Energetıka salasyndaǵy baǵanyń ósimi kóptegen memlekettiń josparyn ózgertýge ıtermelep jatyr. Munaı men gaz qunynyń kóterilýi ońaıǵa tıer túri kórinbeıdi. Sondyqtan shartaraptyń túkpir-túkpirinde balama energetıka kózi retinde atom elektr stansalaryn paıdalaný týraly áńgime jıi kóterile bastady. Ásirese Azııa elderinde ýrannan úmittenetinder qatary kóbeıgen.
О́zderińizge málim, Parıj kelisimine sáıkes jer-jahannyń elderi aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl gazyn azaıtýǵa kelisken bolatyn. Soǵan sáıkes, ár memleket jyl saıyn kezeń-kezeńimen parnıkti gazdar shyǵarylymyn tómendetýge tıis. Biraq qazirgideı gazdyń quny eselep artqan shaqta bul qıyn sharýaǵa aınalatyn túri bar.
Endeshe, qazba otynǵa balama, tez arada kóp mólsherde ónim beretin qandaı energetıka kózi bar? Munyń birden-bir jaýaby – atom elektr stansalary. Jel, kún jáne sý sekildi balamaly energııa kózderi AES sekildi qomaqty mólsherde elektr toǵyn shyǵara almaıdy. Sarapshylar Azııadaǵy birneshe memlekettiń ýrandy paıdalanýǵa qyzyǵýyn osymen túsindiredi.
Osydan on jyldaı buryn Fýkýshımadaǵy AES-te apat bolyp, onyń zardaby áli kúnge deıin joıylmaǵany belgili. Soǵan qaramastan, Japonııa ýrannyń energııasyn paıdalanýǵa qaıta qyzyǵyp otyr. El úkimeti apattan keıin toqtatylǵan atom elektr stansalaryn iske qosa bastady. Premer-mınıstr Fýmıo Kıshıda aldaǵy ýaqytta 9 reaktordyń jumysyn jandandyratynyn málimdedi.
Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sogel eki reaktordyń qurylysyn jalǵastyrýǵa sheshim qabyldady. Sonymen qatar jumys istep turǵan atom stansalarynyń qyzmet etý merzimin uzartty. Osylaısha, kezeń-kezeńimen ýran energetıkasynan bas tartý týraly bastama keıinge shegerildi.
Fýkýshımadaǵy apattan keıin atom stansalary qurylysyna moratorıı engizgen Qytaıda jańadan 52 reaktor salynbaq. Qazirgi tańda keıbiriniń qurylysy bastalyp ketse, endi biri josparlanyp jatyr. Úndistan men Pákistan da ıadrolyq áleýetin ulǵaıtýdy kózdeıdi. Sondyqtan atalǵan eki elde jańa reaktorlar jobasy pysyqtalý ústinde.
Tipti ıadrolyq otynǵa qarsy kózqaras basym Taıvan da energetıkalyq qaýipsizdigine alańdap otyr. Sondyqtan araldyń qajetin tolyqtaı qamtamasyz etý maqsatynda atom energııasyn qoldaný týraly áńgime de jıi aıtyla bastady. Munyń bári Azııa elderinde ýrandy beıbit jolda paıdalanyp, elektr toǵyn óndirýge qoldaný máselesi kúıip turǵanyn kórsetedi.
Al Jazeera arnasyna bergen suhbatynda Seýl ýnıversıteti energetıkalyq qaýipsizdik strategııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory An Se Hıýn tabıǵı gazdyń baǵasy kúrt óskende, atom energııasy birden-bir jyldam sheshim ekenin aıtady.
Keıingi kezde Eýropalyq odaq ta atom elektr stansalaryna qyzyǵyp otyrǵany belgili. Tipti ony «jasyl otyn» qataryna engizý týraly da áńgime qart qurlyqta jıi talqylanady. Biraq taıaqtyń ekinshi ushy bar. Árıne, ýrandy elektr toǵyn óndirý retinde paıdalaný kómir men qazba otyn tutynýǵa qaraǵanda áldeqaıda tıimdi. Tipti aýaǵa parnıkti gaz bólmeıdi dep aıta alamyz.
Degenmen AES-te qoldanylatyn ónim – shala baıytylǵan ýrannyń qaldyǵy tabıǵatqa zııan. Ony arnaıy konteınerlerge salyp, belgili bir jerlerdegi bankterde saqtaý qajet. Bul – máseleniń bir jaǵy ǵana. Ekinshiden, ýran óndirý kezinde aýaǵa ájeptáýir kómirqyshqyl gazy bólinedi. Iаǵnı atom energııasy biz kútkendeı ekologııalyq taza, saf tásil emes. Sarapshylar tipti ýran óndirý kezinde shyǵarylatyn parnıkti gazdar qazba otynnan az emes ekenin alǵa tartady.
Biraq mundaı qaýip Azııa elderiniń baǵytyn ózgertpeıtin sekildi. Mysaly, Japonııa tutynatyn energetıkasynyń 98 paıyzyn ımporttaıdy. Sondyqtan nıppondar eli suıytylǵan tabıǵı gazǵa ıek artyp otyr. Qazirgi tańda Honsıý men Hokkaıdoǵa ákelinetin mundaı ónimniń 9 paıyzy Reseıden keledi. Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty bul da toqtap qalýy múmkin. Osyǵan baılanysty Nikkei gazeti naýryz aıynda saýaldama júrgizgen eken. Respondentterdiń 53 paıyzy toqtap turǵan atom stansalaryn qaıta iske qosýdy qoldaıtynyn málimdegen.
Qytaı da atom elektr stansalarynan úlken úmit kútedi. Beıjiń bıligi 2025 jylǵa qaraı óziniń ıadrolyq energetıka óndirisin 40 paıyzǵa arttyryp, 70 gıgavatqa deıin jetkizýdi josparlap otyr. Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń málimetine súıensek, Qytaı keıingi on jylda ıadrolyq energııa óndirisin shamamen 400 paıyzǵa arttyrǵan. Osy kezeńde salynǵan 68 atom reaktorynyń 39-y atalǵan elge tıesili.
Qysqasy, Ýkraınadaǵy soǵys kópshilikke qol baılaý bolyp tur. 2050 jylǵa deıin parnıkti gazdar kólemin kezeń-kezeńimen qysqartýǵa tıis elder endi tez arada atom energetıkasyna kóshýge májbúr.