Sóz joq, Qazaqstan ekonomıkasynyń basty kóziri – munaı. Sony satýdan túsken paıdanyń ózi-aq Ulttyq qordy tolyqtyryp, nápaqamyzdy aıyryp tur. Alaıda onyń taýsylatyn qor jáne shıkizattyq eksport ekenin umytpaǵan jón. Oǵan sońǵy kezdegi eksporttyq qysymdardy qosyńyz. Bul turǵyda shaǵyn jáne orta bıznes (ShOB) birtindep jalpy bıznestiń bel omyrtqasyna aınalyp, negizgi pozısııaǵa shyǵýǵa tıis.
Basty problema nede?
Qaıtken kúnde de keleshek ShOB-ta bolyp tur. Dúnıejúzilik bank málimetinshe, ShOB sektory jahan bıznesiniń 90 paıyzyn alyp otyr. Alaıda kez kelgen tabıǵı apat pen túrli demonstrasııalar men kóterilister eń birinshi kezekte ShOB nysandaryn talqan etedi. Rysqulov Analytics zertteý ortalyǵynyń dereginshe, osyndaı asa mańyzdy ári asa juqaltań salada qazir el boıynsha 4 mıllıonǵa jýyq adam eńbek etedi. Bizde qazir bul sektordy laıyqty deńgeıde damyǵan deýge kelmeıdi. Dese de talpynys bar.
Prezıdenttiń ekonomıkalyq máseleler boıynsha shtattan tys keńesshisi Sýma Chakrabartıdiń aıtýynsha, sıfrlandyrý turǵysynan shaǵyn bıznes artta qalyp qoıýy yqtımal. Sebebi sıfrlyq sheshimderdiń kóbi negizinen iri kásiporyndar úshin jasalady. Ondaı sheshimder shaǵyn jáne orta bıznes úshin tym qymbatqa túsýi múmkin.
«Jumys oryndaryn qurý turǵysynan ShOB-tyń mańyzdylyǵyn eskerip, Úkimet onyń ósimi men damýy, sonyń ishinde sıfrlyq prosesterdi engizý boıynsha qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýǵa kúsh salýy kerek. О́z bıznes-prosesterin sıfrlandyrý úshin ShOB qarjylandyrý men konsýltasııalyq kómekke muqtaj. Kóp nárse isteý kerek. Mysaly, derekterdi jınaý. Úkimet ShOB týraly meılinshe sapaly málimetterdi jınaýy qajet. Bul derekter qoldaý kórsetý, ınfraqurylym qurý jáne sektordyń nesıe qabiletin naqty baǵalaý, ádil sharttarmen kásiporyndy nesıeleý úshin paıdalanylady. Ádette shaǵyn jáne orta bıznestiń qarjylyq múmkindikteri iri kompanııalardan tómen. Sondyqtan normatıvti júktemeni tómendetý aıryqsha mánge ıe jáne Salyq kodeksi men bankrottyq prosesiniń jetildirilýi, sondaı-aq retteýshilik áreketti baǵalaýdyń engizilýi de mańyzdy. Osy sharalardyń bári ShOB-ty kóleńkeli ekonomıkadan shyǵarýǵa kómektesedi», deıdi sarapshy.
Biraq sarapshylar ShOB-ty tyǵyryqqa tireıtin zań jobasynyń qabyldanyp ketýi múmkin ekenin aıtyp, dabyl qaǵady. «Atameken» UKP mamandarynyń pikirinshe, jeke tabys salyǵyna baılanysty Salyq kodeksine engiziletin ózgerister bızneske zııan keltirip, ekonomıkanyń damýyn tejeıdi. Palata tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Járkenovtiń sózinshe, jaqynda májilis túzetýlerdi qabyldady. Oǵan sáıkes eger jeke tulǵalarǵa tólenetin dıvıdend kólemi 30 myń AEK (91,8 mln teńge) asatyn bolsa, onda ol dıvıdendke 10 paıyz kóleminde salyq salynady. T.Járkenovtiń oıynsha, bul ereje bızneske degen júktemeni eselep arttyrady.
«2008 jyly kásipkerler úshin belgili bir jeńildikter engizildi: zańdy tulǵa bolǵannan keıin úsh jyldan soń eshqandaı jeke tabys salyǵyn tólemeı-aq dıvıdend ala alatyn. Bul jeńildik bıznesti damytýǵa baǵyttaldy. 14 jyl boıy shaǵyn bıznes belsendi damydy. Endi atalǵan talapty kádimgideı ózgertetin túzetýler engizilip jatyr. Qazaqstannyń búkil ekonomıkasyna áser etetin strategııalyq mańyzy bar tujyrymdamalyq norma barynsha qysqartylǵan formatta jedel jáne qandaı da bir naqty esepteýsiz, negizsiz, ekonomıkalyq taldaýsyz bolyp otyr», deıdi T.Járkenov.
Al kásipker Berik Zaırovtyń aıtýynsha, engizilip jatqan túzetý qosarlanǵan salyq formasyn qalyptastyrady deıdi. «О́z qyzmetkerlerime jalaqy bergen kezde men 35 paıyzǵa jýyq salyq, 12 paıyz qosymsha qun salyǵyn tóleımin. Túsken kiris boıynsha 20 paıyz kóleminde ujymdyq tabys salyǵy tólenedi. Nátıjesinde, kásipker retinde men jyl sońynda óz tabysymdy alamyn. Al endi qazir Úkimet usynyp, Májilis maquldap, bul aqshaǵa – meniń taza kirisime taǵy qosymsha salyq salynatyn boldy. Iаǵnı Májiliste jeke tulǵa bosatyldy» dep kórsetilgen. Biraq meni óz kompanııamnan «jeke tulǵa» dep alystatýdyń qajeti qansha?! Kompanııa meniki, men oǵan aqsha saldym, tabys taptym, demek bul tabys meniki. Nelikten olar jeke tulǵany kompanııadan bólip tastaıdy? Bul jerde qosarly salyq máselesi týyndap tur», deıdi kásipker.
IJО́-degi úlesi artady
Jalpy, qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes qurylymynda kóterme jáne bólshek saýdanyń úlesi óte joǵary. Shamamen 37 paıyzdaı. Aýyl sharýashylyǵy salasy 20 paıyz úlesti enshileıdi. Sonymen qatar jyljymaıtyn múlik, transport jáne qurylys baǵyttary shamamen 6 paıyzdy alady. ShOB bizde áli de bolsa durys ártaraptandyrylmaǵan jáne negizinen alypsatarlyq saýdaǵa negizdelip otyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2015-2021 jyldar aralyǵynda IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesi 7,9 paıyzǵa ósip, 34,7 paıyzdy quraǵan. О́nim shyǵarý kórsetkishi sońǵy bes jylda 2 ese ulǵaıyp, nomınaldy mánde 29,7 trln teńgege jetken. Memleket 2030 jylǵa taman IJО́-degi ShOB úlesi 40 paıyzǵa jetkizýdi kózdep otyr. Úkimet aldaǵy jyldary kásipkerlik bastamalardy qoldap, bıznesti kóleńkeden shyǵarýǵa kúsh salmaq.
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń jańa tujyrymdamasy aıasynda memleket mynadaı sharalardy júzege asyrýdy kózdeıdi: kásipkerlik belsendilikti qamtamasyz etetin ınstıtýsıonaldyq orta qurý, kásipkerlik qyzmetti retteýdi damytý jáne memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligin qamtamasyz etý.
Nesıe alý muńǵa aınaldy
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, 2022 jyldyń 1 naýryzyndaǵy jaǵdaı boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri 7,1 paıyzǵa kóbeıgen (2020 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda). Qazir sektorda shamamen 349 myń shaǵyn kompanııa jumys isteıdi. Endigi ShOB-tyń bas aýrýy bolyp turǵan másele – ekinshi deńgeıli bankterden kredıt ala almaı júrgendigi. Ranking málimeti boıynsha, bıyl aqpanda shaǵyn bıznestiń nesıe portfeli 3,6 trln teńge bolǵan.
«Bıyl jáne osyǵan deıingi jyldarda ShOB sektoryndaǵy kompanııalardy nesıeleý ósimi aıtarlyqtaı baıqaldy. Bul rette memlekettik qoldaý sharalarynyń úlken ról oınaǵanyn aıtý kerek. Tipti pandemııa jylynda da nesıeleý kólemi ósim kórsetti. Otandyq ekinshi deńgeıli bankter portfelindegi shaǵyn bızneske berilgen nesıe kólemi búkil berilgen nesıeniń 19,4 paıyzyn qurady. Shaǵyn bızneske usynylǵan nesıeniń 72 paıyzy elimizdiń úsh ǵana qalasyna tıesili: Almaty, Nur-Sultan jáne Shymkent. О́zge óńirlerdiń úlesi 4 paıyzǵa da jetpeıdi. Tómen kórsetkish Túrkistan, Soltústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda baıqalady», delinedi Ranking zertteýinde.
Sarapshylardyń esepteýinshe, ShOB tarapynan nesıege degen suranys óte joǵary. Máselen, 2018-2019 jyldary ekinshi deńgeıli bankterge 15,8 myń jáne 15 myń ótinish kelip túsken. 2020 jyly ShOB – 112,3, al 2021 jyly 697,4 myń ótinish joldaǵan. Biraq bankterdiń maquldaýy kóńil kónshitpeıdi. Qarjy ınstıtýttary 2018-2019 jyldary kelip túsken ótinimderdiń 57,1 jáne 66,5 paıyzyn maquldasa, 2020 jyly – 36,6 paıyzyn, 2021 jyly – 31,7 paıyzyn maquldapty. Sóıtip, jyl sanap tómendeı bergen. Mamandardyń aıtýynsha, bankterdiń ShOB-qa nesıeni ońaıshylyqpen maquldaı qoımaýyna – sheshim qabyldaý kezinde táýekelderdi baǵalaýdyń skorıngtik júıesin paıdalaný, sondaı-aq zaım alý prosedýrasynyń shekten tys bıýrokratııalyǵy sebep bolyp jatyr. Sonymen birge bank ShOB sektoryndaǵy kásipkerlerden mindetti túrde kepilge múlik qoıýdy talap etedi. Bul da kez kelgen kásipker eńsere almas úlken kedergi.
MQU múmkindigin paıdalanǵan jón
Shaǵyn bıznesti nesıeleýde ekinshi deńgeıli bankterdiń ornyn mıkroqarjy uıymdary (MQU) basa alady. Ranking málimeti boıynsha, MQU-lardyń qaryz portfelindegi ShOB nesıesiniń úlesi sońǵy 5 jylda 7 ese artyp, 696,5 mlrd teńgeni quraǵan. Kásipkerler úshin MQU-dan nesıe alý áldeqaıda ońaı. Tıisinshe, olarda shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýǵa yntaly. Sondaı-aq kepilge múlik qoı dep talap etpeıdi.
«Qazaqstannyń mıkroqarjylyq uıymdar qaýymdastyǵynyń» dırektory Erbol Omarhanov MQU-lardyń áldeqaıda jedel skorıngti paıdalanatynyn jáne bızneske qarjy bólýge beıim ekenin aıtady.
«Qazir Qazaqstanda mıkronesıe usyný qyzmetin júzege asyrýǵa 244 uıym lısenzııa alǵan. Osynyń ishinen TOP-10 qataryna enetin iri uıymdar mıkronesıeleý naryǵynyń 70 paıyz úlesin alyp tur. Olar – shaǵyn jáne orta bıznesti nesıeleý segmentinde jumys isteıtin dástúrli MQU-lar. Bizdiń kózqarasymyz boıynsha, táýekel deńgeıine qaraı MQU-lardy proporsıonaldy retteýdi qarastyrý kerek. Tutynýshylyq nesıeleý segmentinde aıtarlyqtaı qatań shekteýler bolsa, kásipkerlik zaımdar salasynda kerisinshe, qadaǵalaýshylyq júktemeni birshama álsiretý qajet», dep túsindiredi E.Omarhanov.
Qaýymdastyq osy maqsatqa negizdelgen usynysty Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine joldap ta qoıǵan. Kásipkerlermen tikeleı jumys isteıtindikten ári olardyń bıznesi men múmkindikterin biletindikten, MQU-lar meılinshe jedel ári sapaly skorıngke basymdyq berýde. Bul óz kezeginde ShOB ókilderiniń senimin oıatady jáne qarjylandyrý tapshylyǵyn azaıtady.