Fransýz arhıvtanýshysy Sharl Breban: «Arhıv degenimiz – tarıhtyń sarqylmas qory», degen eken. Rasynda qujatsyz arhıv joq, arhıvsiz tarıh joq, tarıhsyz halyq joq. Shynymen de, qaı zaman, qaı qoǵam bolmasyn, otanshyldyq bastaýynda ulttyq maqtanysh sezimi turatyndyǵy, al onyń qaınar kózi tarıh pen mádenıet ekendigi anyq. Osy oraıda, elorda tórinde ornalasqan Ulttyq arhıv dırektory Saǵıla Nurlanova hanymmen júrgizgen shaǵyn suhbatty usynyp otyrmyz.
– Saǵıla Esimseıitqyzy, búgingi tańda ózińiz basqaryp otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv mekemesiniń maqsat-múddesi jaıly az-kem toqtalyp ótseńiz.
– Mekemeniń ótkenine toqtalar bolsam, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvi 2006 jyldyń 19 shildesinde Úkimettiń №692 qaýlysy negizinde qurylǵan. Jalpy aýmaǵy – 12725,8 sh/m, paıdaly alańy – 9260 sh/m, onyń ishinde – 3260.06 sh/m muraǵat qoımalary bar. Mekemeniń basty mindeti – bastapqy kapıtalynda memlekettik menshik úlesi bar organdar men uıymdar, ulttyq kompanııalar men aksıonerlik qoǵamdardyń qujattaryn saqtaý. Dál qazir Ulttyq arhıv qorynda 417 363 saqtaý birligi negizinde, 277 qor saqtalýda. Bulardyń qatarynda, memlekettik organdardyń muraǵat qorlary, Joǵarǵy keńes, Parlament, Ortalyq saılaý komıssııasy, Úkimet apparaty, Bas prokýratýra, ádilet, transporttyq qurylys, baılanys, ekonomıka, saýda, aýylsharýashylyq, turǵyn úı men terrıtorııalardyń qurylysy, ekologııa men tabıǵı resýrstar, bilim, mádenıet, densaýlyq saqtaý, geologııa, eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, ónerkásip mınıstrlikteri jáne olarǵa baǵynysty uıymdardyń qorlary saqtalýda.
– Ulttyq arhıvte joǵaryda ózińiz atap ótkendeı, memlekettik mekemelerdiń resmı qujattarynan basqa, elimizdiń belgili tulǵalaryna qatysty jádigerler de saqtalatynyn bilemiz. Sol týraly aıta ketseńiz...
– Qazir arhıvimizde Álkeı Marǵulan, Jumabek Táshenov, Aqseleý Seıdimbek, Maqsut Nárikbaev, Ákim Tarazı, Qoıshyǵara Salǵarauly, Nurǵoja Oraz, Kárı Ábıtov, Myrzataı Joldasbekov, Kákimbek Salyqov, Ilııa Jaqanov, Álibek Asqarov, Baqytjan Ertaev, Jandarbek Málibekov, Sovethan Igibaev qatarly elýden astam belgili tulǵalardyń qundy qujattary turaqty saqtaýǵa qabyldanǵan. Bul jumys áli de jalǵasyn tabady.
– Ulttyq arhıv qorynda qazaq tarıhyna baılanysty shet elderden jetkizilgen qundy qujattar bar ma?
– Sońǵy jyldary «Arhıv – 2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Egıpet, AQSh, Qytaı, Túrkııa, Reseı, Majarstan, Fransııa, Armenııa, Ispanııa, О́zbekstan, Polsha, Mysyr sekildi memleketterden elimizdiń tarıhyna qatysy bar túpnusqa qujattardyń kóshirmeleri ákelindi. Atap aıtqanda, 2018 jyly mamyr aıynda Túrkııadan Osman ımperııasynyń ortaazııalyq handyqtarmen qarym-qatynasy týraly qujattardyń kóshirme nusqasy tartý etildi. Bul qujattar arasynda 1700 jyldary qazaq bıleýshisi Qaıyp Muhammed hannyń jońǵarlardy jeńgeni jaıly súıinshi habardy arab árpimen jazyp Sultan III Ahmetke jibergen haty saqtalǵan.
Bıyldyń ózinde arhıv qyzmetkerleri Túrkııa astanasy – Ankara qalasyndaǵy Memlekettik arhıvte, Túrkııa Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń túrik dıplomatııalyq arhıvinde jáne Ulttyq qorǵanys mınıstrliginiń áskerı tarıh arhıvinde bolyp, el tarıhyna qatysty 1000-ǵa jýyq paraqtan turatyn 90-nan astam qujatty alyp keldi.
Sonymen qatar mamandarymyz Germanııanyń Berlın, Drezden arhıvterinde jáne Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Reseı memlekettik tarıhı arhıvinde bolyp, ol jerde saqtalǵan mańyzdy qujattarmen tanysýynyń nátıjesinde, elimiz Reseı ımperııasy quramynda bolǵan kezdegi tarıhyna qatysty qundy qujattar jáne HVI ǵasyrǵa jatatyn kóne kartalardyń sıpattamasyn tapty. Sondaı-aq Omby oblysy tarıhı arhıvine júrgizilgen ǵylymı izdeniste nátıjeli boldy. Bul jerden HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq-orys qatynastary, orta júzde handyq bılik joıylǵannan keıingi qazaq dalasynda jańadan qurylǵan ákimshilik birlikter týraly tyń qujattar tabyldy. Sonymen qatar HII ǵasyrda ómir súrgen arab ǵalymy ál-Idrısıdiń «Sýrat al-Ard» atty geografııalyq kartasy tárizdi qundy muralardy qordan kóre alasyz.
– Shetelmen baılanystaryńyz oıdaǵydaı sııaqty, al el ishinde arhıv isterin nasıhattaýdyń jaıy qalaı?
– Ulttyq arhıv isin el ishine nasıhattaý maqsatynda: «Qazaqstan astanalary», «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik hronıkasy: oqıǵalar men faktiler (1991-2011 j.j.)», «Arhıv isi salasyndaǵy normatıvtik quqyqtyq aktiler, ǵylymı-ádistemelik qujattar jınaǵy (2010-2020 j.j.)» qatarly muraǵattyq qujattar jınaǵyn basyp shyǵardyq. Sonymen qatar kóne shaǵataı tilinde jazylǵan Kenesary han men Mustafa Shoqaıdyń hattaryn aýdaryp baspasózge jarııaladyq. Arhıvtegi Aqseleý Seıdimbektiń jeke qoryn zerttep, «Aqseleýdiń asyl murasy» atty jınaq jáne eski sýrettermen bezendirilgen elorda tarıhyna qatysty albom jaryq kórdi. Shet memleketterden kelgen qujattardy qurastyryp «Otanyna oralǵan qujattyq qazyna» jınaǵynyń birinshi tomy shyǵaryldy. Ekinshi tomy jınaqtalyp, baspaǵa ázirlenip jatyr. Byltyr naýryz aıynda Ulttyq arhıv janynan Ǵylymı keńes qurylyp, bıyl onyń eki otyrysy ótti. Sondaı-aq mekeme óziniń aldyna qoıǵan oqý, ádistemelik jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeliligin arttyrý maqsatynda, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetimen memorandým jasasty.
– Dál qazir elimizde arhıv isi boıynsha sheshimin tappaı turǵan qandaı ister bar?
– Sońǵy ýaqytta Úkimet tarapynan arhıv salasyn damytýǵa kóptegen izgi qadamdar jasalýda. Máselen, 2020 jyldan bastap 22 jeltoqsan resmı túrde «Arhıvshiler kúni» bolyp bekitilip, «Arhıv salasynyń úzdigi» atty tósbelgisi taǵaıyndaldy. Ulttyq arhıvtiń 15 jyldyǵy aıasynda qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan bilikti mamandarymyz osy tósbelgimen marapattaldy. Al bilikti maman, kásibı shyńdalǵan sheber arhıv qyzmetkerleri bolý úshin olardyń biliktiligin arttyryp, qaıta daıarlaý isi óz kezegin kútip tur. Qazirgi ýaqytta arhıvshilerdi arnaıy daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary elimizde jetispeıdi. Arhıv salasy kadrlarynyń biliktiligin arttyrý jáne qaıta daıarlaý, onyń ishinde salalyq mamandyqtar boıynsha – restavrator, ǵylymı-tehnıkalyq jáne aýdıovızýaldy qujattardy óńdeý boıynsha mamandar qajeti ekeni baıqalady.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»