Ahmettiń mýzykalyq murasy

Buǵan qarsy ýáj aıtýshylardyń biri – qostanaılyq jyrshy Naǵashybaı Alpysov. Talaı jyldardan beri Ahań­nyń saz murasyn nasıhattap júrgen ardager ónerpaz Ahmettiń án-kúı mura­sy jóninde aıtylǵan jazbalardy izdes­ti­rip júrip oqyp, jınastyryp, saqtap qoıypty.

– 1993 jyly Torǵaıda sol kezdegi oblys basshysy Jaqan Qosabaev Ahmet Baıtursynulynyń toıyn ótkizemiz demegende, ult ustazynyń kompozıtorlyǵy jaıly biler me edim. Meniń negizgi ma­man­dyǵym – qurylysshy. Biraq Jaqan aǵamyz aýyl ákimine: «Alpysovqa aıt, Ahań men Jahańnyń toıyna bir arnaý arnasyn. «Qulagerdi» aıtyp, Qazaqstanǵa jarııa qyldy. Aqyndar aıtysynda Nurhannyń «Torǵaıdan sálemin» tol­ǵa­dy. Odan birdeńe shyǵady» depti. Bildeı aımaq basshysy tapsyrǵan soń, Ahańnyń shyǵarmalarynan ne oryndasam eken dep, «Qyryq mysalyn», «Anama hatyn» oqyp, izdene bastadym. Ult kósemi jaıynda sol kezdegi jarııalanǵan gazet-jornaldardy aqtaryp, túrli aqparattar taptym. Osylaı izdenip júrgenimde, amankeldilik aqyn, gazet redaktory Hamıtbek Musabaevtyń «Qansheńgel» poemasy baspa betine shyǵa keldi. Oqyp shyqtym, unady. 60 aýyz ǵana óleń eken. Jattap alyp, daıyndala­ıyn dep jatqanymda keńshar dırektory Turǵanbek Musaǵazın erteń Qostanaıǵa issaparǵa barasyń dedi. Amalsyz, sol kezde mektepte oqıtyn ulym Abzalǵa «sen myna poemany jattap al» dep tapsyryp kettim. Bas jaǵynan onshaqty aýzyn bastap aıtyp berdim. Bir aptadan keıin kelsem, Abzal jattap alypty. «Túgel jattaǵan ekensiń, osyny sen oryndaısyń» dep tapsyrdym. Abzal bir jyldan soń mektep bitirip, Arqalyqqa ınstıtýtqa tústi. Sol kezde Ahań kúnderin ótkizip, Arqalyqtan ıns­tıtýt muǵalimderi, Seıit Kenjeahmetov aǵamyz qazirgi Ahmet Baıtursynuly týyp-ósken aýyldardy aralaǵan ekspedısııa jasap, Ahańdy nasıhattaý jumystary júrip jatty. Abzal da sol ekspedısııa ishinde boldy, – deıdi Naǵashybaı aǵaı.

Osydan biraz jyl buryn «Qazaqstan» telearnasy «Qazaqtyń 1000 áni» habary arqyly kóptegen halyq ánderin nasıhattap, eldiń ystyq yqylasyna bólengen edi. Habardy belgili dástúrli ánshi Aqan Ábdýáli júrgizgen.

– Júrgizýshi «Aqqum», «Eki jıren» ánderin halyq áni dep jurtshylyqqa taratqan soń men «Bul eki ánniń avtory bar, ol Ahmet Baıtursynulyniki» dep arnaıy hat jazdym. Aqan Ábdýáli maǵan Ahań ánmen aınalyspaǵan, taza ǵylymmen aınalysqan adam dep ja­ýap berdi. Oqyǵandarymdy dálel­dep, Muhtar Áýezovtiń, Rymǵalı Nur­ǵa­lı­diń, Gúlnar Dýlatovanyń, Ǵalym Ahmedovtyń, Ǵarıfolla Ánestiń, Rabıǵa Syzdyqovanyń, Tursyn Jurt­baı­dyń jazǵandaryn aıǵaq retinde kel­tirgenimde, ol: «Biz endi halyq ánde­ri­niń avtorlary bar eken dep, árkimge bir bólip bere almaımyz», dep qysqa qaıyrdy. Men jornalshy, jazýshy, tarıhshy emespin, ári qaraı daýlasa almadym, – deıdi qart ónerpaz.

Naǵashybaı Alpysov bul jóninde keıinirek kólemdi maqala jazyp, ony «Qazaq» gazetine joldaıdy. Gazettiń sol kezdegi bas redaktory Qoǵabaı Sársekeı avtordy quptap, maqalany jarııalap, áli zerttep-kóteremiz dep qoldaý kórsetipti.

– Biraq taǵdyr shirkin oǵan jetkizbeı, Qoǵabaı aǵamyz kóp uzamaı qaıtys boldy. Jazýshy Beksultan Nurjekeev «Júz tuńǵysh» atty kitabynda «Qaratorǵaı» ánin aıtatyn qyz Torǵaıdyń Jyńǵyldy bolysynan kelgen degen edi. Mysaly, «Aıqa­rakóz» áni de osy Torǵaıdan ta­ra­ǵan. Men mektepte oqyǵan 1960 jyl­dary osy ándi mektep oqýshylary Kúlpara Qonysbaeva men Tynyshtyq Da­ıyrova oryndap, Torǵaıǵa festıvalge aparǵanyn bildim. Keıin bul ándi belgili ánshi Ǵazıza Jumekenova oryn­dap aıtyp júrdi. 70-80 jyldary Arqalyqta bulbul ónerpaz Mádına Eralıeva shyraıyn shyǵaryp aıtyp, búkil Qazaqstanǵa tanytty, – deıdi Ahań ánderin joqtaýshy.

Búginde Naǵashybaı Alpysovtyń qolynda Ahmet Baıtursynulynyń án-kúı shyǵarǵanyn dáleldeıtin kóptegen jazba derekter saqtaýly tur. Bul derekterden qazaqtyń kóptegen ǵalymdarynyń ult ustazynyń kompozıtorlyq murasy týra­synda qaldyrǵan jazbalaryn kórý­ge bolady. Mysaly, kórnekti ǵalym Rymǵalı Nurǵalı: «Ahmet Baıtur­syn­uly – kompozıtor, dombyra, skrıpka tart­qan, pıanınoda oınaǵan, fotosýret túsirýmen aınalysqan, kezinde kúreske de túsken, bir sózben aıtqanda qazaq ult mádenıetiniń alyp báıteregi», depti.

Amanqos Mekteptegi men Ǵarıfolla Ánes qurastyrǵan «Bes arys» kitabynda: «Ahmet Baıtursynuly – Abaıdan keıingi kórnekti aqyn, aýdarmashy, pýblısıst-jýrnalıst ári qoǵam qaıratkeri, aǵar­tý­shy ustaz. KazPI-diń professory, etnograf, folklorıst, kompozıtor ári oryndaýshy» dep jazylǵan. Ǵalym Ahmedov «Ahańnyń ómir kezeńderi» esteliginde: «... A.V.Zataevıch qazaq ánderin, onyń ishinde Ahańnyń áni deıtin, jastar kóp aıtyp júrgen «Qarakóz» ánin fortepıa­noda oınady» delinedi. Al etnograf-ǵalym Aleksandr Zataevıch «Qazaq hal­qynyń 1000 áni» kitabynda Ahańa: «Qa­zaq ánderin shyn súıetin jáne biletin jan retinde, olardy naqyshyna keltirip oryndaýshy jáne tamasha dombyrashy retinde Baıtursynovty otandastary da óte joǵary baǵalaıdy» dep jazady.

Gúlnar Dýlatova «Bes arys» kitabyn­da: «Ahań jumystan sharshaǵanda, ból­me­sinde ári-beri júretin. Onysy sy­qyr­laǵan edenniń dybysynan, salǵan áninen bilinetin. Qolyna dombyrasyn alyp, qońyr daýysymen jaılap qana súıip salatyn ánderi «Elim-aı», «Eki jıren», «Qarakóz» bolatyn. Qazirgi «Qyz Jibek» operasyndaǵy aıtylyp júrgen «Qarakóz» arııasy – Ahmet Baıtursynulynyń shyǵarmasy. Qarakóz Ahańnyń súıiktisi bolǵan. Sol ǵashyǵyna sózin ózi jazyp, mýzykasyn ózi shyǵarǵan. Ahańnyń áni mynaý: «Qudaıdyń qudiretine tań qalamyn, Qolynda bir ǵashyqtyń zarlanamyn, Ishimdi ǵashyq oty jandyrady, Syrtyma shyǵarýǵa arlanamyn». Onyń janynda notalar jatatyn. Shkaf pen pıanıno aralyǵynda ilýli qyzyl dombyrasy, al týmbochkanyń ústine skrıpkasy qoıylatyn», dep jazady.

Samyrat Kákishev: «Ahańnyń halyq arasyna keń taraǵan «Aqqum» atty óleńi bar. «Qyzyl bıdaı», «Qaratorǵaı», «Aqqum» degen áńderin kóp aıtatyn... Kóp otyrǵanda, sharshaǵanda qoly­na dombyrasyn alyp án salýshy edi... О́ziniń shyǵarǵan kúıleri de bar. Mýzy­ka­ny, operany óte jaqsy kóretin. Bádrısafa apa ekeýmizdi birneshe ret ope­raǵa apardy. Ol ýaqytta opera teatry 8-Mart kóshesinde ornalasqan edi. Ahań arqasynda jas kezimde «Jalbyr», «Er Tarǵyn», «Qyz Jibek» operalaryn kórdim» deıdi.

– «Torǵaı tynysy» gazetiniń 1993 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy sanynda aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Serik Turǵynbekov «Ahmet-Ińkár» maqalasynda: «Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty, Aqyly kórkine saı ınabatty. Degendi estigen soń bala Ahmet Ártúrli oıǵa túsip, muńǵa batty. Ásershil keledi ǵoı bala degen, Qaraılap aınalaǵa alań-eleń. Ińkárdiń aýylyna Aqqum jaqqa, Kóshkende jyl­qy aıdaıdy alamenen», dep ánniń mátinin keltirdi. Bul maqala 2013 jyly «Qazaq» jáne ózimizdiń «Qostanaı tańy» gazetterinde jarııalandy. Túbi bir túrki álemi ǵalymdary ǵana emes, álem moıyndaǵan Ahańdy teleekrannan, radıodan tamashalap otyrsaq, ánshi-termeshiler, kompozıtorlar ult ustazynyń sazgerligin 70 jylǵy solaqaı saıasattyń saldarynan kúni búginge deıin áli moıyndamaı keledi. Kompozıtor ǵalym Ilıa Jaqanov: «Án taǵdyry – halyq taǵdyry dep túsinsek ár ánniń ar jaǵynda adam taǵdyry da aıqyn kórinis beredi. Keshegi kúnder soqyr saıa­sat biraz ánderdi zorlyqpen avtorynan aıyrdy. Ánshilerimizdiń kóbi mundaı tarıhqa zer salmaıdy. Ánderiniń bir-birimen shatasyp jatatyny sondyqtan, bilimsizdik saldary», deıdi. Mine, zer sala oqyp, izdenip júrip birneshe ándi avtoryna qaıtarǵan. Qanshama ıgilikti is istedi. Endigi mýzyka zertteýshileri Ilıa Jaqanov sııaqty Ahańnyń 150 jyldyǵyna oraı ánderi men kúılerin nege ózimen qaıta tabystyrmasqa!? Ult kóseminiń de arýaǵy rıza bolmaı ma. Joǵarydaǵy aty atalǵan aǵalarymyz ben apalarymyz Ahmet Baıtursynulyn kompozıtor dep taıǵa tańba basqandaı qylyp bizden buryn aıtyp ketken edi. «Asyqpańdar, artymyzda qazy bar, tergep talaı kórlerimiz qazylar», dep Ahań ózi aıtqandaı, áli talaı aıtylyp, áli talaı jazylar. Ahań eńbekterine qashanǵy qııanat jasala bermek? Ádil­dik bolar dep úmittenemiz, – deıdi Naǵashybaı Alpysov.

Bıyl Qostanaıdaǵy Ahmet jylynyń ashylýyna oraı ótken konserttik is-sharada E.О́mirzaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń Nazymbek Moldahmetov atyndaǵy qazaq halyq aspaptar orkestri Ahmet Baıtursynulynyń «Arman» atty kúıin tuńǵysh ret oryndap shyqty. Bul týyndy Ahań aqtalǵan soń ǵana nasıhattala bastaǵan. Ahań bul týyndysyn týǵan jerine sońǵy ret kelgende shyǵaryp, alystap ketken armandaryn, oryndalmaǵan murat-tilegi men kókeıdegi muń-sherin qos ishekke kóshirgen kórinedi.

О́ńirdiń rýhanı-mádenı murasyn zerttep júrgen ǵalym, «Tobyl-Tor­ǵaı áýenderi» jınaǵynyń avtory Batyrlan Saǵyntaevtyń aıtýyn­sha, «Ar­mandy» alǵash ret belgili kúıshi Saǵyn Jalmyshov sahnaǵa alyp shyǵyp­ty. Saǵyn Jalmyshov bul jóninde «Qaıta oralǵan kúı» atty maqala da jazǵan. Estelik maqalada avtor kúıdi 1960 jyldary Nurqan aqynnan úı­ren­genin baıandaı kelip: «Bul – bur­ma­laýshylyqtyń shyrmaýynda ketken Ahmet Baıtursynulynyń «Arman» atty kúıi. Ol kisi ǵulama ǵalym, aýdarmashy, aǵar­týshy, qoǵam qaıratkeri bolǵan, hal­qynyń bolashaǵy úshin kóp jumys istegen, halqy úshin talaı jaqsy istiń basyn bastaǵanymen, sol kezdegi saıa­sat, tar zaman Ahańdy erkine jibermeı, qolyn baılaǵan. Oıyndaǵysy júzege aspaǵan soń «Arman» kúıin shy­ǵar­ǵan» dep áńgimelep edi Nurqan aqsa­qal», dep túıindeıdi.

Saǵyn Jalmyshev bul kúıdi aq­tó­be­lik kúıshi Turar Álipbaevqa úı­re­tip, ony notaǵa túsirtken eken. Batyrlan Saǵyntaevtyń aıtýynsha, Ah­met­tiń atalas týysy Qarpyq aqynnyń Erǵalı esimdi balasy bolǵan. Sol kisiden Shorman Ediresov degen kisi 12-13 jas shamasynda «Ahmet Baıtursynulynyń 12 kúıi bar» degen áńgime estipti. Bálkim, ras ta shyǵar.

– Odan soń Ahmettiń ánge arqaý bolǵan óleńderi de bar. «Qazaq qalpy» deıtin áıgili óleńine Mirjaqyp Dýlat­uly án shyǵarǵan. Ol «Qaltyldaq» dep atalyp, ándi Ǵabıt Músirepovter oryndap kelgen. Ahańnyń «Tilek batam» degen de óleńi bar. Zataevıchtiń kitabyna dál osyndaı ataýmen engen ánniń avtory da Ahmet delinedi. «Anaǵa hat» degen óleńi de áýenimen aıtylady, – deıdi Batyrlan Saǵyntaev.

Qostanaı oblysy