Bolashaqtyń ýnıversıteti: ol qandaı bolýy kerek?

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde reforma ázirleýshi mamandar aldymyzdaǵy 10-30 jylda Qazaqstan jahandyq bilim berý keńistiginde jetekshi oryndardyń birin alýy yqtımal dep esepteıdi. Osy oraıda, jaqyn bolashaqta Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda dástúrli jáne zamanaýı bilim berý arasyndaǵy tepe-teńdikti anyqtaý máselesi tur. Bolashaqtyń ýnıversıteti jaıly biz pedagogtar áýletinen shyqqan ǵalym, hımııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetiniń dekany Erdos OŃǴARBAEVPEN áńgimelesken edik. – Erdos Qalımollauly, kóp­shilik qazir bolashaqtyń ýnı­ver­sıtetiniń modeli jaıly jıi aıta bastady. Osyǵan baılanysty ja­ńa sıpattaǵy bilim berýdiń qan­­­daı trendterin atap kórseter edińiz? – Joǵary bilim berý júıe­sin­de qazir Qazaqstannyń ýnıver­sı­tetterine avtonomııalyq joǵary oqý orny mártebesin berý jos­parlanýda. Bul olardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, jumys berýshilerdiń talaptary boıynsha bilikti maman daıarlaýǵa, ózderiniń stýdentteriniń kontıngentin jáne oqytýshylar quramyn qalyp­­­tastyrýǵa múmkindik beredi. Mysa­ly, ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-de bolashaq mamannyń quzyrettiligin eskere jáne qarastyra otyryp, jańa oqý baǵdarlamalary ázir­lenip, sol boıynsha oqý úde­ris­teri júzege asyrylýda. Ekinshi trend – zamanaýı jetistikterge saı oqytý tehnologııasynyń ózgerýi, ıaǵnı burynǵy dáristik-semınar sabaqtary birtindep onlaın-kýrs­tar men onlaın-konferensııa formatyna kóshýde. – Elbasymyzdyń halyqqa Joldaýlarynda halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtetter qurý máselesi aıtylǵan edi. – Iá, Prezıdentimiz N.Á.Na­zarbaevtyń Qazaqstan halqy­­na Joldaýynda zertteý ýnıver­sı­tet­terin qurý jaıly aıtyldy. Bul sońǵy «Ǵylym týraly» zańda da kórsetilgen. Bul – úshinshi trend. Zertteý ýnıversıtetteri AQSh, Germanııa, Japonııa jáne basqa da damyǵan elderde burynnan bar, sońǵy jyldary Reseıde de birqatar ýnıversıtetterge osyndaı mártebe berildi. Qazaqstanda bul úderis bastalyp keledi jáne bizdiń ýnıversıtetimizde de osy jańa sapaǵa laıyqty ózgerister oryn alyp, ınnovasııalyq ekonomıkany damytýǵa qadam jasalýda. – Búginde bilim berý júıesi jol aıryǵynda turǵan sııaqty, bir jaǵynan zaman aǵymyna saı asyǵystyq deımiz be, álde utqyrlyq pa, paıda boldy. Bul jańa turpattaǵy quby­­lys­­tarǵa alyp keldi, solardyń biri, ókinishke qaraı, kóńil qýant­­paıtyn jaıt – qazirgi stý­dentter kitap oqymaıdy, «Vıkı­pedııadan» kitaptyń nemese materıaldyń qysqasha mazmunyn qaraı salady. Ekinshi jaǵynan, mysaly, ulttyq ýnıversıtet baıyrǵy joǵary oqý oryndarynyń biri retinde kóbine dástúrli klassıkalyq formaǵa júgine me? – Búgingi kúni biz aqparattyq álemde ómir súrip jatyrmyz jáne kún saıyn jańa bilimder paıda bolady. «Kim aqparatty bilse, sol álemdi bıleıdi» degen sóz bar emes pe? Bilimdi alýdyń jáne jetkizýdiń klassıkalyq jáne zamanaýı ádisterine shekara qoıý qajet emes dep esepteımin, sebebi, kez kelgen ǵylymda stýdenttiń belgili bir bilim qory bolýy kerek jáne ol ony únemi jetildirip otyrýy qajet. Kitap tereń bilimniń kózi bolyp árqashan da qala beredi, al Internet kitapty sol qajet mınýtta taýyp, qarap shyǵýǵa ǵana múmkindik beredi. – Stýdentterińizge qandaı áde­bıetti oqýǵa usynys jasar edińiz? – Bizdiń ýnıversıtetimizde árbir stýdent oqyp shyǵýǵa tıis «100 kitap» degen áleýmettik joba qolǵa alynǵan. Sol 100 kitaptyń tiziminde álemdik jáne elimizdiń klassık jáne tanymal aqyn-jazýshylary, fılosoftary men ǵalymdarynyń eńbekteri kirgizilgen. Eger stýdent ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip osy kitaptardy oqyp shyǵatyn bolsa, odan qoǵamdyq ómirde óz kózqarasy bar bilimdi de bilikti maman shyǵady degen senimdemin. Al belgili bir naqty pánder boıynsha sol pánge qatysty oqýlyqtar men oqý quraldary usynylady. Sonymen birge, ǵylymǵa den qoıyp júrgen jastarymyzǵa bizdiń fakýltette shyǵarylatyn «QazUÝ habarshysy. Hımııa serııasy», aǵylshyn tilinde jaryq kóretin «International Journal of Biology and Chemistry», Scopus málimetter bazasyna kiretin elimizdegi jalǵyz «Eurasian Chemico-Technological Journal» jýrnaldaryn usynýǵa bolady. Sońǵy jýrnaldy Elbasymyz «jahandyq ǵylymnyń reıtıngisi bar jýrnaldar sanatyna kiretin Qazaqstandaǵy birden-bir jýrnal» dep atap kórsetken bolatyn. – Osy jyly 80 jasqa kelip otyrǵan ýnıversıtettiń basty jetistigi dep neni aıtar edińiz? – Ýnıversıtettiń basty jetis­tikteriniń biri – bul álemdik bilim berý keńistigine enýi. Brıtandyq QS agenttigi reıtınginiń 2013 jyl­ǵy qorytyndysy boıynsha QazUÝ álemdik úzdik 300 ýnıversı­tetter tizimine endi, bul tizimge TMD elderinen reseılik eki jáne bizdiń ýnıversıtet qana enip otyr. Bul jetistikke jetýge fakýltet ustazdary men ǵalymdarynyń da qosqan úlesi óte joǵary. Bul – belgili hımık-ǵalymdar H.Q.Ospanov, Z.A.Mansurov, G.A.Mýnnyń fızı­kalyq hımııa, hımııalyq fızıka, polımerler hımııasy salalarynda ashqan, Halyqaralyq avtorlar akademııa­synda tirkelgen jańalyqtary. Professor M.Q.Naýryzbaevtyń je­tekshiligimen aǵyn sýlardy tazalaýǵa arnalǵan shýngıtti kompozısııalyq materıaldar óndirisi jumys jasap jatyr. Akademık Q.A.Jubanov pen professor J.Q.Qaıyrbekovtiń jetekshiligimen kómirden sınte­tı­kalyq munaı alýǵa arnalǵan keshen ázirlendi. Professor J.A.Ábilovtiń jetekshiligimen birqatar otandyq dárilik preparattar naryqqa shyǵaryldy. – «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synyń aıasynda qandaı ınno­vasııalyq jobalar júzege asyrylýda? – Rektor Ǵ.Mutanovtyń bastamasymen árbir fakýltet pen kafedrada jańa serpindi jobalar iske asyryla bastady. Bizdiń fakýltette «Qazaqstandaǵy jasyl hımııa» ǵylym-bilim berý ortalyǵy, tabıǵı nysandardy radıasııalyq baqylaý ortalyǵy jumysqa kiristi. Qazaqstan-Pákistan baǵdarlamasy boıynsha otandyq ósimdik shıkizaty negizinde dárilik preparattar óndi­risi iske qosylatyn bolady. Ba­­za­lyq maılar, ekologııalyq taza ben­­zın alý jáne ilespe gazdardy óń­deý úshin katalızatorlar daıyn­daý jumystary júrgizilýde. Nano­kó­­mirtekti gemosorbentter alý úshin Qa­­zaqstan-brıtan zerthanasy qu­ryl­dy. – Siz hımık bolýdy ótken ǵa­syrdyń 90-jyldary tańdaǵan eken­siz, ózińiz hımıkter otbasy­nan­­syz ba? Muny surap otyrǵan sebebim, sol jyldary kóp nárse ózgerip, kóptegen salalarda sabaq­­tastyq joǵalyp ketti ǵoı. Al, búginde hımııa ǵylymynda qan­­daı ózgerister bar dep oılaısyz? – Iá, táýelsizdik alǵan jyldary qaı salada da kúrdeli kezeńder bolǵany belgili. О́zime kelsem, ata-anamnyń arqasynda tereń bilim aldym. Sheshem Úmit Tájibek – tarıh pániniń muǵalimi, ákem Qalımolla Ońǵarbaev – hımııa pániniń muǵalimi, «Qazaq KSR oqý-aǵartý isiniń úzdigi», uzaq jyldar mektep dırektory boldy. Ákemiz bizdiń, ıaǵnı balalarynyń hımııaǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, sonyń nátıjesinde QazUÝ-ge oqýǵa tústim, keıin kórnekti ǵalym, akademık Zulqaıyr Mansu­rov­tyń jetekshiligimen dısser­tasııa qorǵadym. 90-jyldary jastar ǵylymnan bıznes nemese kom­mersııaǵa ketip, qazir sonyń áserinen ǵylymı kadrlar tapshylyǵyn sezinip jatsaq ta, osy jyldary bizdiń fakýltet bazasynda jańa ǵylymı-zertteý ınstıtýttary: janý problemalary ınstıtýty, jańa hımııalyq tehnologııalar men materıaldar ınstıtýty, fızıka-hımııalyq zertteý jáne taldaý ádisteriniń ortalyǵy qurylǵandyǵyn aıta ketken jón. Búginde bul ortalyqtardyń zertteýleri álemge málim. – Qazaqstandaǵy hımıkter mektebi Keńes Odaǵy kezeńinen keıin de saqtalyp qaldy ǵoı? – Árıne, Qazaqstandaǵy hı­mııa ǵylymynyń iri mektepterin belgili akademık-ǵalymdar Á.B.Bekturov, B.A.Birimjanov, D.V.Sokolskıı, M.T.Kozlovskıı, O.A.Songına jáne basqalary qalyptastyrǵan edi. Akademık M.I.Ýsanovıchtiń aty qyshqyldar men negizderdiń teorııasyn usynǵan Brensted pen Lıýıstiń atymen birge atalady. – Jetkilikti qýatty zııat­ker­lik negiz bar eken, al qarjylyq qoldaý jaǵy qalaı? – Joǵary oqý ornyna memleket tarapynan beriletin qoldaý negizinen stýdentterdiń jáne qar­­jylandyrylatyn ǵylymı-zert­teý jumystarynyń sanymen anyq­talady. 2013 jyly ýnıversıtet boıynsha 4,2 mlrd. teńgege ǵyly­mı-zertteý jumystary júr­gizil­di, onyń 1 mlrd.-y bizdiń fakýl­tet ǵalymdarynyń jumys­ta­ry­na tıesili. Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi men Álemdik Bank­tiń «Tehnologııalardy kommersııalandyrý» jobasy boıynsha fakýltet ǵalymdary jalpy quny 4,2 mln. AQSh dollaryn qu­­­raı­tyn tórt jobany júzege asyrýda. – QazUÝ-di álemge «esigi ashyq» ýnıversıtet dep ataıdy. Stý­dentterde shetelderde oqýǵa qandaı múmkindikter bar? – Sońǵy jyldary memlekettiń qoldaýymen «Akademııalyq utqyr­­lyq» baǵdarlamasy boıynsha fakýltet stýdentteri men magıstrant­tary AQSh, Malaızııa, Reseı ýnı­versıtetterinde bir semestr oqyp keldi. Qazirgi kezde fakýltette aǵylshyn tilinde oqytatyn on bir top ashylǵan, bul olardyń shetelde oqýyn jalǵastyrýǵa múmkindik berip otyr. Sondaı-aq, sheteldik stýdentter de bizdiń zerthanalarda taǵylymdamadan ótip júr. – Bolashaqtyń ýnıversı­teti­niń áleýmettik fýnksııasy qandaı dep oılaısyz? Kásibı maman daıarlaý ma, álde ómirge, adamdarǵa, dúnıege degen belsendi kózqarasty, qarym-qatynasty qalyptastyrýǵa qabi­letti maman daıyndaý ma? – Ekeýi de dep oılaımyn. Kezinde danyshpan Ábý Nasyr ál-Farabı «Adamǵa birinshi bilim emes, tárbıe kerek, tárbıesiz berilgen bilim – adamnyń jaýy» dep aıtqanyn bi­lesizder. Bıylǵy mereıtoıly jyly rektor Ǵ.Mutanovtyń bas­tamasymen ýnıversıtette jańa ǵylymı-ınnovasııalyq «Al-Farabi University – Smart City» jobasy qolǵa alynýda, onyń maqsaty – «jasyl» kam­pýsta ornalasqan «aqyldy» ýnıversıtet qurý. Mundaǵy basty ıdeıa Ábý Nasyr ál-Farabıdiń qaıyrymdy qala týraly eńbekterine negizdelgen. Ýnıversıtettiń osyndaı modelin quratyn bolsaq, bizdiń stýdentter tek kásibı jaǵynan ǵana emes, adamgershilik-moraldyq turǵyda da zamanǵa laıyqty adamdar bolady dep oılaımyn. – Zertteý ýnıversıteti – «aqyl­dy» ekonomıkanyń ónimi, bul eń aldymen, ınvestısııalar, jańa tehnologııalar men joǵary bilimdi mamandar, siz taǵy ne qosar edińiz? – Kreatıvti ǵylymı-zertteý­lerdi qosar edim, bul – jańa tehnıkalyq zerthanalary bar HHI ǵasyr tehnologııalary. Mundaı zertteýler júrgizý úshin, ásirese, jaratylystaný-tehnıkalyq ǵy­lymdar baǵytynda sáıkes mate­rıaldyq-tehnıkalyq baza qajet. Klassıkalyqtan zertteý ýnı­ver­sıtetine kóshkende bizdiń elimizdiń joǵary oqý oryndary el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı úles qosa alady degen senimdemin. – Áńgimeńizge rahmet. Fakýl­tet dekany retinde hımııa ǵyly­myn damytý, ýnıversıtet pen fakýltettiń tarıhy men dástúrin berik saqtaý, hımıkterdiń kásibı komandasyn uıymdastyrý isinde tabys tileımiz. – Kóp rahmet. Fakýltetimizdi jıyr­ma alty jyl basqarǵan ustaz­darymyzdyń ustazy Batyrbek Birim­janov «Biz bárimiz bir rýdan – hımıkter rýynanbyz» dep jıi aıtady eken. Sonyń nátıjesinde hımıkter arasyndaǵy urpaq, dástúr sabaqtastyǵy búgingi kúnge deıin jalǵasyp keledi. Aqyldy qoǵam qurý jáne eli­mizde «zııatkerlik orta» qalyp­tas­tyrý – Qazaqstannyń kóptegen ýnı­versıtetteriniń mindeti. Ǵylym­daǵy jańalyqtar men stýdentterdi ónerkásip pen bızneste «aqyldy sheshim» shyǵaratyn naqty joba­larǵa jumyldyrý – bizdiń jalpy ál-aýqatymyzdy arttyratyn zertteý ýnıversıtetteri degen sóz. Áńgimelesken Irına NIKONOVA. ALMATY.