«Qazdyryp berdi Yzbanov, «Aqjar» atty jarmany»

Saıası repressııalardy júrgizý meha­nı­zmin teńselmeli maıatnık túrinde boldy desek, onyń bir shetinde respýb­lı­kalyq ortalyq, traektorııalyq qozǵalystyń orta bóliginde – oblys ortalyǵy, al ke­le­si shetki núktesinde qalalar men aýdandar bolǵany anyq. Respýblıka terrıtorııasynda jańa oblystar qurylyp, jańa aýdandardyń sany ósken kezde, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń quramynda 19 aýdan bolǵan edi. Soǵys aldyndaǵy besjyldyqtarda jańa ónerkásip oryndary, kolhozdar, MTS-ter men sovhozdar qurylyp jatty. Osyǵan sáıkes áleýmettik jáne ónerkásiptik ınfraqurylymnyń da jetile túsýi oblys ekonomıkasyndaǵy qalalar men aýdandardyń mańyzyn arttyra tústi.

Qalalyq jáne aýdandyq deńgeıdegi partııa jáne keńes kadrlary, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy mekemeleriniń basshylary, ózderiniń, respýblıkanyń saıası ómirindegi orny erekshelendi. Olardy qalyptasqan tártipke baıla­nys­ty Qazaqstan K(b)P OK ǵana qyz­metke qoıatyn nemese bekitetin. Onyń ústine, teńselmeli maıatnık uǵymyna sáıkes, saıası qýdalaýlar ortalyqtyń bastamashylyǵymen aýdandar men mekemelerde júrgizildi. Onyń ortalyqqa baılanysty da qaıtarylymy bolyp, keıbir repressııalyq aksııalar aýdandarda týyn­dap, oblys ortalyǵyna jetip, tipti sońynda ortalyqtaǵy saıası kúshterdiń ornalasýyna da áserin tıgize alatyn. Partııa ıerarhııasy baspaldaqtarymen kóterilý dástúrine sáıkes partııa basshylary óz karerasynda partııalyq bıliktiń aýdandyq deńgeıin attap kete alǵan joq. Sondyqtan da osy aýdandarda jaqtastaryn, ózderi qyzmetke qoıǵan adamdaryn, sonymen qatar qarsylastaryn da qaldyryp ketken edi.

Aýkomdar men aýatkomdardyń partııa jáne keńes bıligi organdaryndaǵy erekshe mańyzy halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, qajetti jaǵdaıda olarǵa naqty áser ete alýyna baılanysty. Olar ortalyqta qalyptasqan saıasatty júzege asyrýda sońǵy býynnyń rólin atqardy.

Repressııalyq saıasatty júrgizý bary­syn­daǵy partııa jáne keńes nomenkla­týrasyn jappaı tazalaý naýqanynda, barlyq derlikteı aýkom hatshysy men aýatkom tóraǵasynyń kópshiligi IIHK organdarynyń quryǵyna tústi. Aýdandyq deńgeıdegi kadrlarǵa qarsy repressııalar standartty – «býrjýazııalyq ultshyl», «qaskúnemdikpen shuǵyldandy», «syn men ózara syndy tuqyrtty» degen aıyptaýlarǵa qosymsha «búginde áshke­re­lengen halyq jaýymen baılanysta boldy» nemese «halyq jaýynyń qoı­ǵan adamy» deý negizinde qylmystyq is qozǵaýǵa ulasty. Sońǵy aıyptaýlar sol ýaqyttaǵy keıbir qujattarda jetekshi partııa organdaryna «óz adamdaryn tartýdyń dushpandyq áreketteri» retinde kórsetildi. Tıisinshe, eger obkom hatshylaryna olardyń jańa aýkom hatshylaryna usynýyna baılanysty aıyptaýlar tabylyp jatsa, sońǵylary dál osyndaı kepti aýatkom tóraǵalary men ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy basshylaryn taǵaıyndaǵany úshin keshti. Sondyqtan aýdandyq deńgeıdegilerge «halyq jaýy retinde» áshkerelený qaýpi «joǵarydan» da, sol sııaqty « tómennen» de tónip turǵan edi. L.I.Mırzoıan OQO QK(b)P-nyń Qarsaqbaı AK-ne jedelhatynda «ultshyldyǵy úshin» aıyptaýlar faktilerimen muqııat tanysyp, tekserip shyǵýdy tapsyrdy.

Osyndaı aýdandyq deńgeıdegi kadr­l­ar­dy muqııat «tekserýdiń» nátıjesi 1937 jyldyń 3-10 qarashasynda Oń­tús­tik Qazaqstan oblysy boıynsha qa­­byl­danǵan «QK(b)P OK bıýrosynyń par­tııa jáne keńes organdarynyń basshy qyzmetkerlerin jumystan shyǵarý jónindegi sheshiminde» anyq kórinedi.

«...12p.Qojahmetovty Ulttar Keńesine saılaý jónindegi Túrkistan aımaqtyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy qyzme­tinen jáne A.Izbanovty aımaqtyń saılaý komıssııasynyń orynbasarlyǵy qyzmetinen bosatý. 23p. Bekmuratovty Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sharnaq MTS-i dırektorynyń saıası bólimi jónindegi orynbasarlyǵynan alý. 31p.Ábdirazaqovty Ońtústik Qazaqstan oblysy №49 at zaýyty dırektorlyǵynan bosatý. 36p. Ońtústik Qazaqstan obkomy K(b)P –nyń A.Izbanovty Túrkistan K(b)P –nyń hatshylyǵy qyzmetinen alý týraly usynysyn qabyldaý. 37p. Ońtústik Qazaqstan obkomy K(b)P-nyń N.Danııarovty Sarysý aýkomynyń hatshylyǵy qyzmetinen alý týraly usynysyn qabyldaý …38p. Ońtústik Qazaqstan obkomynyń… S.Baımahanovty Mırzoıan aýkomy QK(b)P hatshylyǵynan alý týraly usynysy qabyldansyn». Osylaı, aýdandyq komıtet hatshylary men aýdandyq sharýashylyq qyzmetkerlerine qarsy qoldanylǵan repressııalardyń, OK Bıýrosynyń qaýlysy negizinde júzege asyrylýy kezdesip turatyn.

OK Bıýrosynyń Qaýlysynda Krasnovodskide (Túrikmenstan) týyp-ósken, 1936 jyldan Túrkistan AK hatshysy bolǵan Aqqozy Izbanov (1905-1938 jyldary) týraly eki ret aıtylady. Túrkistan AK 1937 jyldyń 2 qarashasyndaǵy bıýro májilisinde ony IIHK organdarynyń tutqyndaǵany týraly habarlanady. Qabyldanǵan qaýlyda A.Izbanovty bıýro quramynan shyǵaryp, «halyq jaýy jáne ultshyl-fashıst» retinde partııadan da qýady. Buǵan deıin-aq OQO oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosy 1936 jyldyń 29 qazanynda «QK(b)P Túrkistan aýkomynyń birinshi hatshysy Izbanovty QK(b)P qatarynan partııa jáne halyq jaýy retinde shyǵarý jáne jumysynan bosatý» týraly qaý­ly­syn shyǵaryp qoıǵan bolatyn. Osylaı, 29-shy qazan men 3-shi qarashanyń ara­lyǵynda, náıeti 6 kúnniń ishinde par­tııa­nyń bar­lyq ınstansııasy 32 jasar partııa fýnksıoneriniń jumysyn japa-tarmaǵaı qorytyndylaıdy. Ol 30-shy qazan kúni tutqyndalyp, 1938 jyldyń 19 aqpanynda atý jazasyna kesiledi. Keıinnen respýblıka Kompartııasynyń II sezindegi esepti baıandama materıaldarynda Izbanov taǵy da jamandalady:

«Túrkistan partııa uıymynda buryn­ǵy aýkom hatshysy, halyq jaýy Izbanov ózine kommýnısterdi shaqyryp alyp, olar­ǵa adal kommýnısterdi partııadan shyǵarý maqsatynda, olardyń ústinen jala jabýdy tapsyrady. Osylaı, ha­lyqtyq tergeýshi Qorysbaevqa Balta­baev­tyń ústinen materıaldar jınap, ony sottatyp jiberýdi usynady. Qorysbaev mundaı dushpandyq tapsyrmany oryndaýdan bas tartqannan keıin, Izbanov Qorysbaevtyń ózine jala jabady. Sóı­tip, ony partııadan shyǵaryp, sotqa jaýapkershilikke tarttyrady. Tek BK(b)P OK­ qańtar plenýmynan keıin ǵana oblsot Qorysbaevty aqtap shyǵady, al Túrkistan aýkomy ony partııaǵa qaıta qabyldaıdy».

Osylaı, ımansyzdyqtyń bel alǵany sonshalyq, sol ýaqyttyń talabyna sáıkes, qaıtys bolǵan adamdy da qaralaý bolyp jatty. Al máseleniń mánisine bajaılap qarasaq, joǵaryda kórsetilgen A.Izbanovqa qatysty oqıǵanyń basqasha sıpatta bolǵanyna kóz jetkizemiz. Ol úshin qujatta kórsetilgen Kárim Balta­baev­tyń ómir jolyna zer sala otyryp, mynadaı jaıttardy anyqtadyq. KazTAG-tyń Túrkistan aýdanyndaǵy sý tapshylyǵy týraly málimetterinde kolhozshylar maqta alqaptaryna jetki­likti sý jetkizý úshin ózderiniń baý-baqshalaryn da sýǵarmaı otyrǵanda, sý sharýa­shylyǵynyń jergilikti bólim­shesindegilerdiń sýdy beıbereket paıdalanyp, maqtany sýǵarýda úlken kem­shilikter jibergeni aıtylady. Kináli­ler­diń qataryndaǵy Baltabaevtyń – burynǵy qalalyq murabtyń, Túrkistan aýdanynda paraqorlyqpen aty shyqqany da qaperge alynady. Osylaı, sý sharýa­shy­lyǵy basshylarynyń senimine kirip alǵan Baltabaev sýdy qalaýynsha rettep otyrǵan. Máselen, ol «Ortaq» kolho­zyn­daǵy orden ıegeri Sharap Nııazovtyń maqta alqaptaryna qajetti sýdy bermeı qoıǵan. Lenın atyndaǵy kolhozǵa beresili sýdy óz baý-baqshasyna buryp alǵan. О́z baý-baqshasyn 3 ret sýǵarsa, kolhozdyń maqtasy 2 ret qana sýǵarylǵan. 21 shildede Baltabaev óziniń baý-baqshasyna sý ótetin qulaqty jabýǵa áreket jasaǵan kol­hozshy Úsenovti ketpenmen uryp jyq­qan. Ary qaraı qujatta:

«Tap jaýynyń mundaı basbuzarlyq áreket­terine aýdanda saıası baǵa beril­me­gen. Tek bir aptadan keıin ǵana sý sharýashylyǵy mekemesi Baltabaevtyń ju­mystan bosatylǵany týraly buı­ryq shyǵarady. Sonyń ózinde sý sharýashylyǵy bastyǵynyń orynbasary Chernov Baltabaevty «tamasha jumysshy edi», dep qorǵashtaýyn áli de jalǵastyrýda. Bul faktini QK(b)P aýkomynyń hatshysy joldas Izbanov ta kózinen tasa etip, Baltabaevtyń dush­pan­dyq keıpin aýdan eńbekshilerine kórsete almaǵan. Bul týraly aýdandyq prokýror – komsomol múshesi Qýanysh­baev ta biledi, biraq eshqandaı shara qabyldamaıdy», delingen.

Baıqap qarasaq, keńestik jergilikti jazalaý apparaty men partııa uıymdary óz-ózderin teristep turǵandaı kórinedi. Al mundaı kereǵarlyq joǵarydaǵy qu­jattardaǵy «Baltabaev isinde» A.Izba­nov­ty qaralaıtyndaı negiz joq ekenin ap-aıqyn kórsetip tur emes pe?! Bul jerde kiná Izbanovta emes, bolǵan oqıǵa­lardyń óńin aınaldyryp berip otyrǵan keńestik bılik qurylymdarynda sııaqty.

Halyqtyq tergeýshi Qorysbaev tur­ǵysynda aıtsaq, ol óz is-áreketterin jo­­ǵa­­rydaǵy keıbir timiski-jalaqor bas­shylarynyń nusqaýlarymen júzege asyrǵan syńaıly. Osy oraıda Peterbýrg gýbernııasynyń túlegi, birinshi hatshy A.Izbanovtyń kezinde Túrkistan AK ekinshi hatshysy bolǵan M.O.Hrabrovtyń (1902-?) ol tutqyndalǵannan keıin, basqalar sııaqty onyń kebin kımeı, 1937 jyldyń maýsymynda Túlkibas aýkomynyń birinshi hatshysynyń ornyna, al 1938 jyldyń qańtarynan Ońtústik Qazaqstan oblystyq jer basqarmasynyń bastyǵy bolǵanyna mán bergen jón. Bul «repressııalyq qaýipti» post áli de sondaı bolǵandyqtan – 1938 jyldyń 4 maýsymynda ony IIHK-nyń basqarmasy tutqynǵa alady. Áıtse de, tańǵalarlyq jaǵdaı, 15 qyrkúıekte-aq onyń isi qylmystyq quramnyń bolmaýy sebepti toqtatylady. Bálkim, buǵan sol kezde IIHK basqarmasyna Kalnıngtiń kelýi sebep bolǵan shyǵar. Ol ekeýi 1937 jyldyń 26 qarashasynda partııanyń oblystyq komıtetiniń IÝ Plenýmynda Á.Dosovty «partııa men halyq satqyny» retinde birge «áshkerelegen» bolatyn. Degenmen sol plenýmda QK(b)P Ońtústik Qazaqstan oblysy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Á.Dosovty kústanalap sóz sóılegenderdiń kópshiligi keıinnen tutqyndalyp, ártúrli deńgeıdegi jazaǵa ushyrap ketken edi.

Al berilip otyrǵan derekter Qorys­baev­tyń «qoryqqannyń quly bolyp» Hrabrov-Kalnıng tandeminiń ıirimine tar­tylyp ketkenin anyq kórsetip tur­ǵandaı.

Endi Izbanov atamyzdyń aýdandyq deńgeıdegi (Qazaly aýdanyndaǵy) basshy retindegi is-qımyldaryna sholý jasasaq, onda ataqty jyraý Turmaǵambet Iztileýulynyń myna bir shýmaqtaryna toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Zer salaıyq:

Qazdyryp berdi Yzbanov,

«Aqjar» atty jarmany.

Bitetuǵyn boldy endi,

Ash aryqtyń armany.

Jer menen sýda qalaı da,

Bul dúnıeniń bar maly.

Aǵysy sondaı sýynyń,

Domalatady arbany.

Jaǵalap júr jurt bitken,

Qolǵa alyp ketpen, tyrmany.

Qýanyshty bári de,

Tolǵandaı pulǵa qarmany.

Jasasyn joldas qaıtkenmen,

Túzetip berdi sharýany.

Qatyn, erkek qalmastan,

Qaptap barady egiske.

Tamyr jaıyp taldanyp,

Aınaldy dánder kógiske.

Bári de báıge alatyn,

Qalatyn emes sógiske.

Shekeleri toqpaqtaı,

Toıynǵandaı jemiske.

Shyǵyp barady shynynda,

Kúnnen-kúnge keńiske.

Dushpandar da dos túgel,

Sanaı almaıdy kemiske.

Jasańdar joldas jaı qylyp,

Shyǵardyńdar tegiske.

Qoı qozdap, eshki laqtap,

Iship jatyr aırandy.

Eki ret týyp jylyna,

Kóbeıýge aınaldy.

Rettelip ot, sýy,

Jazy, qys jaqsy jaılandy.

Laqtary serkedeı,

Qozylary taılandy.

Kótere almaı quıryǵyn,

Kóp qoshqarlar baılandy.

Qaıtkenmenen kútetin,

Bergenmen Keńes qaı maldy.

Halyq qalaıda biledi,

Asyraý jónin aıýandy.

Bul jerde Turmaǵambet babamyzdyń Qazaly aýkomy hatshysynyń júzege asyrǵan áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn tolyqtaı tanyp, túısinip, sosyn ǵana madaqtap turǵany daýsyz. Jyrdyń 1935 jyly jazylǵandyǵyn qaperge alsaq, onda 1932-1933 jyldardaǵy alapat ashtyqtan áýpirimdep aman qalǵan halyqtyń (qyrylǵandary qanshama) aýzyn aqqa tıgizip, qyrmanyn dánge toltyryp, aldaryna mal salyp berý ońaı is-shara emes ekeni belgili bolatyn. Aqqozy atamyzdyń eline tıgizgen sharapaty sonysymen de qundy bolsa kerek.

Jalpy, asharshylyq týraly oı-tol­ǵaý­larymyzdy ary jyljytar bol­­­saq, birinshi kezekte 1933 jyl­dyń qań­ta­rynan BK(b)P-QK(b)P OK Qazaq­ólkekomynyń birinshi hatshysy bol­ǵan L.I.Mırzoıannyń halyqty osy zul­mattan ońaltý baǵytyndaǵy oń iste­rin laıyqty baǵalaǵanymyz durys. So­nymen qatar jergilikti jerlerdegi (aýdandyq,qalalyq) basshylardyń da mun­daı ıgilikti is-sharalardan tys qal­maǵanyn, tipti qaısybir jaǵdaıda túrli bastamamen (máselen, toǵandar qazyp, tirshilik nárin kerekti jerine qajetti deńgeıde jetkizip berý) halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge zor úles qosqanyn bilgenimiz lázim.

A.Izbanov atamyzdyń qazaq-musyl­man rýhanııaty keregesiniń sógilmeýine sińirgen eńbegi de óte zor dep aıta alamyz. Sózimizdi tarqatar bolsaq, KSRO-da 1920-1930 jyldary pantıýrkızm men panıslamızmge qarsy qanquıly naýqan barysynda meshitter men shirkeýler syrylyp, kontrrevolıýsııalyq elementter retinde moldalar men basqa da dindarlar joıylyp jatqan tusta, qazaq rýhanııatynyń kósegesin búgingi kúnge deıin kógertip otyrǵan «Qoja Ahmet Iаsaýı» kesenesine de úlken qaýip tóngen bolatyn. Mine, dál osyndaı qııamet-qaıymda Aqqozy atamyz dinı dińgegimizdi aman saqtap qalýǵa múmkindik beretin jalǵyz joldy durys taba bilip, jamaǵatty uıyta otyryp, nátıjesinde, eńbekshilerdiń usynysy boıynsha «Áziret Sultan» (sol kezdegi ataýy) meshiti murajaıǵa aınalýy arqy­ly ǵana aman qalǵan edi.

Taqyrypqa qatysty zertteý barysynda qýǵyn-súrgin teperishin kór­gen adaılyq azamattardyń ishinde Ońtús­tik óńirge áıteýir bir qatystyǵyna baı­lanys­ty taban tiregenderdiń biri, Qazaq­­stan­nyń Halyq Komıssarlary Keńesi quramynda qyzmet atqarǵan Tólesin Nur­maǵambetuly Álıev 1937-1938 jyldary QAKSR-i Ádilet halyq komıssarıaty basqarmasynyń Almaty oblysy boıynsha tekserýshisi bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezinde partııa qatarynan shyǵarylyp, qýdalaýǵa ushyraǵan. Degenmen 1938 jyldyń 11-nen 20-sy aralyǵynda ótken BK(b)P OK qańtar plenýmynda «Partııa uıymdarynyń kommýnısterdi partııa­dan shyǵarý kezindegi qatelikteri men BK(b)P qatarynan shyqqandardyń appelıasııalaryna formaldy-bıýrokrattyq kózqarasy jáne osy kemshilikterdi joıý jónindegi is-sharalar týraly» másele qaralyp, osyǵan baılanysty naqty sharalar retinde, úsh aı ishinde partııadan shyqqandardyń appelıasııasyn qarap bitirý jáne partııadan shyǵarylǵandardy birden jumystan qýýǵa tyıym salynǵany týraly aıtylady. Partııa múshelerine jala japqany anyqtalǵan adamdardy partııalyq ja­ýapkershilikke tartý usynylady. Pleným sheshimderi bo­ıynsha repressııadan eń kóp zardap shekken negizgi kategorııa – partııa músheleri negizsiz qýdalaýdan birtindep qutyla bastaıdy. Osylaı, Tólesin atamyzdyń da jaǵdaıy kesh te bolsa túzelip, 1940 jyldyń mamyrynda partııaǵa qaıta qabyldanady. Áıtse de, qýǵyn-súrgin qyspaǵyn az kórmegen abzal atamyz kóp uzamaı 1941 jyly qaza bolady.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti Ońtústik Qazaqstan oblystyq departamentiniń Ońtústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasynyń qýǵyn-súrginge ushyraǵandar týraly bergen derekteriniń negizinde ja­zyl­ǵan «Azaly kitap – Knıga skorbı. Atylǵandardyń tizimi. Ońtústik Qazaqstan boıynsha» kitaby aty aıtyp turǵandaı qarastyrylyp otyrǵan jyldary túrli qýǵyn-súrginge ushy­rap, jazyqsyz atylyp ketken asyl aǵalarymyzdyń qatarynda Adaı ýeziniń týmasy Jumahan Isatov ta bar. Ol – 1914 jyly Batys Qazaqstan obly­sy­nyń Mańǵystaý aýdanynda (qu­jatta solaı) týǵan, qazaq, esepshi. Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń Basqarmasy (ÝNKVD) «úshtigi» 1938 jyldyń 20 aqpanynda sottaǵan. Ońtústik Qazaq­stan oblystyq soty 1959 jyldyń 5 naýryzynda aqtaǵan.

Osy derekterden Aqqozy atamyzdyń 1958 jyldyń 25 naýryzynda Joǵarǵy sottyń sheshimimen aqtalǵanyn anyqtaı aldyq. Árıne, bul málimetter arqyly biz Ońtústik óńirde 1937-1938 jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan atamyz A.Izbanov pen basqa da baba­la­rymyzdyń zulmat kezeńdegi talaıly taǵdyrlaryn tam-tumdap bolsa da kópshilikke jetkize aldyq degen oıdamyz. Endigi jerde, joǵaryda aty atalǵan babalarymyzdyń óz halqyna tıgizgen sharapattaryn qanyqty etip kórsetý, urpaqtarynyń, ıaǵnı bizdiń mindetimiz ekeni daýsyz.

 

Seıdahan BAQTORAZOV,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń professory,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi oblystyq jumys tobynyń jetekshisi