Alataýdan Alpige deıin

Otanǵa qaýip tóngende qolyna qarý ustap, jaýǵa qarsy turǵan atalarymyz ben aǵalary­myzdyń erlikteri eshqashan umytylmaıdy. Olardyń kópshiligi jan berip, jan alysqan urystarda qaza tapty. Al aman-esen oralǵan­dary halyq sharýashyly­ǵy­nyń túrli salasynda­ eńbek etti, urpaq tárbıeledi. Partııa-keńes jumys­tarynda basshy qyzmetter atqaryp, uıymdastyrý isiniń naǵyz úlgisin kórsetti. Solardyń aldyńǵy leginde Zamanbek Battalhanov ta júrdi. 123 azamattyń biri Talaı otbasyna qaıǵy-qasiret ákelgen sura­pyl soǵys bastalǵanda Zamanbek Battal­­­hanov­tyń onjyldyq mektepti jańa bitirip, sharýa­shy­lyqtyń birinen keıin ekinshisi jalǵasa beretin jumystaryna belsene aralasyp júrgen shaǵy edi. О́rimdeı jastyń albyrttyǵy ma, álde soǵys jónindegi túsiniginiń azdyǵy ma, ol tezirek ásker­ge shaqyrylyp, maıdanǵa attanýdy asyǵa kútken­derdiń biri boldy. Aýyldaǵy ózi quralpy jigitterdi uıymdastyryp, áskerı komıssarıatqa Otan qorǵaýǵa jiberýdi suranǵan hat jazýǵa da nıettendi. Aralyqta bir aıdaı ýaqyt ótkende, shaǵyn ǵana aýyl – burynǵy Ashanoqy, qazirgi Úlken­dıqannan Ábdikerim Mustapaev, Aqylbek Tash­kenbaev, О́mirzaq Bákeev bastaǵan jıyrmadan astam er-azamat el-jurtpen, týǵan-týystarymen qoshtasyp, maıdan dalasyn betke aldy. Ortalarynda irgeles aýyl Shonjydan qosylǵan el aǵalarynyń biri Tezekbaı Dárkembaev bar. Buryn «soǵys» degen sýyq sózdi estip kórmegen aýyldyń úlken-kishisi túgel jınalyp, jylap-syqtap, olardy maıdanǵa shyǵaryp saldy. Osylaısha bir úıdiń tiregi, otbasynyń uıytqysy bolǵan azamattar birinen soń biri soǵysqa attanyp jatty. Al Zamanbek Battalhanovqa kezek 1942 jyldyń aıaz qysqan qańtar aıynda keldi. Ol jan berip, jan alysqan urysqa birden kire qoıǵan joq. Aldymen Almatyda ornalasqan 118-polkke tústi. Munda bir aıǵa jýyq áskerı daıyndyqta bolyp, tańerteńnen keshke deıin jattyǵýlarǵa qatysty. Soǵys qımyldarynyń sál de bolsa ádis-tásilderin úırendi. Áskerı jattyǵýlar negizinen Almaty qalasy men Tastaq arasyndaǵy jazyq dalada ótetin. Bir kúni ózimen birge bir rotadaǵy almatylyq jaýynger Saǵyndyq Esjanov aǵasy sol jazyq dalanyń Almaty jaǵyndaǵy tóbeni nusqap: «Anaý, senderdiń atalaryń Raıymbek batyrdyń zıraty. Retin taýyp, zııarat etip qaıt. Batyr árýaǵy maıdanda qorǵap júrer», – dedi. Úzilis kezinde batyr babanyń zıratyna baryp, táý etti. О́zi biletin qasıetti Quran aıatyn ishteı qaıtalap, zırat basynda biraz aıaldady. О́ne boıy jeńildep, ózin sergek sezingendeı boldy. Respýblıka ortalyǵy – Almaty mańyndaǵy áskerı oqý-jattyǵýlar aıaqtalyp, maıdan dalasyna jol tartatyn ýaqyt ta taıandy. Sóıtip, olar naýryz aıynyń basynda baýyr basyp qalǵan Almatymen qımaı qoshtasyp, poıyzǵa otyrdy. Qaıda, qaısy maıdanǵa baǵyt alǵandaryn jaýyngerler bilmeıdi, áskerı qupııa. Olar mingen eshalon birde toqtap, birde júrip, bir aı shamasynda mejeli jerge jetti-aý, aqyry. Bul Kýrsk men Orlov qalalarynyń ortasynda oryn tepken Lenın ordeni 1-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy bolatyn. Zamanbek Battalhanov osy dıvızııanyń ekinshi atqyshtar polkine qarasty avtomatshylar batalony quramynda jaýapkershilik pen qıyndyqtarǵa toly maıdan jolyn bastaǵan edi. Dıvızııa Batys maıdanyna qaraıtyn, onyń qolbasshysy Azamat soǵysynyń batyry, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıingi bes marshaldyń biri Býdennyı bolatyn. Alǵashqy jaýyngerlik tapsyrma Aty estile qalsa, deneń túrshigetin soǵystyń ne ekenin jaýynger Battalhanov alǵash ret 1942 jyldyń mamyr aıynda kórdi. Áskerı daıyndyqtan ótken olardyń batalonyna Orlov qalasynyń jaqyn mańyndaǵy Berezovka derevnıasyna ornalasqan jaýdyń bekinisine shabýyl jasap, derevnıany fashısterden azat etý júkteledi. Batalondaǵylardyń kópshiligi soǵys kezinde jıi ushyrasatyn shabýyldarǵa alǵash ret qatysqaly turǵan jaýyngerler edi. Sondaı-aq, bul olarǵa júktelgen alǵashqy jaýyngerlik tapsyrma bolatyn. Alǵashqy shaıqas pen urys kez kelgen jaý­yngerge syn ári synaq. Jaý bekinisi osal emes eken. Shabýylǵa shyqqan bulardy qarsha boraǵan oqtyń astyna alyp, birneshe saǵatqa deıin alǵa jyljytpaı qoıady. Polktiń ekinshi batalony soltústik jaqtan kelip qýsyrǵanda, fashısterdiń nazary solarǵa qaraı aýa bastaıdy. Osyny kútip jatqan jaýyngerler dúrkin-dúrkin shabýylǵa shyǵa otyryp, alǵa jyljı beredi. Eki jaqtan qyspaqqa alýdyń nátıjesinde fashıs­ter bekinisti ǵana emes, Berezovka eldi mekenin de tastap ketýge májbúr bolady. Osylaısha, qatarynda Battalhanov bar avtomatshylar batalony alǵashqy jaýyngerlik tapsyrmany oıdaǵydaı oryndap, synnan súrinbeı ótedi. Jasyratyny joq, soǵystyń alǵashqy jyldarynda Keńes áskerleriniń nemis basqynshylaryna qarsy turýy asa qıyn boldy. Solaı bola tursa da, olar nebir shaıqastarda, qııan-keski urystarda erliktiń naǵyz úlgisin kórsete bildi. Birde polk basshylyǵy jaýdyń barlaýshylary áreket etýde degen habar alady. Olardy aldyńǵy shepke ótkizbeı, jolyn bógeý jáne «til» alyp kelý operasııasyn júzege asyrý Battalhanov, Smırnov, Kovalenkoǵa tapsyrylady. Bular nemis barlaýshylary ótedi-aý degen jerdi mejelep, bitik ósken astyq alqaby ishimen jer baýyrlap kele jatqan. Jaý barlaýshylary baıqap qalyp, oq jaýdyra bastaıdy. Bular da qarsy oq atady. Birneshe saǵatqa sozylǵan urysta qarsylyq tanyta almaǵan nemis barlaý­shylary jaralanǵan adamyn tastap, ormanǵa boı tasalap úlgeredi. Jaraly nemisti qolǵa túsirip, keri qaıtyp kele jatqanda, egistik alqabynan jany qınalǵan adam úni estiledi. Ol fashısterdiń ushaqtan tastaǵan jalǵan paraqshalaryna senip, jaý jaǵyna ótip ketken Keńes áskeri eken. Ony da ózderimen birge arqalap ala ketedi. Osy erlikteri úshin Battalhanov «Qyzyl juldyz» Kovalenko «Jaýyngerlik Qyzyl tý» ordenderimen, al Smırnov «Dańq» medalimen nagradtaldy. Bul qatardaǵy jaýynger Battalhanovtyń soǵystaǵy alǵashqy nagradasy edi. Zamanbek Battalhanovtyń budan keıingi jaýyngerlik joly Stalıngrad maıdanynda, Edil jáne Dnepr ózenderiniń boıynda jalǵasty. Talaı qııan-keski urystardyń belortasynda júrdi, Keńes áskerleriniń nebir erlik isterine kýá boldy. Solardyń biri – Astahovo selosyn jaýdan azat etý úshin bolǵan urys edi. Onda ol «T-34» tankisiniń mehanık-júrgizýshisi bolatyn. Brondy soǵys tehnıkalary men jaıaý áskerler qatysqan shabýylda, ásirese, nemister edáýir shyǵynǵa ushyrap, ondaǵan tankisinen aıyryldy. Polk tankısteri men jaıaý áskerlerdiń kórsetken erlikteriniń arqasynda selo jaýdan tolyq tazartylyp, 100-den astam fashıst qolǵa tústi. Battalhanov qyzmet etetin gvardııalyq tank polkiniń aldynda endi Edil ózeninen ótý mindeti turdy. Bul olarǵa jeńil bola qoıǵan joq. Sebebi, ózenniń arǵy jaǵyndaǵy nemisterdiń qorǵanysy myqty bolyp, bulardy ózenge jaqyndatpady. Alma-kezek atys bir aptadaı ýaqytqa sozyldy. Qaharly «Katıýsha» aralasqannan keıin ǵana fashıster keıin sheginýge májbúr boldy.  «Qazaq bolsa, esikti ash!» Soǵysta kútpegen jaǵdaılar da bola beredi. 1943 jyldyń qaharly qańtar aıy edi. Rostov oblysynyń Svetıch degen selosyn jaýdan azat etkennen soń, polktiń sol jerde biraz aıaldaýyna týra keledi. Selo turǵyndary ózderin qutqarǵan jaýyngerlerdi qushaq jaıa qarsy alyp, qonaq etedi. Al Battalhanovtardyń vzvody eldi mekenge qarańǵy túse kelgen edi. Qaqaǵan aıazda tanktiń ishinde uıyqtaý, demalý múmkin emes. Ekıpaj músheleri jatyn oryn izdep, úı-úıdi aralaı bastaıdy. Terezelerin ishten tumshalap tastaǵan, jaryq sáýle syrtqa túspeıdi. О́stip kele jatqandarynda shaǵyndaý úıdiń bir terezesinen túsip turǵan ıneniń jasýyndaı jaryqty baıqaıdy. Zamanbek batyldyq tanytyp, tereze áınegin tyqyldatady. «Apa, bireý terezeni qaǵyp tur», – degen qazaqsha sóz estiledi ishten. Ne óńi, ne túsi ekenin bilmeı, sál abdyrap qalǵan bul tez esin jıyp: «Men qazaq jaýyngerimin!», – deıdi. «Men qazaqpyn, dep jatyr» degen sóz shyǵady artynsha. «Qazaq bolsa, esikti ash!». Úıde egde tartqan ájeı, kelini jáne boıjetken qyzy – úsheýi turady eken. Kópti kórgen áje óziniń balalary kelgendeı qýanady. Jaýyngerlerdiń betterinen súıip, báıek bolady. «Meniń balalarym da sender sııaqty sýyqqa tońyp júrgen shyǵar» dep kózine jas alady. Qazaq qaı qıyrda júrse de, qanyna sińgen keńpeıil darhandyǵynan ajyramaǵan ǵoı. Tórteýi uıqylaryn qandyryp, tósek­terinen tursa, kıimderin jaqsylap jýyp, útik­tep te qoıypty. Et asyp, baýyrsaq pisirip, sha­ıyn qaınatyp, bulardyń oıanýyn kútip otyrypty. Bul qazaq otbasynyń osy jerge qalaı tap bolǵanyna dastarqan basynda qanyqty. Svetıch selosynda 60-taı qazaq otbasy turady eken. Barlyǵy asharshylyq jyldary Batys Qazaqstan men Astrahan oblystarynan amalsyz qonys aýdarypty. Selony nemister basyp alǵanda, Kúlán apaı kelini men qyzyn úıdiń jertólesinde jarty jyldaı jasyryp ustapty. Apaıdyń eki uly soǵysta, solar aman-esen kelse, armany elge kóshý ekendigin kózine jas ala otyryp baıandap beredi. Al Zamanbek Battalhanovtyń qarýlas dostary qarapaıym qazaq otbasynyń ózderine kórsetken osynaý darhan kóńilin, ystyq yqylasyn kópke deıin aýyzdarynan tastamaı aıtyp júrdi. Ashanoqy aýylynan attanǵan azamatty surapyl soǵys qımyldary ábden shynyqtyrdy, maıdan dalasy shyńdady, qıyndyqty jeńýge úıretti. Onyń áskerı kerzi etiginiń, ol júrgizgen shynjyr tabandy tankiniń izderi Dnepr ózeniniń qos jaǵalaýyna, Kıev qalasynyń mańyna, Iýgoslavııa, Vengrııa, Avstrııa jerlerine de tústi. Sol jerlerde bolǵan asa aýqymdy urystardyń kópshiligine qatysyp, Jeńisti jaqyndatýǵa ózindik úles qosty. О́limmen betpe-bet kelgen kezderi de boldy. Ol 1943 jyldyń sońǵy kúnderiniń biri edi. Poltava túbindegi urys kezinde olardyń tankisiniń janyna jaý ushaǵy tastaǵan bomba jarylyp, tank otqa oranady. Jarylys tolqynynyń qatty bolǵany sonshalyq, ekıpaj músheleri bir sát esterinen tanyp qalady. Aldymen esin jınaǵan Zamanbek jaraqattansa da, betti qaryǵan otqa qaramaı, ekıpaj múshelerine kómekke umtylady. Kóretin kúnderi bar eken, birin-biri súıemeldep, demep tankten shyǵyp úlgeredi. Battalhanovtyń bir jarym aıdaı gospıtalda jatyp emdelýine týra keledi. Uıymdastyrýshylyq qabilet-qarymymen tanylǵan, jigerli áskerı maman-kadrlar soǵys órti órship turǵan kezde asa qajet edi. 1944 jyldyń naýryzynda dıvızııadaǵy polk­terden 18 jaýynger shtabqa shaqyrylady, solardyń biri – Battalhanov bolatyn. Iriktep alynǵan saıdyń tasyndaı jaýyngerler Glýhov qalasyndaǵy artıllerııalyq áskerı ýchılıshege oqýǵa jiberiledi. Sóıtip, arada bes aıǵa jýyq ýaqyt ótkende, Zamanbek Battalhanov leıtenant shenimen, ózi qyzmet etken polk quramyndaǵy artıllerııa batalonyna ózdiginen júretin artıllerııalyq mashınanyń komandıri bolyp oralady. Sóıtip, ol Batys Ýkraına, Vengrııa, Iýgoslavııa jáne Balkandaǵy memleketterdiń qalalary men eldi mekenderin jaý áskerlerinen azat etý úshin bolǵan urystarǵa qatysady. Burynǵy Ashanoqy, qazirgi Úlkendıqan aýylynyń alǵyr azamaty Jeńisti Avstrııa jerinde, Alpi taýynyń eteginde qarsy alady. Surapyl soǵys jyldarynda kórshiles eki aýyl – Úlkendıqan men Kishidıqannan 123 azamat maıdanǵa attanǵan eken. Solardyń 80-i soǵystan oralmady. Olardyń ishinde Zamanbektiń ákesi – Battalhan men týǵan inisi Bolysbek te bar.  Soǵystan soń... Qaýip-qaterge toly myńdaǵan shaqyrym maıdan jolyn jaıaý júrip ótken, ot keship, ajal sepken oqqa qarsy keýdesin tosqan maıdangerler elge aman-esen oralǵan soń, eńbekke belsene aralasty. Joǵary bilim alyp, elimizdiń ekonomıkasyn damytýǵa úles qosty. Solardyń aldyńǵy shebinde Zamanbek aǵa Battalhanov ta júrdi. Abaı atyndaǵy pedogogıkalyq ınstıtýtty bitirgen soń, ol óziniń qyzmet jolyn oqý-aǵartý salasynda bastady. Talapshyl, óz isine berik, jaýapkershilikti jete sezinetin jan qaı salaǵa bolsyn qajet qoı. Birer jyl ótkennen keıin ol partııa-ke­ńes jumystaryndaǵy basshylyq qyzmetke shaqy­rylady. Aldymen Uıǵyr, Panfılov, Talǵar jáne Ile aýdandyq atqarý komıtetteriniń tór­aǵasy qyzmetterin abyroımen atqardy. Keıin, ıaǵnı zeınetkerlikke shyqqanǵa deıingi 12 jyl boıy Almaty oblysynyń Ile aýdanyna bas­shylyq jasady. Osy jyldar ishinde Ile aýdany­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-turmys­tyq jaǵdaıy ósip-órkendedi. О́ndiris oryndary salynyp, eldi mekenderde mektepter men bala­baqshalar paıdalanýǵa berildi, mádenıet úıle­ri boı kóterdi. Aýyl sharýashylyǵy salasyna erekshe nazar aýdarylyp, egis alqaptary­nyń kólemi eselep artty, mal sany kóbeıtildi. Bilik­ti maman-kadrlar ósip-jetildi. Olardyń birqa­ta­ry qazirgi kezde de basshylyq qyzmetter atqa­ryp júr. Soǵys jáne eńbek ardageri, el qadirlisi Zamanbek aǵamen amandasýǵa jıirek baratyn kóp adamdardyń biri ózim edim. Ol kezde aǵamyz Almaty oblystyq aqsaqaldar keńisiniń tóraǵasy bolatyn. «Soǵystan Almatyǵa oralǵan kúnniń erteńinde Saǵyndyq Esjanov ekeýmiz Raıymbek batyrdyń zıratyna arnaıy baryp, táý etip, duǵa oqyǵan edik, – degen edi Zamanbek aǵa bir barǵanymda ótkendi eske alyp. – Babamyzdyń sol zıratynyń ornyna úlken kesene salyndy. Batyrdy máńgi este qaldyrý úshin eskertkish te turǵyzyldy. Osy ıgilikti isterdiń basy-qasynda júrgenimdi, onyń uıymdastyrýshysy bolǵanymdy maqtanysh etemin». Zamanbek aǵa Battalhanovtyń uzaq jyldar­daǵy eseli eńbegi, tókken teri kezinde joǵary baǵalandy. Ol Lenın, Oktıabr Revolıýsııasy, Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy, «Qurmet belgisi» jáne egemen elimizdiń «Otan» orden­derimen nagradtaldy. Sondaı-aq, respýblıka Joǵarǵy Keńesine eki márte depýtat bolyp saılanyp, kópshilik seniminen shyǵa bildi. «Elimiz táýelsizdigin alǵan sátti estigen kezde, erekshe qýanǵan adamdardyń birimin, – degen edi qaıtys bolarynyń aldynda abzal aǵamyz. – Jyl ótken saıyn elimizdiń ekonomıkasy eselep arta túsýde. Qazaqstandy álem tanydy. Muny Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqasy dep bilemin. Biz soǵysty kórdik, oq pen ottyń ortasynda júrdik. Ondaı zulmatty endi eshkim kórmesin, eshkimniń basyna bermesin». Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. Sýrette: maıdannan sálem (sol jaqta Z.Battalhanov).