ózinen qyzǵanyp, olardy shetinen qýyp mal mańyna jolatpaı, saýylǵan sútti kespekterge quıǵyzyp, qalaǵa jóneltip jatty.
Sol jyly qys ta tym erte túsip, saqyldaǵan sary aıaz aptalap aıyqpaı tal qoraǵa qamalǵan iri qara azyq jetpeı, kútim bolmaı, sýyqqa ushyp, saýyn sıyrlar aqpan-qańtar týmaı-aq qyrylyp bitti. Qalyń qasat qardan tebindik shóp taba almaı, jyǵyp bergen qaraǵaı, qaıyńnyń qabyǵy men butaǵyna ǵana qarap qalǵan jylqy janýar qanshaǵa shydasyn, ortaǵa túsken qambar-ata tuıaǵynyń tórtten úshi kóktemge jete almady. Soıyp jeıtin maly joq, pisirip jeıtin nany joq, qýyrǵan bıdaıdyń ózine zárý jurt ashtyqqa ushyrap, aldy isip-keýip óle bastady. Ásirese, jańa týǵan sábılerdiń sanatqa qosylǵany ilýde bireý ǵana boldy. Bulaısha bir jerde uılyǵyp otyra berse, taıly-tuıaǵy qalmaı qyrylyp qalatynyn bilgen jurt «búıtken ujymdaryń qurysyn» dep, sholaq belsendilerdiń «qyramyz-joıamyz, sottatamyz» degen qoqan-loqysyna qaramaı, qystan aman shyqqan birer qarasyn jetelep, kóktem týa burynǵy qutty qonystaryna qaraı jóńkildi. О́z qystaýlarynda eki-úsh úı otyryp kún kóre almaıtynyn bilgen aǵaıyndar birlespeı bolmaıtynyna kózi jetip, osy óńirdiń kindigi ispetti Basqaraǵaı ormany men Buzaýóleń kóliniń arasyndaǵy Esjan aýylyna taban tirep, elý-alpys túndik derbes aýylsharýashylyq artelin qurdy. Ony osy óńirdegi úlken kóldiń atymen «Jylymdy» atady.
Alaıda aranyn ashqan alapat ashtyqtan qutylý ońaı bolǵan joq. Ashtan ólmes úshin eresekter basyn taýǵa da urdy, tasqa da urdy, qusqa – tuzaq, qoıanǵa qaqpan qurdy, sazdaý jerden jýa men qymyzdyq terdi. Qystan qur súldesi shyqqan qoı-eshki men jalǵyz jarym iri qara sút bermek túgil tólin áreń asyrady. Ásirese, ashtan buratylǵan sábı balalardyń jaýdyraǵan kózi jandy mújip, júrekti ezdi. Solarǵa nesibe izdep er azamattardyń birazy júrgen aıaqqa jórgem iliner me eken dep, memleket qamqorlyǵyndaǵy jańadan qurylyp jatqan keńsharlarǵa jumys izdep attandy. Áıtkenmen, túpkilikti halyqtyń ókilderin jumysqa qabyldaý jańadan qurylǵan sharýashylyqtardyń basshysyna baılanysty edi. Máselen, Qorǵaljyn óńirinde uıymdastyrylǵan «Shalqar» keńsharynyń ortalyqtan jiberilgen dırektory N.Jeleznıak degen bireý qazaqtardy jumysqa alý bylaı tursyn, ashyǵyp járdem surap kelgenderge ólgen maldardyń eti men qaımaǵy alynǵan súttiń kók sýyn bergenderdiń ózin qyzmetten shyǵaryp jibergen. Bir jylda ol sharýashylyqqa mamany bar, qatardaǵy jumysshysy bar eki júzden astam adam qabyldaǵan eken. Solardyń arasynda birde-bir qazaq bolmaǵan. Bári de Ortalyq Reseıden jer aýyp kelgen kileń kýlaktar men solardyń qyzmetshileri bolyp shyqqan. Sondyqtan ár aımaqta bir-birden uıymdastyrylǵan ondaı keńsharlarǵa jumys izdep, kúnkóris úshin ketkenderdiń kóbi saly sýǵa ketip, keri qaıtty.
Áıteýir ashtyqtan ólim qaline jetken sábılerdiń obalyna qarady ma, álde halyqtyń jarymyna jýyǵy qyrylǵan soń bıliktiń esi kirdi me, ár-ár jerden balalar úıin ashyp, panasyz búldirshinderdi qabyldaı bastady. Qııamet náýbetke qylar qaırany joq ata-analar baýyr eti – baldyrǵandarynyń kóz aldynda qınalyp ólgenin kórmeıin, tiri bolsa bir tabylar dep balalaryn álgi jańadan ashylǵan mekemelerge berdi. Sol sábılerdiń keıingi taǵdyry beımálim, kóbi habar-osharsyz ketti. Sol tusta balalar úıine bizdiń aýyldan alynǵan jeti balanyń bireýi – Súleımenniń Daýylbegi ǵana oraldy. Onyń ózi de Otan soǵysynyń surapyl kezinde balalar úıi tarap, kóshede qalǵan jerinen tabyldy.
Áýeli, onyń túr-túsi bizdiń tuqymǵa uqsaıdy eken dep, kóshede júrgen jerinen ish tartyp nemere apasy Baqıra óz úıine ertip ákepti. Baıǵus bala «Dıma» bop júrgenmen qazaqsha aty-jónin umytpaǵan eken. Balalar úıine birge alynǵan úsh jas úlken aǵasy Myrzabek basqa topqa aýystyrarda «Súleımenov Daýylbek ekenińdi umytpa» dep qadaı-qadaı tapsyrypty. Súıinshi surap, ony alyp kelgen de álgi ápkesi. Soǵys jyldary úlken eki ulyn maıdanǵa attandyryp tuńǵysh kelini Sálenniń qolyna qarap qalǵan qart ákesin kútisti ol.
Sol jyldary bizdiń aýylǵa balalar úıinen shyqqan túri qazaq, tili orys taǵy bir-eki jetkinshek keldi. Ie shyǵar eshkim bolmaǵan soń ár úıde birer qonyp, sharýasyn jaıǵasyp júrip, eki-úsh aptadan soń iz-túzsiz ketip qaldy. Al Daýylbek bolsa, oǵan aýyl adamdarynyń eshqaısysy da kúmán keltirgen joq. «Murny qońqıǵan, erni dúrdıgen, súıegi iri Isa tuqymynyń tap ózi» dedi de qoıdy. Onyń ákesi Isanyń Súleımeni de alpamsadaı atan jilikti atpal azamat bolatyn. Jasynda kórshi selolardyń kazak-orystaryna qyrǵıdaı tıip, qajet nársesin berse qolynan, bermese jolynan alyp júredi eken. Kók bedeýin oınatyp, eldiń shetine ol kirgende-aq mujyqtar «o, tamyrlap» uny men kartobyn qapshyqtap óńgertip jiberetin kórinedi. Aýyly Jýantóbeniń etegin janaı ótetin qasqa joldyń boıynda bolǵandyqtan ótken-ketken júrginshiler at shaldyryp, kerek-jaraǵyn solardan alyp turatyn bolǵan. Birde zergerlik áshekeı buıymdarmen saýda jasaıtyn bir kópes jolaı soǵyp, taýaryn jaıyp salsa, bir altyn saqınaǵa kózi túsken Súlekeń qolyna alyp ári-beri aýdara qarap: «О́ı, mynaýyń jez ǵoı, áne qarashy jep-jeńil» dep bas barmaǵymen joǵary qaraı shertip jibergendeı ısharat jasap, shańyraqty nusqapty. Saýdager tatar saqınasy shańyraqtan asyp, syrtqa túsken eken dep, dalaǵa ata shyǵyp, ári izdep, beri izdep túk taba almaı: «Aı, Sýlaıman, Sýlaıman!» dep basyn shaıqaı-shaıqaı attanypty. Shertip jibergen bop, jeńiniń ishine túsirgen saqınany ol tórt qyz, tórt ul taýyp bergen báıbishesine syılapty.
Asharshylyq kezde ondaı olja qaıdan tússin. Tipti qap-qap un men bıdaıyn majar arbaǵa tıep, par-par atpen dýan jaqqa aǵylyp jatatyn orys mujyqtarynyń kerýeni de tyıylǵan. Aptasyna bir-ekeýi ótse mańyna jan jolatardaı emes, muzdaı qarýlanǵan, báriniń de myltyǵy bar. Úıde qýyryp jeıtin bıdaı da qalmaı, balalar ashyǵa bastaǵan soń Súlekeń nartáýekelge bel býyp, jol torýǵa shyqty. Ekinshi kúni Saryózektiń kópirinen astyq artqan bir arbaly kórindi-aý áreń. «Qarúıgenniń» qyltasynan baıaǵy kók bedeýdiń sińlisi kókbıe men tóteden qosylǵan Súleımen kerýenniń qasynan aǵyzyp óte berip, bir qap undy óńgerip, buryla bergende saq otyrǵan mujyq jandármen jarmasyp, bıeniń júgenin sypyryp aldy, úrikken kók bıe jalt berip, jebeshe zýlap, alaqashqan boıy Sýlyqamystyń jaǵasyndaǵy shoq qaıyńǵa tirelip bir-aq toqtady.
«Mılısııaǵa habarlap, sen qaraqshyny abaqtyda shiritermiz» degen mujyqtardyń baıbalamyn qulaǵy shalǵan Súleımen attan túsip, nán qapshyq bıdaıdy bir aǵashtyń túbine jasyryp, ústine ertoqymdy qoıyp, bıesin qoıa berdi de, úıge aǵash-aǵashtyń arasymen jaıaý keldi. Qazaqtyń mılısııa degeninen ázireıildeı qorqatyn kezi ǵoı. Úıde otyrsa ustap áketer dep oılaǵan ol bıdaıdy qaı araǵa jasyrǵanyn aıtyp, Elikti taýynda jańadan uıymdasqan jylqy zaýytyna tartty. Ondaǵy oıy qart dep ózine jumys bermegenmen er jetip qalǵan úlken eki uly Qoıshybek pen Baltabekti jylqy baǵýǵa alar degen dáme edi. О́zi osylaı áýre-sarsańǵa túsip júrgende aýylǵa aýdan ortalyǵynan arnaıy adamdar kelip ashtyqqa ushyraǵan sábılerdi balalar úıine jınap, munyń eki kishi uly Myrzabek pen Daýylbekti alyp ketipti.
Bir qyzyǵy, Jeńis jylynyń ekinshi qysynda týǵan-týystaryn Myrzabektiń ózi izdep keldi. «Súlekeń jasynda sál-pál tentektigi bolǵanmen, qazaqqa qyldaı qııanaty joq, qudaı degen jan ǵoı, sonysyna qaraı Allanyń ózi jarylqap jatyr» dep shýlasty aýyl. Shynynda da, Baltabegi omyraýyn orden-medalǵa toltyryp soǵystan aman oralyp, aýyldyq keńestiń tóraǵasy bop júrgen. Qoıshybegin kútip edi, onyń ornyna Myrzabegi izdep keldi. «O, bratan!» dep Daýylbek ekeýiniń qushaqtasa ketkeni kúni búgingideı kóz aldymda. Bar mázir, joq jaıyn jaıyp sap, Súlekeń úıi ájeptáýir toı jasady. Bir aıdyń arjaq-berjaǵynda kelinshek áperip, aıaǵyn tusady. Baltabektiń aty júrip turǵan tusy, aýyldan qolaıly qyzmet tabylmaǵan soń, Kókshetaý qalasynyń bir mekemesine jumysqa ornalastyryp, jalǵa páter taýyp berdi.
Meniń altynshyda oqyp júrgen kezim. Keıde Myrzabekti ara-tura bizdiń mektepten ushyratyp júrdim. Kezdese qalsa, jyly shyraı tanytyp, arqamnan qaǵyp, kelinshegine: «qaınyń ǵoı, tanımysyń?» dep jatatyn. Ákesi men aǵasyndaı kesek bitimdi emes, boıshań bolǵanmen qaǵilez, qaratory, ashań júzdi, symbatty da sulý jigit edi. Alaıda bizdiń jaqqa kóp turaqtamady, aınalasy jylǵa jetpeı ushty-kúıli joǵalyp ketti. Baǵy janbaǵan jeńgemiz de qaıda, qaı jaqqa ketkenin bilmeı dal boldy. Sodan sol «aǵamyz» kúni búginge deıin habar-osharsyz. «Mıhaıl Qýandyqov» degen aty-jónin ózgertip, Súleımenniń atyna túspeı júrgeninde bir gáp boldy ma eken? Álde, sonaý surapyl náýbet tusynda kóz jazǵan baýyr eti – balalaryn máńgi baqı ańsap, esinen eki eli shyǵarmaıtyn qamkóńil ata-analardy aldap, qolda baryn iship-jep, toıǵan soń taıyp turatyn dánikken alaıaq pa? Ańqaý qazaq, onyń ústine kóńili alań, úmiti óshpeıtin ata-ana baıǵus nege bolsyn senedi ǵoı.
Osyndaı bir oqys oqıǵa elýinshi jyldardyń basynda bizdiń aýylda taǵy da qaıtalandy. Dúıim jurt atyn atamaı, «Jáke» dep áspetteıtin Sáken qarttyń baıaǵyda balalar úıine berilgen nemeresi aıaq astynan tabyldy. Ony aýylǵa balasy Qoshan aýdanda jaýapty qyzmet isteıtin Nurtaza deıtin jamaǵaıynymyz alyp keldi. Bala-shaǵa degen barshylyq Jákeńniń úlken uly Meıramnyń Rabıǵa, Rázııa, Ǵazıza degen úıelmeli-súıelmeli úsh qyzy bar edi. Ashtyq alqymnan alǵanda shıetteı búldirshinder isip-keýip kóz aldymyzda maıyp bolmasyn dep, eresekteý Rábıǵasyn alyp qalyp, kishi ekeýin balalar úıine tapsyrǵan emes pe. Bir jyldan soń jaǵdaı ońalýǵa bet alǵanda ata-anasy izin sýytpaı izdep, Rázııasyn alyp qaıtady.
Qyzyn alyp qaıtýǵa barǵanda balalar úıiniń bastyǵy orystan sondaı bala bar ma, dep surasa, ol qaǵazdaryn qarap jiberip, «Da, jıvet Sakenova ý nas» dese kerek. Orysshany shala túsingen Mádııan shesheı: «Ondaǵylar bizdiń balany Dójebek ataıdy eken» dep kelipti. Sodan Rázııa qashan turmysqa shyqqansha «Dójebek» atanyp ketti. Al áý basta ápkesinen aıyryp, basqa topqa bólip jibergen Ǵazıza izim-ǵaıym tabylmaı júrdi.
Qoshannyń kelinshegi Balqııa bir kúni qonyp shyǵar úı taba almaı kóshede júrgen bir boıjetkendi úıine ertip ákeledi. Shaı-sýyn iship otyryp, jón surasa, meıman qyz kámeletke jasy tolǵan soń, balalar úıinen shyǵarylyp, ne jumys, ne týys taba almaı sarsańǵa túsip júrgen sormańdaı eken. Tálkekke túsken taǵdyry asharshylyq jyldarynyń taqsyretine baryp tireletinin ańǵarǵan ańqyldaq Nurtaza qarııa:
– Balam, sózińe qaraǵanda, osy sen bizdiń aýyldyń týmasy bolyp júrme? Sáken degen syıly aqsaqalymyzdyń bir nemere qyzy ashtyq kezinde detdomǵa tapsyrylyp, sodan esh habarsyz ketken edi. Mádııan beısharanyń qapııada kóz jazyp qalǵan qyzyn oılaǵanda kókiregi qars aıyrylady. Múmkin, sen sonyń qyzy shyǵarsyń. Túr-túsiń de sol úıdiń balalaryna uqsap tur. Barsań, erteń-aq aýylǵa alyp baraıyn, – dedi.
Sol kúni Jákeń úıiniń qýanysh-shattyǵynda shek bolsaıshy. О́lgeni tirilip, óshkeni janǵandaı bolǵan otbasy máre-sáre, aǵaıyn-týǵandar men kórshi-qolań da máz-máıram. «Meıramnyń otyz ekinshi jyly ketken qyzy tabylypty» degen ıgi habardy estigen aýyl taıly-taıaǵy qalmaı qutty bolsyn aıtýǵa aýyldyń shet jaǵyndaǵy aǵash qoınaýynda turǵan Jákeńniń úıine qaraı aǵyldy.
– Qudaı-aı, myń da bir táýbe! Maıdannan oralmaı qalǵan Meıramym men Kishkenemniń qaıǵysyn úmit úzip qoıǵan qarshadaı qyzym tabylyp, sál de bolsa ortaıtty-aý! Rızamyn Allaǵa! – dep Sáken qart saqaly jaspen jýylyp, alaqanyn aspanǵa jaıdy.
– Rabıǵam men Rázııamnyń ómirden erte ótkenine ózegim órtenip, qabyrǵam qaıysýshy edi. Men beıbaqtyń kóz jasyn qudaıym kórgen eken. Ǵazızamdy qara shańyraǵyma qaıta oraltty ǵoı. Táýbe, táýbe! – dep Mádııan shesheı qyzyn baýyryna qaıta-qaıta basty.
Tıtteı bir qýanyshty ulan-asyr toıǵa aınaldyryp jiberetin qazaqy saltpen bizdiń «Jylymdyda» taǵy bir toı-dýman dúrkireı jóneldi. Top etip aspannan túse qalǵan perishtedeı jurttyń bárin shýlatyp, aıaq astynan tabylǵan qyzǵa kúmánmen kúdiktene qaraǵandar da boldy. О́zimnen úsh-tórt jas úlken boıjetkenge men de syn kózimen qaradym. Bylaıynsha, bádendi, qaratory, qıma qas, janarly qara kózinde muń taby bar, bir kórmege syr bermes salmaqty qyz. Boı-bitimi, astyńǵy erniniń sál shyǵyńqylyǵy osy úıdiń jandaryna uqsaıdy. Sonysynyń ózi-aq kúmán-kúdikti seıiltkendeı.
Arada birer apta ótken soń ol sheshesin ertip júrip, aýyl-úıdi aralap, aǵaıyn-týystarmen tanysty. Júris-turysy kelisti, artyq-aýyz sózi joq, onsha-munshaǵa kúle de bermeıtin ustamdy da ornyqty qyz sııaqty kórindi. Ortalaý bilimi bar, orysshaǵa jetik baısaldy boıjetkenge aýylda kóz salǵan jigitter de tabyldy. Biraq olardyń birine de ılikken joq ol. Keıde qalaǵa baryp qaıtady. Inisi Seıilhanǵa bazarlyq alyp keletini de bar. Osylaı kóktem, jaz ótip, aýylǵa ol ábden baýyr basqandaı edi.
Sol jyly kúzde ınstıtýtqa túsip, qysta kanıkýlǵa kelsem, «olja ápkemniń» orny bar da, ózi joq. Qys túserdiń aldynda kıim-keshek alamyn dep qalaǵa ketken eken, sol betimen shý qaraquıryq iz-túzsiz ketipti. Bireýler vokzalda bılet alyp turǵan jerinen kórgen eken, biraq qaıda, qaı jaqqa ketkenin eshkim bilmeıdi.
– Sol saıtannyń kózge kúıik bolyp kelgeninen kelmegeni jaqsy edi. О́lgeni tirilgendeı ókpesi úzilip ishi-baýyry eljirep, qýanyshy qoınyna syımaı júrgen Jákeń men Mádııan ol habar-osharsyz ketkeli qabyrǵasy sógilip, ábden mújilip bitti. Balalar úıi qaıbir durys tárbıe berýshi edi. Olardan shyqqan jastardyń, jylpos bolatyny tegin deısiń be?! – dep kúrsine jaýap qatty anam meniń «Olja qyzdaryń taıyp turǵan ba?» degen saýalyma.
Árıne, balalar úıiniń bári birdeı emes qoı. Solarda tárbıelenip-aq ǵylym shyńyna qulash urǵan, el basqaryp abyroı-bedelge bólengen dańqty da ataqty adamdar az ba! Burnaǵy jyly toqsan jasy toılanǵan akademık apamyz Patshaıym Tájibaevanyń ata-anadan erte aıyrylyp balalar úıinde óskenin estigenimde qatty tebirengenim bar. Qazaǵy qalyń óńirde balalar mekemesinde balalarǵa zaıyrly bilim men qazaqy tárbıe qatar beriledi ǵoı. Al orysy jyrtylyp aıyrylatyn soltústik óńirdegi balalar úıinde tárbıeshilerdiń bári derlik sol ulttan bolǵandyqtan aldymen esimderi orysshaǵa oraılastyrylyp, sosyn sezimderi shabaqtala bastaıdy. Artynan aty-jóni túgel orysshalanyp, ultyna deıin ózgertip jazylady. Asharshylyq jyldary balalar úıine tapsyrylǵan sábıleriniń kóbin qazaqtardyń taba almaı, úmit úzip qoıǵanynyń bir sebebi osynda jatyr ma dep oılaımyn. О́ıtkeni, ataqty Aleksandr Matrosovtyń orys emes, balalar úıinde ósken bashqurt balasy ekenin jurt bertin ǵana bildi emes pe. Keıde teledıdardan aty-jóni orys, túr-tulǵasy qazaqtan aınymaıtyn azamattardy kórgende osylar sonaý náýbet jyldary balalar mekemesine toǵytylǵan aǵalarymyz ben ápkelerimizdiń urpaǵy emes pe eken degen alaquıyn oı keledi basyma. Qasaqana qoldan jasalǵan alapat ashtyq jurtty jappaı qyryp qana qoımaı, sýdaı sapyryp, mıdaı aralastyryp jibergenin jasyryp qaıtemiz.
Sarbas AQTAEV,
jazýshy.
ALMATY.