Otbasy – memleket tiregi

Qashanda elimizdiń basty qundylyǵy – adam, onyń qadir-qasıeti, ıgilikteri men quqyqtary, amandyǵy men zańdy múddesi deımiz. Soǵan oraı ár azamat týǵannan bastap áleýmettik jáne basqa da ıgilikterge sózsiz ári teń turǵyda erkin qol jetkize alýy tıis, al bul ár azamattyń salamattyǵyna, sapaly bilim alýyna, jumysqa ornalasýyna, laıyqty jalaqy alýyna, jeke baspanasynyń bolýyna, otbasyn qurýǵa, óz balalarynyń bolashaǵyn qamtamasyz etýine múmkindik beredi. Ol úshin zańnyń talapqa saı bolýy, halyqqa qyzmet kórsetý minsiz júrgizilýi asa qajet. Mine, biz osy máselelerge oraı kókeıde júrgen birqatar saýaldarǵa jaýap alý maqsatymen Ádilet mınıstriniń orynbasary Záýresh BAIMOLDINAǴA jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Záýresh Hamıtqyzy, eldegi demografııalyq ahýal memlekettik saıasattyń quram­­das bóligi bolyp tabylady. Sondyqtan da Prezıdenttiń «Qazaqstan-2030» Joldaýynda qýatty demografııalyq saıasat eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń jetekshi basymdyqtarynyń qataryna shyǵaryldy. Jalpy alǵanda, demografııalyq saıasat ekonomıkalyq, ákimshilik úgitteý is-sharalarynyń keshe­ni, ıaǵnı osy arqyly memle­ket ósip-ónýge áser etedi deı­miz. Áń­gimeni osy turǵydan bastasaq. – Memleket jalpy ósip-ónýdiń jáne halyqtyń ekonomıkalyq saladaǵy tabıǵı ósiminiń deń­geıin kóterý maqsatynda otbasylarǵa áleýmettik qoldaý jáne balalardyń damýy úshin qajetti jaǵdaılar jasaý sharalaryn qabyldady. Birinshi kezekte, bul balanyń týýyna baılanysty birjolǵy memlekettik járdemaqy; bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty járdemaqy; az qamtylǵan otbasylardaǵy on segiz jasqa deıingi balalarǵa járdemaqy; múgedek balany tárbıelep otyrǵan adamdarǵa járdemaqy taǵaıyndaý bolyp tabylady. Bul rette bala týýyna baılanysty járdemaqy engizilgen kezdegimen salystyrǵanda orta eseppen 5 ese, bala kútimi jónin­degi járdemaqy 3 ese art­ty. Al mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesi engizilgen kezden bastap 330,5 mlrd.-tan astam teńge áleýmettik saqtandyrýdyń qatysýshylaryna, ıaǵnı eńbek etý qabiletinen, asyraýshysynan, jumysynan aıyrylǵanyna, júktiligine jáne bosanýyna jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵanyna baılanysty áleýmettik tólemderge baǵyttaldy. – Al bul sharalardyń eko­nomıkalyq jáne áleý­met­tik ahýaldy ózgertýge ba­ǵyt­talǵany belgili ǵoı, degenmen týý deńgeıiniń turaqty ósýine áser etti me? – Árıne, sońǵy jyldary týylǵan balalar sanynyń turaqty ósý tendensııasy baıqalady. Mysalǵa, 10 jyl buryn respýblıka boıynsha 250 myńnan astam bala týyldy, 2009 jyly 360 myńdaı, al 2013 jyly týǵan nárestelerdiń sany 400 myńnan asty. Sol sııaqty jyl saıyn tirkelgen nárestelerdiń sany 2-3 paıyzǵa ulǵaıýda. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda, jyl saıyn týylǵan náresteler sanynyń is júzinde eki esege artqany jaıly aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Eki-úsh bala asyraıtyn qazaqstandyq otbasylardyń da sany artty. Eki myńnan astam otbasy 4 jáne odan da kóp bala asyraıdy. – Elimizde týǵan sábılerdiń kóptigimen qaı aımaqtar aıryqsha maqtana alady? – Demografııany kóterýdegi rekordshylar Ońtústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary bolyp tabylady, ol jerde týǵan sá­bılerdiń sany is júzinde respýb­lıka boıynsha týǵan sábılerdiń tórtten bir bóligin quraıdy. Sondaı-aq, Almaty oblysynda, Almaty qalasynda, Jambyl oblysynda týǵan sábılerdiń sany kóp. Bala týýmen qatar, otbasy qurǵandardyń sany ulǵaıýda. Jyl saıyn tirkelgen nekelerdiń sanynyń 1-2 paıyzǵa ósýi baıqalady. О́zińizde ańǵaryp otyrǵandaı, bul derekter memlekettiń oń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń, sondaı-aq, el erteńine senimdi azamattar qoldaýynyń nátıjesi bolyp tabylady. – Durys eken. Endeshe, eldegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatyndaǵy ákim­shi­lik quqyqtyq sharalar týra­ly sóz qozǵaı otyryp, bi­rinshi kezekte, neke-otbasy qatynastaryn retteıtin zańn­a­ma týraly aıta ketken jón emes pe? Buǵan qalaı qaraısyz? – Qazaqstan Respýblıkasy­nyń otbasy týraly zańnamasy, eń aldymen, 1995 jylǵy Kons­tıtýsııanyń erejelerine negiz­deledi, onyń 27-babyna sáıkes neke jáne otbasy, ana men áke jáne bala konstıtýsııalyq-quqyq­tyq qorǵaýda bolady, son­daı-aq ata-analardyń jáne balalardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men mindetteri belgilenedi deımiz. Bul oraıda otbasy týraly zańnamanyń negiz­gi aktisi 2011 jylǵy 26 jel­toqsanda qabyldanǵan «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otba­sy týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Kodeksi bolyp tabylady. Neke týraly kodeksti qabyl­daý azamattyq hal aktilerin tirkeý, sýrrogat ana bolý, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy tárbıeleý, atap aıtqanda, bala asyrap alý máselelerin retteýdegi quqyqtyq olqylyqtardy joıý, sondaı-aq zańnamalyq deńgeıde ata-ana jáne balalar arasyndaǵy múliktik jáne múliktik emes qatynastarǵa baılanysty máselelerdi, onyń ishinde alımenttik mindettemeler tetigin jetildirý arqyly sheshý múmkindigin berdi. Neke týraly kodeks neke uǵymyn bekitý arqyly otbasyndaǵy erli-zaıyptylardyń teń quqylyǵyn, sondaı-aq neke qııýǵa (erli-zaıypty bolýǵa) erikti ári tolyq kelisim berý qaǵıdatyn bekitedi. Osylaısha erler men áıelderdiń genderlik teńdigi máselelerin eskere otyryp, biryńǵaı neke (erli-zaıyptylyq) jasy erkekter men áıelder úshin on segiz jas bolyp belgilendi. – Al bul oraıda balalardyń jaǵdaılaryn jaqsartýdy kózdegen qandaı normalar týraly aıta alasyz? – Árıne, balalardyń jaǵda­ıyn jaqsartý basty talap eke­ni belgili. Olardyń ishinde – kúndizgi oqý nysany boıynsha jıyrma bir jasqa deıingi bilim alýshy balalarǵa alıment tóleý, alıment tólemderin ýaqtyly tólemegeni úshin zańdy tulǵalardyń jaýapkershiligi, alıment tólegenin rastaıtyn qujattary bolmaǵan jaǵdaıda boryshkerge Qazaqstannan tys jerlerge ketýge ruqsat berilmeýi sekildi normalar bar. Sondaı-aq, Kodekste bala asyrap alýǵa arnalǵan arnaıy taraý kózdelgen, onda normalar Qazaqstandaǵy bala asyrap alýdy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Neke týraly kodeks qolda­nys­qa engizilgennen keıin neke-otbasylyq qatynastaryn ret­teıtin barlyq zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq bazany keshendi jańǵyrtý júzege asyrylǵanyn jaqsy bilesiz. Sondyqtan bul oraıda bizdiń elimiz álemdik qoǵamdastyqtyń tolyqqandy qatysýshysy bolyp tabylatynyn, al otandyq zań shyǵarýshy otbasylyq qatynastaryn retteýde ulttyq zańnamanyń halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa tanylǵan normalaryna jáne qaǵıdattaryna sáıkes kelýin qamtamasyz etýge árdaıym umtylatynyn atap ótken jón. – Memleket basshysy N.Na­zarbaev: «Otbasyn ny­ǵaıtý jáne dástúrlerdi saqtaý – memlekettiligimizdi damytýdyń kepili. Sondyqtan da biz otbasynyń mereıin barynsha ústem ete berýimiz kerek», – dedi. Otbasyna qatysty máseleler týraly ne aıta alasyz? – Iá, otbasy – bizdiń qoǵamy­myzdyń qundylyqtaryn saqtaýdyń asa mańyzdy ınstıtýty. Urpaqtar sabaqtastyǵy, jasy úlkenderge qurmet kórsetý, balalarǵa qamqor bolý, ózara qoldaý dástúri, eńbeksúıgishtik pen bilimge qushtarlyq tek otbasynda qalyptasady. О́zińiz aıtqandaı, el Prezıdentiniń «Otbasy kúni» ulttyq meıramyn bekitýi mundaı saıasattyń júrgizilýine dálel, ol qyrkúıektiń ekinshi jeksenbisinde atap ótiledi. Otbasy kúnin toılaý birinshi kezekte nekeniń oń ımıdjin qalyptastyrýǵa, ana bolýdyń, áke bolýdyń jáne balalyq shaqtyń qoǵamdyq mańyzdylyǵy men mártebesin arttyrýǵa, otbasylyq qundylyqtar men dástúrlerdi nasıhattaýǵa, otbasy bedelin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul úshin kóshi-qon saıasatynda otbasynyń ómir súrý jaǵdaılaryn jaqsartý, neke-otbasy qatynastaryn nyǵaıtý, túsindirý jáne nasıhattaý jumysyn júrgizý boıynsha memlekettik organdardyń mindetterine eleýli ról beriledi. Bizdiń qoǵamnyń jaqsy jaǵy onyń otbasy mańyzdylyǵyn, óskeleń urpaqty tárbıeleýde onyń rólin, qoǵamdyq turaq­tylyq pen progresti qamtamasyz etýdi túsinýi, otbasy men balalardyń múddelerin esepke alý qajettiligin moıyndaýy bolyp tabylady. Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynda: «Bolashaqta bizdiń elimizdiń qandaı bolatyny búgingi kúni óz balalarymyzdy qalaı tárbıeleıtinimizge tikeleı baılanysty», dep atap kórsetkeni belgili. Bul basymdyqtardy elimizdiń bolashaǵy qolynda turǵan jas urpaqtyń boıyna bizder daryta bilýimiz kerek. О́ıtkeni, tájirıbe kórsetkendeı, jastar óziniń taǵdyryna, óz otbasynyń amandyǵyna, ózi­niń bolashaq balalarynyń taǵdy­ryna jaýapkershilik sezimin durys qalyptastyrýda kásibı mamandardyń kómegine muqtaj. Búgingi kúni Astanada «Otba­sylyq tárbıe ınstıtýty» JShS-men birge jas otbasylaryna arnalǵan «BIRGEMIZ» jobasy iske asyrylýda, ol astanalyq ádilet organdarynyń janynan qurylǵan. Bul joba kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, soǵan oraı atalǵan mektepterge otbasyn qurýǵa bel býǵan jastar kóptep kelýde. Frensıs Bekon «Otanǵa súıispenshilik otbasynan bastalady» dep aıtqandaı, shańyraǵynyń astynda irgetasy myqty, turmys jaǵdaıy jaqsy otbasyn quratyn, baqytty da deni saý balalar ósetin Qazaqstan dál osy urandy ustanady dep oılaımyn. Mine, joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılardyń bári júzege asýy úshin, ıaǵnı azamattar ómirindegi barlyq mańyzdy oqıǵalar ádilet organdarynyń tıisti qyzmet kórsetýimen súıemeldenetindigin jáne olardyń ishinde azamattyq hal aktilerin tirkeý salasyndaǵy qyzmet asa kóp suranysqa ıe ekendigin eskere otyryp, olardy qoljetimdi etý boıynsha is-sharalar júrgizilýde. Oǵan dálel halyqqa arnalǵan kóp qyzmetter qazirgi kúni elektrondyq túrde kórsetilýde. Máselen, týýdy, neke qııýdy tirkeýge ótinish­ti «elektrondy úkimettiń» porta­lyndaǵy qyzmetterdiń arqa­synda úıden shyqpaı-aq berýge bolady. Osylaısha muraǵat anyq­tamalaryn da osy portal arqyly alýǵa bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».