Úkimettiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń keıbir máseleleri týraly» qaýlysy boıynsha, ekinshi deńgeıli bankterdiń 31 tamyzǵa deıin el aýmaǵynan qolma-qol rýbl aqshasyn shyǵarýyna ruqsat berildi. Buǵan deıin Ulttyq bank otandyq bankterde ishki valıýta naryǵynyń suranysynan asyp túserlikteı deńgeıde rýbldiń jınalyp qalǵanyn málimdegen edi.
Ulttyq banktiń habarlaýynsha, rýbldiń shamadan tys jınaqtalyp qalýy – Qazaqstan aýmaǵynan shetel valıýtasyn alyp shyǵýǵa baılanysty shekteýdiń engizilýine baılanysty. Joba aıasynda ekinshi deńgeıli bankterdegi rýbldi syrtqa shyǵarý bir rettik negizde júzege asyrylady. UB atap otyrǵannan bólek taǵy bir sebep – reseılikterdiń Qazaqstanǵa qaraı jappaı aǵylyp, sóıtip tól valıýtalaryn teńgege, odan ári dollarǵa aýystyryp jatqandyǵy. Muny biz óz tarapymyzdan qosyp qoıalyq. Olardyń birazy Qazaqstandy valıýtalyq tranzıtke aınaldyryp, dollardy qaltasyna basyp ári qaraı shetelge ketse, endi birazy Qazaqstanda qalyp jatyr.
Máseleni shilde aıynda májilis depýtaty Amanjan Jamalov ta kóterip, Qazaqstandaǵy aıyrbastaý beketterinde rýbldi satýǵa jáne satyp alýǵa tyıym salynýy kerek degen usynys aıtqan edi.
«Qazir teńge kýrsyna qatysty ne bolyp jatqanyn logıkamen de, aqylmen de túsiný qıyndap ketti. Rýbl kýrsy rekordty 9 rýblge deıin nyǵaıdy. Sońǵy úsh aıda teńgege qatysty rýbl 50 paıyzǵa qymbattady. Sáıkesinshe, búkil reseılik ımport ta 50 paıyzǵa qymbattady. Eske salamyn, Reseı – Qazaqstan úshin eń basty ımporttaýshy el. Azyq-túlik ımportynyń teń jartysy Reseıge tıesili. Olar sondaı-aq bizge qurylys materıaldaryn, jıhaz, kıim, aıaqkıim de jetkizip otyr. Biz úshin myqty rýbl – asa mańyzdy ımporttyq taýarlarǵa baılanysty rýbldik ınflıasııa týdyrady», dep synı pikir bildirgen.
Ol syrtqy qaryz boıynsha Reseıge qatysty defolt jarııalanǵanyn, sol negiz boıynsha dollarǵa qatysty da, teńgege qatysty da rýbl kýrsynyń jasandy ekenin aıtady.
«Biz olarmen biryńǵaı ekonomıkalyq keńistiktemiz jáne mundaı jaǵdaı biz úshin qaýipti ekonomıkalyq táýekel men tejelý týdyrady. Rýbldiń erkin aınalymy reseılikterdiń qazaqstandyq bankterden shot ashýyna, rýblderin teńgege, sosyn ony dollarǵa aıyrbastap alýyna, sóıtip, shetelge shyǵyp ketýine jol ashady. Jekelegen bankter osy jaǵdaıdyń ózinen bıznes jasaı bastady», deıdi A.Jamalov.
Iаǵnı dollar men taýar shetke ketedi, al Qazaqstanda mıllıardtaǵan rýbl jınalyp qala beredi. Úkimettiń qaýlysy negizinde rýbldi syrtqa shyǵarý isi – bir rettik shara. Sarapshylar muny turaqty negizde júzege asyrý kerek, áıtpese, kóp uzamaı taǵy da reseılik valıýtanyń astynda qalamyz, deıdi. О́ıtkeni reseılikterdiń bizdiń elge kirýi shektelmegen. Ortaq ekonomıkalyq odaqtamyz. Sondyqtan azamattarymyz bir-birine kedergisiz saıahattaıdy. Jınalyp qalǵan rýbldi kádege jaratyp, Reseıden taýar satyp alaıyq desek, qazir olardyń ózinde taýar tapshylyǵy týyndap jatyr.
«Endi Reseı ımportty Qazaqstan arqyly óristetýge tyrysady. Ol úshin rýbl kýrsy da óte yńǵaıly bolyp tur. Paradoks jaǵdaı – Qazaqstanǵa qaraı qolma-qol rýbl aǵyny kúsheıýde jáne bul rette rýbl nyǵaıyp jatyr. Kerisinshe bolýy kerek edi. Belgili bir valıýtaǵa qatysty usynys artqan kezde, ol valıýtanyń kýrsy álsireýi kerek», degen depýtat jaǵdaıdy bir qalypqa túsirý úshin birneshe naqty usynys aıtady. Olar:
1) Rýbldi ózge valıýtaǵa aıyrbastaǵan sheteldik azamattar úshin dollar nemese eýro kapıtalyn shyǵarýǵa shekteý engizý;
2) Aıyrbastaý beketterinde reseılik rýbldi satýǵa jáne satyp alýǵa shekteý engizý;
3) Reseılik naryqta rýbl kýrsynyń qalyptasý ereksheligin eskere otyryp, teńgege qatysty rýbldiń arnaıy esepaıyrysý kýrsyn qalyptastyrý úshin sharalar qabyldaý;
4) Qarjy mınıstrligi Úkimet pen kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń reseılik rýblmen alynǵan qaryzdaryn merziminen buryn óteý úshin jınalyp qalǵan rýbl massasyn paıdalaný múmkindikterin qarastyrýy kerek;
Ekonomıst Merýert Mahmutova Reseı ekonomıkasyna qoldaý kórsetip otyr dep Ulttyq bankti synǵa alady. Ol UB monetarlyq operasııalar departamentiniń dırektory Ivan Serdıýktiń «álemdik naryqta rýbl dollarǵa qatysty nyǵaıyp jatyr, sol sebepti rýbl/teńge kýrsy da ósýde» degen sózin keltirip, «Ol (Serdıýk – red) rýbl kúsheıip jatqan jahan naryǵyn qaıdan kórip otyr?» deıdi. Biraq rýbldiń kúsheıip ketkeni ras. Alaıda tek óz ishinde ǵana. M.Mahmutova buǵan qatysty birneshe sebepti tizbeleıdi.
«Munaı men gaz baǵasy joǵary bolyp turǵan kezde Reseıge kómirsýtekten túsetin valıýta azaıyp ketpeıdi. AQSh Eýroodaqpen embargo boıynsha óte uzaq kelisim jasady jáne ony kezeń-kezeńimen engizý týraly kelisti. Ekinshiden, RF Ortalyq banki beırezıdentterge oblıgasııa jáne aksııa boıynsha dıvıdend tóleýden bas tartty. Osyǵan baılanysty burynǵydaı syrtqa valıýta ketip jatqan joq. Úshinshiden, eksporttaýshylardyń mindetti valıýtalyq túsimin satý talaby da jumys istep tur. Bul rette sanksııaǵa baılanysty Reseıge keletin ımport kólemi azaıdy. Sáıkesinshe, ımportqa jumsalatyn valıýta shyǵyny da az. Onyń ústine RF Qarjy mınıstrligi 2025 jylǵa deıingi bıýdjettik erejeni paıdalanbaıtyn boldy. Buǵan deıin shyǵystarǵa tek bazalyq munaı-gaz kiristeri baǵyttalyp kelgen», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Reseıdiń Ýkraınaǵa qarsy áskerı qımyly bastala salysymen týyndaǵan devalvasııadan keıin dollarǵa qatysty teńge baǵamy nyǵaıyp aldy.
«Kómirsýtekten túsetin tabys joǵary, ımport ta sol sebepti qysqardy, soǵysqa deıin álemdik naryqtan ımporttyń kóp bóligi Reseı arqyly bizge jetkizildi. Oǵan qosa Reseı EAEO-daǵy seriktes elderge eksportqa jáne reseılik taýarlarǵa embargo engizdi. Osylaı bola tura nelikten rýblge qatysty teńge baǵamy quldyrap, 1 rýbl 10 teńgege teń bolyp ketti? Bizdiń UB Reseı ekonomıkasyna qoldaý kórsetip otyr. Men muny basqasha túsindire almaımyn. Reseılik jeke jáne zańdy tulǵalar rýbldi teńgege aýystyrý arqyly eki ese kóp aqshaǵa ıe bolady. Qazir bizde rýbl qolma-qol aqshasynyń ósýi alańdatarlyq deńgeıge jetti, soǵan oraı bankter shekteý sharalaryn qabyldaýǵa májbúr. Degenmen, onyń tıimdiligine kúmánim bar» deıdi M.Mahmutova.
Ulttyq bank málimeti boıynsha, qazirgi ýaqytta ekinshi deńgeıli bankterde jınalyp qalǵan qolma-qol rýbl kólemi 25-35 mlrd aralyǵynda.
Mınorıtarlyq aksıonerler qaýymdastyǵynyń qatysýshysy Baqyt Jumabaevtyń aıtýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń elden 10 myń dollardan asatyn kólemde valıýta alyp shyǵýǵa tyıym salýy oryndy-aq. Alaıda shekteý salynǵan valıýtalar tizimi jasalýy kerek.
«Olar erkin aıyrbastalatyn valıýtalar – dollar, eýro, fýnt sterlıngter bolýǵa tıis. Rýbl ondaı valıýta emes. Onyń ústine EAEO aıasynda aqsha men kapıtaldyń erkin aınalymy qarastyrylǵan jáne Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń 40 paıyzy Reseıge tıesili», deıdi ol.
Al Aıyrbastaý beketteri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Archın Ǵalymbaev depýtat Amanjan Jamalov aıtqan «beketterde rýbldi satýǵa jáne satyp alýǵa tyıym salý» usynysyn júzege asyrý múmkin emes deıdi.
«Bul kóleńkeli naryqtyń qalyptasýyna alyp keledi. О́ıtkeni suranys pen usynys eshqaıda ketip qalmaıdy. Báribir rýbldi satyp alǵysy ne satqysy keletin adamdar bolady, al olar satyp alý kýrsy satý kýrsynan 2-3 teńge aıyrmashylyq beretin bank baǵamyn paıdalana qoıar ma eken. Aıyrbastaý oryndaryndaǵy aıyrma ádette 0,5 teńge sheginde ǵana», dep túsindiredi ol.
Qalaı bolǵanda da bankterdiń rýbldi syrtqa shyǵaryp tastaý úshin 31 tamyzǵa deıin ýaqyty bar. Degenmen bankırler de, sarapshylar da bir rettik shara búkil rýblden qutylýǵa múmkindik bermeıtinin jetkizdi. Eger turaqty negizde júzege asyrylmaıtyn bolsa, qutylatyn taǵy bir jol bar. Bul – Baqyt Jumabaev aıtqandaı, rýbldi shetelge 10 myń dollardan artyq alyp shyǵýǵa bolmaıtyn shekteýi bar valıýtalar tiziminen alyp tastaý.