Ýaqyttan ozǵan qııalgerler

Jas jazýshylar jınaǵynyń mazmuny baı. «Tańǵy shyqtyń» palıtrasy san qyrly, alýan boıaýly. Dostyqty, mahabbat pen adamgershilik laǵyl qasıetterdi qyzyl tinge aınaldyrǵan lırıkalyq áńgimelermen birge, týǵan jer, el taǵdyryn tolǵaǵan tebireniske toly týyndylar, ańyz-áfsana, fantastıka, satıralyq dúnıeler de bar. Endigi sóz – Tóleý Shahanov pen Tólesh Shahanovtyń «Tiri kóz» atalatyn ǵylymı-fantas­tıka­­lyq áńgimeleri tóńireginde. Baıa­nymyzdy  sabaqtamastan buryn qazaq ádebıetindegi kenje janrdyń syr-sıpa­tyna az-kem toqtalǵan jón shyǵar. Fantastıka. Asa qıyn da, óte kúrdeli taqyryp. Jalǵyz aýyz sózdiń aıasy meılinshe keń. Bul uǵymnyń qazaq sana­syndaǵy túısik-túsinigi keneýsiz aýqymdy, maqsat-muraty shyńyraý tuńǵıyq. Termın tórkini sanalatyn grekterde bul ataý – kózge elestetý óneri degendi túsindirgen. Osy turǵydan paıymdap, zerdeler bolsaq, qazaq halqynyń da ejelden armanshyl, oıshyl, qııalshyl ekenine kóz jetkizemiz. Aıǵaq derekti alasuryp izdemeı-aq qoıaıyq. Tilge tıek retinde baba­lary­myzdyń asyl murasy – qııal-ǵajaıyp ertegilerin aıtsaq ta jetip jatyr. Halyq qııalynan týǵan haıýanattar jaıly qııal-ǵajaıyp, turmys-salt ertegilerinde fantastıka janrynyń negizgi elementteri kezdesedi. Buǵan eń aldymen «Er Tóstik», «Qyryq ótirik», «Kerqula atty Kendebaı» tárizdi jaýhar jádigerlerimizdi atar edik. Fantastıkanyń ǵylymı jaǵynan damyp, qalyptasqanǵa deıin mıfologııalyq jáne dinı shyǵarmalarda oryn alǵanyn kórsetedi. Dúnıedegi eń shapshań, eń ushqyr qubylys – qııal. Al adamzattyń búgingi tań­daǵy zor jetistikteri men ıgilikti isteriniń deni adam qııalynyń jemisi sanalsa kerek. Qazirgi ádebıettegi fantastıka janryna berilgen tujyrymdama biraz jaıdan habar jetkizgendeı. «Fantastıka – ádebıettiń ómir shyndyǵyn qııal turǵysynda ásirelep beıneleıtin túri». Demek, ǵylymnyń damýymen baılanysty jurt qııalynan týǵan kórkem týyndylar da dúnıege kele bastaıdy. On segiz myń ǵalamnyń jumbaǵy men qupııasyna jiti úńilgen saıyn adam qııalyna da qanat bite túskeni barshaǵa máshhúr. Jalpy ǵylymı-fantastıkalyq áde­bıet aǵylshyn fılosofy F.Bekonnyń «Jańa Atlantıda» kitabynan bastalady. HVII-HVIII ǵasyrlarda planetaaralyq sapar týraly, keıinirek keleshek jaıynda ǵylymı-fantastıkalyq shyǵarmalar jazylǵany málim. Al «mıy – qııal qoı­masy» atanǵan ataqty fransýz jazýshysy Jıýl Vernniń qııal-ǵajaıyp romandary tórtkúl dúnıeni sharlap ketti. Uly fantastyń «On bes jasar kapıtan», «Sý astyna 80 000 kılometr sapar», «Kapıtan Granttyń balalary» sekildi kitaptaryn qazaq oqyrmandarynyń úlken-kishisi birdeı jastanyp oqyǵany belgili. Qazaq ádebıetindegi taza fantas­tıkalyq tuńǵysh kórkem shyǵarma – kórnekti marksheıder-ǵalym, fılosof-qalamger Aqjan Mashanovtyń 1957 jyly jaryq kórgen «Jer astyna saıahat» povesi. Bul tosyn da, izashar týyndy respýblıkada ǵylymı-fantastıkalyq janrdyń qarqyndy qanat jaıýyna áser etip, qııalgerlerdiń úlken shoǵyryn jasaqtaǵany aıan. Qazaq qalamgerlerin de ǵarysh álemine, juldyzdar syryna, telegeı-teńiz muhıttar tuńǵıyǵyna, jeti qat jer qoınaýyna, tabıǵattyń qupııa tylsymyna oı kózimen barlaýǵa umtyldyrdy. Sharq uryp izdenip, talmaı ter tókti. Fantazııalaryn ushtap, sheberlikterin shyńdady. Nátıjesi mereı marqaıtyp, ádebı qorjynnyń búıirin bultıtty. Qazaq fantastıka janrynyń kósegesin kógertken olja týyndylardyń keıbirin ataı ketelik. Jazýshylar Medeý Sársekeevtiń «Ǵajaıyp sáýle», «Kórinbestiń kóleńkesi», Talap Sultanbekovtyń «Kóshpeli altyn», «Luqman Hakim», Shoqan Álimbaevtyń «Danyshpandyq alfasy», Tóleý Shahanovtyń «Kógildir munaralar», Tólesh Súleımenovtiń «Juldyz adamy», Shámshıden Ábdiramanovtyń «Ál-Farabı kópiri», Abdýl-Hamıt Marhabaevtyń «Ǵaryshtaǵy qymyz», Sovethan Ǵabb­asov­tyń «Káýsar», Raýshanbek Bektibaevtyń «Iones­feradaǵy alań», Narbın Kenje­ǵulovanyń «Qıyn sheshim», Júnis Sahıevtiń «Keńistik kóshpendileri» atalatyn fantas­tıkalyq povesteri men romandary asa kúrdeli janrdyń qalyptasyp, órkendeýine ólsheýsiz úles qosqanyn qadap kórsetken jón. ...Minekı, alaqandaı áńgimeniń áse­rimen «ushyp» júrgenime eki-úsh kún. Oıym da, boıym da asqaqtap, qııalym bólekshe sharyqtaǵandaı. Tipti, sanamnyń bir túk­pirinde umytylyp qalǵan balalyq shaqtyń qyzyqtaryn dabyldatyp, son-aý jyldardyń bulyńǵyr sýretterin kóz aldyma elesteterin qaıtersiń. «Tańǵy shyq» jınaǵyndaǵy Tóleý Shahanov pen Tólesh Shahanovtyń «Tiri kóz» ǵylymı-fantastıkalyq áńgimesine úńilgen saıyn, eles-jańǵyryq ta oqtyn-oqtyn orala beredi-aı... Qarshadaıyńda estigeniń men kórgeniń eshqashan óshpeıdi. Bala jadynda qashalǵan ǵumyr izin qanjarmen de ketire almaısyń. Alańsyz kezdiń kórinisteri qazir de aı­na-qatesiz qaz-qalpynda janarymnyń aldyn­da turǵandaı. Kógildir Balqashtyń jaǵasyndaǵy kish­kentaı balyqshy aýyly. Qońyrtóbel tirligi bar kolhozdyń bas kóterer úlkenderi ulan jazdy irgedegi teńiz ústinde ótkizedi. Qaqaǵan aıazda shyńyltyr muz astynan, al aptap ystyqta teńiz túbinen nesibesin tergen balyqshynyń sharýasy da bir basyna jeterlik. Sýyq kúzge deıin kól betinde kóship júredi. Iаǵnı, júrekjutqandardyń búkil taǵdyry tolqyn jalynda qalt-qult terbelgen qara qaıyq pen «tyrqyldaǵan» qalaqtaı kemeniń ústinde. Birde eresektermen birge balyq aýlap júrgen qurdastarymyz Shaǵaı, Káten, Zaryqbekter jarysa óz­deri tamashalaǵan oqıǵany tańdaılaryn taqyldatyp turyp shertken. Qııal-ǵajaıyp hıkaıaǵa bergisiz áńgimeleri bizdi qatty qyzyqtyrǵan. Áýelde senbegenimiz ras. Biraq, olardyń aıtqandaryn úlkender jaǵy da maquldap, qoshtaǵan-dy. «Bir kúni keshki tamaǵymyzdy iship alǵannan soń, Aı jaryǵymen aý tarashtap otyr ek. Kúnbatys betten noqattaı bop shalynǵan ótkir jaryq úrgen shardaı birte-birte ulǵaıyp, kóterile berdi. Artynsha naıza boıy bıiktep baryp, kilt bizge qaraı jyljyǵan, – degen Shaǵaı bet-aýzyn qubyltyp, tutyǵa úreıli keıipte sózin sabaqtady. – Senesiń be, Janat? Álgi alyp shar áp-sátte Qaraqumnyń jelke tusyndaǵy Alǵazy aralynyń naq tóbesine keldi de, bir ornynan qozǵalmaı biraz kidirdi. Tóńiregine ótkir sáýlelerin shashqan shar sálden keıin baryp ilgeri qozǵaldy. Dóńgelenip jyljyǵan onyń tup-týra bizdiń ústimizge kele jatqanyn ańǵarǵan Káten qoryqqannan tómenge, kaıýtaǵa túsip ketti. Al men ne isterimdi bilmeı, til-aýzym baılanǵan kúıi, qaqqan qazyqtaı melshıip otyryp qalyppyn. Jarty aspandy jap-jaryq sáýlege shomyldyryp domalaǵan shar qııastaý burylǵan baǵytyn ózgertpeı Jyńǵyldyqaıyrdy jaǵalap, Lepsi-Mataıǵa qaraı tartty. Ǵajap! Ne ushaqqa, ne raketaǵa uqsamaıdy. Izi de kórinbeıdi. Jaryǵy kózdi qaryp jibererdeı. Uzap bara jatqanda baıqaǵanym, álgi jaryq-sáýleler sheńberdiń búıirindegi úńireıgen tesikterden shashyrap jatqan tárizdi. Áıteýir, buryn-sońdy kórmegen dybysy joq jumbaq-dúnıe. Sonda, bul ne nárse dep oılaısyń?..» Men ıyǵymdy qıqań etkizdim. «Kim bilipti?!» Kóp uzamaı qara sıraq dostarymyz tamsana shertken tańǵajaıyp alyp shardy túngi aýyl aspanynan jıi kóretinbiz. Jarty álemdi jap-jaryq sáýlege orap, syrǵyp ketip bara jatqan ony bilgishterdiń deni «Balqashtyń arǵy betindegi Baıqońyr men áskerı «jabyq» qaladan ushyrylǵan spýtnık» deıtin. O jaǵyn biz qaıdan bileıik? «Juldyzdary jamyraǵan ǵaryshqa aparatyn jumbaq jol dál bizdiń aýyldyń ústimen ótetin shyǵar» dep boljaıtynymyz anyq. Keıinirek, eseıe kele Kók kezbeleri haqynda kóp estıtin boldyq. «Ushatyn tarelka», «NLO», «Beımálim ushatyn shar», «Bógde planetadan kelgen alyptar», «Jalǵyz kózdi jumbaq ushaqtar...» Tipti, keıbir «Ushatyn tarelkalar» jalǵyz-jarym júrgen adamdardy urlap áketipti-mis» degen alyp-qashpa qaýesetter de estilip qalatyn... Jer «qonaqtary» týraly eleńdeter materıaldardy áý bas­ta ózge elderdiń gazet-jýrnaldarynan jıi oqıtynbyz. Kele-kele ulan-baıtaq Qazaqstannyń birese ana túkpirinen, endi birde myna túkpirinen «NLO»-ny óz kózimen kórgenderdiń áńgimelerin estý – ádetti jaǵdaıǵa aınalǵany málim. Táýel­sizdiktiń eleń-alańynda issapar­men Soltústik Qazaqstan oblysynda bolǵanymda aspan kezbelerin kórgen bir top kýágerlerge jolyǵyp, shytyrman oqys oqıǵalardy estip, ǵajaıyp áserlerin ózimizdiń «Egemende» jarııalaǵanym bar. ...Endi mine, aǵaıyndy Shahanovtardyń «Tiri kózi» qaıran qaldyryp otyr. Osydan elý jyl buryn jazylǵan fantastıka alýan túrli oıǵa shomdyrǵan. Jazýshy jigitterdiń qııaly eriksiz tánti etedi-aı. О́ıtkeni, ol kezde keńestik senzýra mundaı dúnıelerdiń baspasóz betterine shyǵyp ketýine jol bermeıtini jasyryn emes. Kóp rette fantazııanyń da qısyndy bolýyn qatal qadaǵalaıtyn. Qııal-ǵajaıyp shyǵarmalardyń ǵylymı negizine úńilgen «qyraǵylar» oryndy-orynsyz talap qoıatyny jáne aıan. Osynaý bıik údeden tabylý úshin qazaq fantastarynyń shúmektetip ter tókkeni aıqyn baıqalady. Izdenisteri de nazar aýdartady. Káne, endeshe ǵylymı-fantastıkalyq áńgimeniń qalaı bastalǵanyna janar toqtataıyqshy: «Men kózimdi ashtym. Mańaıdyń bári buldyrap ázer kórinedi. Qaıdamyn? Ne boldy? Kenet júregim lúpildep jıi soǵa jóneldi. Maǵan badanadaı úlken kóz tesile qarap tur. Onyń ótkir qarasy tula boıymnan ótip mıdaǵy oı tizbekterin jatqa oqyp turǵandaı. Odan qutylar emessiń. Ol óziniń tuńǵıyǵyna baýrap áketip barady, áketip barady. Múmkin munyń bári tús shyǵar? Joq! Men kózimdi jumdym. Álgi kóz qımylymnyń bárin buljytpaı oryndady. Qorqyp kettim. Sońǵy kúnderi bolǵan oqıǵalardyń bári aldymnan quıyndaı júıitkip óte shyqty. Men joqpyn. Men endi sóıleı almaımyn. Tek oılaǵan oıymdy, kórgenim men bilgenimdi buryshtaǵy sopaqtaý kelgen «Til» dep atalatyn elektrondyq mashına jazyp jatyr. Qazir Ánes kelýge tıis. – Álim, – dedi keshe ol, – bul eksperımentti jasama. Ǵylym Ortalyǵy basqa tásilderdi qarastyrýda. Múmkin 8-shi Epsılon juldyzyndaǵy qubylysty sheshetin ekinshi ádis tabylar. – Joq, men belimdi bekem býdym. Esep mashınasynyń jasaǵan formýlasy eksperımenttiń durys ekenin rastady ǵoı, – dedim teris burylyp. – Rastasyn, biraq oılamaǵan jerde mı kletkalary zaqymǵa ushyrasa ne istemeksiń? – Eh, Ánes, ǵylym úshin janymdy da qııamyn. Áńgimeni qysqartalyq. Erteń men eksperıment júrgizemin. Laboratorııaǵa kep «Tildiń» jazyp alǵanyn tekserersiń. – Jaqsy. Biz ún-túnsiz osylaı tarastyq...» Jumbaq tylsymnyń qupııasy op-ońaı sheshilmeıtini belgili. Tájirıbeni áli de erinbeı jalǵastyrý kerek. Búkil ǵumyryn ǵylymǵa baǵyshtaǵan Álimniń oı sergitip, jaqsylap tynyǵyp alǵysy keledi. Alaıda, mıyn shyrmaýyqsha shyrmap-torlap alǵan «suraqtar» otyrsa da, jatsa da maza bermegen. Sebebi, osydan bes jyl buryn Jer stansalary Vodoleı shoǵyryndaǵy 8-shi Epsılon juldyzynan belgisiz habar ala bas­taıdy. Bul derekter on ekinshi tolqynmen berilip turǵan. Ǵylymı ortalyqtyń ǵalymdary ǵaryshtan jetken habardy qansha zerttese de túıinin sheshe almaıdy. Ortalyq ǵalymdary óz­de­riniń ǵylymı tájirıbelerin talmaı, asyqpaı júrgizýdi uıǵarady. Kómeıge keptelgen kúpti saýal da málim. «Epsılon turǵyndary kimder boldy eken?..» Sóıtkenshe onyń basy shyrkóbelek aınalyp, shyńyraýǵa qulap ketedi. Qaıdan jetip kelgeni belgisiz, tóńiregine ótkir sáýle shashqan «Tiri kóz» tónip turǵandaı elesteıdi. Qııalgerler osy mezettegi oqıǵanyń jaı-japsaryn bylaısha sýretteıdi. «Maǵan úlken kóz badyraıa qarap tur. Ol – meni óziniń túkpirine tartyp bara jatqandaı. Aınalamdy qarańǵylyq basyp ketti de, ile jap-jaryq boldy. Úlken alańnyń ortasynda tur ekem. Alysta aspanǵa kóbik shashyp, kógildir sý aıdyny týlap jatyr. Onyń jaǵasyndaǵy qyzyl, jasyl, kógildir sáýlelerge bólengen ǵajaıyp úıler jerden bolar-bolmas kóterilip, qalyqtap barady. Bul kórinisten keıin jasyl kúmbezge uqsas keń saraı paıda boldy. Odan da aq shashty, uzyn boıly, keń ıyqty adamdar shyqty da aspandaǵy sarǵysh juldyzdy kórsetti. – Alıamma! – dedi olar birtúrli názik daýyspen. – Alıamma! Sarǵysh juldyzdyń qasynda bir top juldyz paıda boldy. Bul Vodoleı shoǵyry. Aq shashty adamdardyń kókshil kıim kıgeni alǵa bir qadam shyqty da, Vodoleı shoǵyryn óshirip tastady. Onyń ornynda endi Kún sıstemasy. «Ýala» – dedi álgi adam Jerdi nusqap. – Ýala!..» Jankeshti ǵalymdar keshikpeı Alıam­manyń 8-shi Epsılon juldyzy ekenin anyqtaıdy. Biraq álsin-álsin oıqastap, qyr kórsetken kóz týrasynda naqty tujyrymǵa toqtaı almaı qınalady. Tańdanystaryn da jasyrmaıdy. Kúrmeýi qıyn túıin tar­qatylmaǵan qalpynda qalady. Suraqtar sanany silkileıdi: – Bul neǵylǵan Kóz? Qandaı qubylys? – Ol ne? Bógdeplanetalyqtardyń arnaýly apparaty ma? – Álde Álemge kóringen galıýmınasııa ma? – Kóz – beımálim ushatyn aspan kezbe­leriniń biri shyǵar? Ábden múmkin ǵoı! Naqty jaýaby joq saýaldar seli bizdi de túpsiz oı muhıtyna batyrǵan... Fantast-jazýshylardyń qııaldary qyraǵy da, ushqyr. Tańdanbasqa, senbes­ke bolmaıtyndaı. Qııalgerlerdiń osydan jarty ǵasyr buryn boljaǵandary bul kúnde aqıqatqa aınalyp otyrǵany da barshaǵa aıan. Galaktıka jumbaqtary men qupııalary Jer turǵyndaryna óz syrlaryn ashýda. Sonyń biri – Kók kezbeleriniń búginde adamdarǵa jıi kórinýi. Bul aıǵaqty ýaqyttan ozǵan qııal jemisi degenimiz jón. * * * Ádettegideı «Tiri kózdiń» avtorlary jóninde birer aýyz sóz. Mektep qabyrǵasynda júrgenimde «Tańǵy shyq» áńgimeler jınaǵy arqyly jaqsy tanys Tóleý Shahanov pen Tólesh Shahanovtardyń birlesip jazǵan dúnıelerin stýdenttik jyldary da jıi oqıtynmyn. Keıinde baıqaǵanym, Tóleý Shaha­novtyń aty-jónin ár-ár oblystyń ba­sylymdary betterinen ushyratyp qala­tynmyn. Al Tólesh Shahanovtyń jeke jazǵandary esh jerden kezdespeıtin-di. – Sonda bul qalaı? Árıne, kezinde osynaý saýaldy óz-ózime qoıyp, jete mán bermegenim shyn. Qajetsiz bolǵandyqtan. Nesin jasyramyz, áli de solaı bolýy múmkin edi. Biraq, buǵan bizdi eshkimniń de kinálamasy kúmánsiz. Sóıtse de qazirgi basymyzǵa túsken jaǵdaı basqasha. Aǵaıyndy qalamgerlerdiń ómirbaıandaryna qatysty derekterdi janushyra izdestirýge týra keldi. Biledi-aý degenderdiń kóbiniki dolbar bop shyqty. «Tóleý men Tólesh egiz kórinedi. Biri orys tilinde jazyp, ekinshisi qazaqshaǵa aýdarady eken...», «Aǵaly-inili jigitter fantas­tıkalaryna ǵana qosarlanǵan famılııalaryn qoıyp kelgen. О́ıtkeni, biri shyǵarma sıýjetin aýyzsha aıtyp berse, ekinshisi qaǵaz betine túsiredi-mis...», «Tóleýi qaıtys bolǵan, Tóleshiniń qos janary birdeı kórmeı qalypty. Tiri bolýy kerek. Jaman habaryn estimedim...» Alyp-qashpa áńgimeniń sulbasy, mine osyndaı. Birine senip, birine kúmándandyq. Sebebi, suraý salǵandarymyzdyń deni aqmolalyqtar bolatyn. Sonymen qatar, jergilikti jýrnalısterge de telefon shaldyq. Bádýan Imashuly, Amantaı Esilbaev, Jylqybaı Jaǵyparuly naqty eshteńe aıta almady. Bádýan qurdas qana «Ereımentaýlyq qalamgerler Saılaý Baıbosyn men Amankeldi Jumabek bilýi ábden múmkin. Men solarmen habarlasyp kóreıin» dedi. Baıqaısyz ba? Jerlesteriniń ózderi jazýshy baýyrlarynan kóz jazyp qalǵanǵa uqsaıdy. Tap basyp dáneńe aıta almaǵan... Ár-ár jerden jyltyldaǵan bulyńǵyr úmit sáýlesi óshpegen. «Suraı-suraı Mekkege de bararsyń» demekshi, aǵaıyndy Shahanovtardy biletin adamdy da taptym-aý. Kim deısiz ǵoı? О́zimizdiń Raısa apaı, Janaıdarqyzy Ibraeva. «Egemen Qazaqstan» Astanaǵa kóship kelgen kúni bastyǵymyzdyń qabyldaý bólmesine qyzmetke alynǵan hatshy-referent. Otanymyzdyń bas gazetin Saryarqanyń tórindegi elordaǵa kóshirip ákelgen bas redaktorymyz Erjuman Smaıyl álekedeı jalańdaǵan tehsekretardiń ornyna «ádeıi zeınetker jasyndaǵy adamǵa» konkýrs jarııalaǵan-dy. Sol jańadan qabyldanǵan zeınetker-hatshymyz úlken ujymmen bir músheldeı merzim jemisti eńbek etip, «ekinshi» ret demalysqa ketken bolatyn. Aýylsharýashylyq ınstıtýtyn támamdaǵan Raısa apaı ónerge jaqyn bop shyqty. О́leń shyǵaryp, áńgime jazady. Sóz kıesin jan-tánimen túsinetin naǵyz ana tiliniń janashyry eken. Ejelgi Qaraótkeldiń bas kóterer qadirmendi qarttarynan bastap, búgingi zııaly qaýym ókilderiniń barshasyn jyǵa biledi. – Buǵan deıin suramadyń ba? Búıtip áýre-sarsańǵa túspes eń. Aǵaıyndy Shahanovtardy bilemin ǵoı, – dedi mán-jaıǵa qanyq bolǵan Raısa apaı. Jumsaq bııazy únine kúlki aralasqan. – Biz bir aýdannanbyz. O kezde qazirgi Ereımentaý aýdany Erkinshilik dep atalatyn. Tóleý ekeýmiz bir jyldyń tólimiz. Men aýdan ortalyǵyndaǵy qazaq mektebin bitirsem, ol Qazaq temir jolyna qarasty «Ereımentaý» orys orta mektebiniń túlegi. Tóleý mektep qabyrǵasynda júrgende-aq eki tilde birdeı jazyp júrdi. Oblystyq, aýdandyq gazetterde jıi jarııalanatyn. Mektepti bitirgennen keıin eki jyldaı aýdandyq «Znamıa», «Eńbek týy» gazetterinde eńbek etti. О́ıtkeni, búgingideı emes, eki jyldyq «stajyń» bolmasa, joǵary oqý ornyna qujatyńdy qabyldamaıdy. Aýdan ómirine baılanysty reportajdary, maqalalary, sýrettemeleri, sondaı-aq óleńderi men shaǵyn áńgimeleri óte jıi jaryq kóretin ony aýdandyq «Eńbek týy» gazetiniń redaktory bolyp isteıtin meniń týǵan aǵam Aıtmuhambet Janaıdarov udaıy maqtap otyratyn. Tólesh aǵasy da jazýshylyqty kásip etti. Meniń bilýimshe kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan. Almatyda ǵoı. Elge óte sırek keletin. Aǵaıyndylardyń keıingi taǵdyrlarynan habarym joq. Ereımentaýdaǵy týystardan jón-josyǵyn sýrastyryp kóreıin. Sińilimniń Qarlyǵash degen qyzy Tóleý Shahanov oqyǵan mektepte muǵalim. Bir deregin biler. Aıtpaqshy, endi esime túsip tur. Tóleshtiń famılııasy úlken ákesiniń atynda sekildi. Jaraıdy. Eń aldymen aýyldaǵylardan anyq-qanyǵyn bileıinshi. Asyqpańyz... Habarlasam... «– Raısa apaı shynymen taǵy bir kúdiktiń shetin shyǵardy ma? Bu qalaı sonda? Tóleshtiń tegi basqasha deıdi ǵoı...» Kúpti oıymnan arylyp úlgermesten Raısa apaı qaıta telefondady. – Janat-aý, sátin salaıyn dese, Allaǵa túk emes. Káne, tezdetip jazyp al. Almatydaǵy Tóleýdiń kempiriniń sotkasyn taptym. Myna qyzyqty qara, onyń da esimi Qarlyǵash kórinedi. Uıaly telefon nómiri bizdiń Qarlyǵashta bar eken. Endigisi óz qolyńda... Qýanyshym sheksiz. Bógelmedim. Emen-jarqyn kúıde neshe ýaqyttan beri naqty habarynyń ushtyǵyn ustaı almaı júrgen Tóleý aǵaıdyń ómirlik serigine zvondadym. Hal-jaǵdaıyn suradym. О́zimdi tanystyrdym. Buıymtaıymdy surady. Sharýamdy aıttym. – Túsindim bárin de. Aıaq astynan ne deımin. Tóleýdi de izdeıtinder bar eken ǵoı, – degen Qarlyǵash jeńeshemniń baısal úni asa muńaıysty shyqqan. Ár sózin bólip-bólip mańǵaz jetkizedi. Kóńil-kúıi de pásteý. – О́tken on ekinshi jyldyń jeltoqsanynda Tóleý aǵań jetpiske toldy. Soǵystyń ot-jalynynda týǵandardyń birazy mereıtoılaryn dúrildetip ótkizgenin bilesiń. Al bizdiń Tókeńdi elegen eshkim joq. «Qazaq ádebıeti» gazetine óz qolymmen aparyp bergen bir top óleńderi aýzy-murny joq ańdatpasyz jaryq kórdi. Enjarlyq pa, nemquraılyq pa? Álde ózi joqtyń, kózi joqtyń keri me? Áıtpese, eki tilde birdeı jazǵan Tóleý Shahanov qazaq ádebıetinde ózindik orny bar qalamger. Poezııasyn aıtpaǵanda, onyń ǵylymı-fantastıkasy men aýdarmalarynyń ózi baǵalaýǵa da, qurmetteýge de ábden la­ıyqty. Medet eterlik qýanyshty jaı – ereımentaýlyq jerlesteri Tóleý oqyǵan orta mektepke onyń esimin bergizipti. Buǵan da shúkir! Bir ókinishtisi, osynaý saltanatqa arnaıy shaqyramyz degen aǵaıyndar meni umytyp ketkenge uqsaıdy. Meıli ózderi bilsin. Kútpegen jerden habarlasyp, jón suraǵan sizge qulaǵdar etkenim ǵoı... Iá, qalamger shańyraǵynyń shy­raqshysy Qarlyǵash Zeıinqyzymen áldeneshe márte tildestim. Talaı túıtkilder men derekterdiń egjeı-tegjeıine kóz jetkizdik. Solardy oqyrmandar nazaryna túıip-túıip jetkizgim keledi. Jazýshynyń jary Qarlyǵash apaı – ataqty qalamger, Alashtyń ardaqtysy Zeıin Shashkınniń qyzy. Muny eski kóz, aldyńǵy býyn ókilderi ǵana bilmese, keıingi urpaqtyń múldem habarsyzdyǵyna senimdimin. Al oıdan-qyrdan sharq uryp izdegen Tóleýdiń aǵasy Tóleshtiń tegi Súleımenov bolyp shyqty. Aǵaıyndylar otbasyn quryp, úılen­genderine deıin fantastıkalyq shyǵar­malaryna qosarlap «Shahanov» dep qol qoıǵan kórinedi. Sóıtip, Tólesh aǵanyń ádebı muralary úlken ákesiniń atymen tań­balanypty. «Aǵaly-inili tórteýmiz Shahanov bop ketsek, ákemizdiń ákesiniń aty tarıhta qalmas. Men búkil qujatymdy Súleımenovke ózgertemin. Atamnyń rýhy rıza bolsyn» depti Tólesh aǵa. Minekı, famılııa qupııasy men syry osylaı anyqtalǵan. Qyzyqty qarańyz. Tólesh aǵa týraly jan-jaqty bilgim kelip, Qarlyǵash apaı­dan anany-mynany surastyryp otyr­ǵanymda kóńilimdegi kúpti saýaldyń ushy da kóringen. «O kisi de uzaq júrmedi. Tóleýden keıin, úsh aıdan soń qaıtys boldy ǵoı. Fantastıkalyq birneshe kitaptary jaryq kórgen. Olar «Juldyz adamy», «Kún synyǵy», «Qııal álemine saıahat», «Alıana-nysan» dep atalady. О́zi ǵylymı-fantastıka taqyrybynan dıssertasııa qorǵaǵan, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Nege ekenin bilmedim, Jazýshylar odaǵyna múshe emes. Qaınaǵanyń qyzdary da fılologtar. Sońǵy kitaby – «Segiz Seri». Osy kezde men shydamaı: «E-e, endi esime túsken tárizdi. «Segiz Seriniń» avtory bolsa, Tólesh aǵamen jalǵyz márte kezdeskenim bar...» dedim. ...Káne, qulaq túrińiz, qadirli oqyrman. Siz de habardar bolyńyz. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basy. Umyt­pasam, Almatynyń shilińgir shildesi. «Lenjasta» birge istegen belgili qalamger Yrym Kenen­baev ekeýmiz respýblıkalyq zaǵıptar qoǵa­mynyń jýrnaly «Eńbek tańynyń» redaksııasyna bas suqtyq. Osynda jańadan qyzmetke turǵan jazýshy dosymyz Seıitqazy Dosymovqa jolyǵa ketkimiz kelgen. Elpildep qarsy alǵan ol jazý ústelinen endi ǵana kóterilip, kún qaǵary bar jup-juqa shúberek telpegin shekesine qısaıta kıip jatqan dembelsheleý jigit aǵasyn tanystyrdy. «Fantas-jazýshy aǵamyz Tólesh Súleımenov. Jaqynda «Segiz Seri» deıtin ǵajap romany shyqty...» Ras, biz eleńdep qaldyq. О́ıtkeni, Tókeńniń jańa kitaby baspasózde ájeptáýir jańǵyryq týǵyzyp jatqan shaq edi. Jón surasyp, tanysqan jazýshy aǵamyz keshirim ótingen. «Túski úziliske úıge bara jatyr em. Sendermen tanysqanyma qýanyshtymyn. Sáti tússe, taǵy birde júzdesip, «Segiz Serini» jýarmyz...» Aǵedil jannyń meıirimdi júregi shynaıy lebizinen baıqalyp turdy. О́kinishtisi sol, odan keıin bizdiń Tólesh aǵamen jolymyz birde-bir ret túıispepti... Tóleý Shahanov QazMUÝ-diń fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimin bitirisimen «Sosıalıstik Qazaqstanda» (qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti) qyzmet istepti. Biraq, bul jóninde keıingiler múldem bilmeıdi. Surastyrǵan eresekterdiń ózderi «О́te erterekte bolǵany ǵoı» degennen artyq eshteńe aıtpaǵan. Sondaı-aq ol «Lenınskaıa smena», «Semırechıe», «Qazaq ádebıeti» gazetterinde jýrnalıstik kóriktiń ystyq-sýyǵynan ótse, keıinirek «Jazýshy», «Jalyn» baspalarynda redaktor bolypty. О́miriniń sońǵy kezinde «Qazaqfılm» kınostýdııasynda qyzmet atqarypty. Ádebıettiń ár janrynda qalam terbegen ol ónikti eńbek etti. Orys tilinde «Jazýshy» baspasynan «Báıge», «Shýaqty kún», «Sen bilesiń be, bulardy?», «Qos shapqynshy» atalatyn lırıkalyq óleńderi men poemalar jınaqtary dúnıege kelgen. Qazaq ǵylymı-fantastıkasynyń kók­jıegin keńeıtýge ózindik úles qosqan Tókeńniń «Kógildir munaralar», «Joǵalǵan planeta» týyndysy da kezinde jurt nazaryn aýdaryp, talǵampaz oqyrman yqylasyna bólengen-di. Qalamgerdiń tárjima salasyndaǵy eńbegi de eleýli. Ol qazaq aqyndarynyń ónernamasyn orys oqyrmandaryna tanytýda mańdaı terin birshama burshaqtatqanyn estip-bildik. Talantty aýdarmashy Kenen Ázirbaev, Nurhan Ahmetbekov, Qadyr Myrzalıev, Dúısenbek Qanatbaev t.b. aqyndardyń kóptegen óleń-dastandaryn orys tilinde sóıletken. Ol aýdarǵan vengr jazý­shysy Krıangeniń «О́jet átesh» pen M.Svetlovtyń «Malchık-Kıbalchısh» spek­taklderi respýblıkalyq balalar qýyrshaq teatrynyń sahnasynan túsken joq. Áńgime arasynda jazýshynyń jary Qarlyǵash apaı onyń baspa júzin kórgen týyndylarynyń basyn qosyp, qazaq-orys tilindegi tolyq bir tomdyǵyn ázirlep jatqanyn aıtqan-dy. Qarjynyń tapshylyǵy qol baılaýda. Áıtkenmen de Jazýshylar odaǵynan úmit kútetinin jetkizgen. Nesi bar, oryndalmaıtyn qııaldaǵy arman emes qoı. Bizdiń de keleshekten kúterimiz kóp. Dúnıeden ozǵanyna jıyrma jyl bolǵan qalamgerdiń osy merzim ishinde birde-bir kitaby qaıtalap basylmapty. Qazaq ádebıetiniń úlken janashyry, belgili qazaqstandyq orys jazýshysy ári aýdarmashy Alekseı Bragın «Qazaqtan shyqqan daryndy sheber aýdarmashy ekeý bolsa, sóz joq, onyń biri – ózimizdiń Tóleý Shahanov edi», al fantastıkanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Abdýl-Hamıt Marhabaev «Ol – qııal tulparynyń jalynan ustaǵan qalamger» dep bıik baǵalaǵan jazýshy esimi árdaıym óz oqyrmandarynyń júreginde. Janat ELShIBEK, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.