Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jas urpaqtyń bolashaǵyna asa mán berip, osy jyldy balalarǵa arnady. «Balalar – memleketimizdiń jarqyn bolashaǵynyń kepili. Sondyqtan da aldaǵy jyldy Balalar jyly dep jarııalaý kerek dep esepteımin. Áńgime jalań uran men merekelik sharalar týraly emes. Birinshi kezekte bılik tarapynan balalardy qorǵaý úshin densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý baǵytynda naqty sharalar qolǵa alynýy kerek. О́skeleń urpaqtyń úılesimdi damýy men baqytty balalyq shaǵy – bizdiń jalpyulttyq mindetimiz», degen edi Prezıdent. Osy oraıda ásirese mádenıet salasynda balalarǵa qandaı ıgilikter jasalyp jatyr? Teatrlardyń bári demalysqa ketip jatqan dál qazirgi ýaqytta jumysyn toqtatpaǵan qýyrshaq teatrlary balalarǵa ne usynýda? Álqıssa.
Tylsymyn ishine búkken qýyrshaq óneri erte zamandardaǵy jármeńkelerden bastaý alyp, búginde balalarǵa rýhanı-mádenı ómirdiń alǵashqy baspaldaǵy bolyp otyr. Sahnada tiri adam sekildi oınap-kúletin hám túrli tústi obrazdarymen kóńildi aýlap, jaqyn dosyńdaı syr shertetin qýyrshaqtar bala-kórermenniń sanasyna tez sińip, rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrady. Qundylyqtar aýysqan qazirgi qoǵam bala tárbıesine yqpal etetin sahnalyq mádenı is-sharalarǵa muqtaj ekeni taǵy anyq.
Búginde elimizde rýhanııattyń temirqazyǵy sanalatyn barlyǵy 65 teatr bar: onyń 54-i memlekettik, 11-i jekemenshikte. Al jas kórermenderge arnalǵan 6 teatr bolsa, qýyrshaq teatrlarynyń sany – 7. Olar Almaty, Nur-Sultan, Aqtóbe, Petropavl, Qostanaı, Aqtaý, Shymkent qalalarynda ornalasqan (aıta keteıik, Jezqazǵan qalasyndaǵy Qýyrshaq teatry qazir oblystyq drama teatrynyń quramynda). Al Qyzylorda drama teatrynda bólimshe ǵana jumys isteıdi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, byltyr osy 65 teatrda 2 565 (jalpy alǵanda 10 817 ret) spektakl qoıylypty. Onyń 319-y jańa týyndy. Sol qoıylymdardy tamashalaýǵa 1 mıllıon 173 myń kórermen barsa, onyń 464 myńy – balalar. Bul kórsetkishter on segiz mıllıonnan asa halqy bar Qazaqstan úshin az ba, kóp pe – baǵamdaı berińiz. Degenmen 2020 jylǵa qaraǵanda táýir. Máselen, ótken 2020 jyly 1 834 shyǵarma sahnalanyp edi (onyń 266-sy jańa týyndy). Al teatrǵa jalpy 894 myń adam barsa, onyń 321 myńy balalar boldy.
Sonaý 1935 jyly qazaq topyraǵynda tuńǵysh Qýyrshaq teatry qurylǵan edi. Almaty qalasyndaǵy Memlekettik Qýyrshaq teatry ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy osy dara óner jolynda eńbek etip, qýyrshaqshylardyń birneshe býynyn daıyndap shyǵardy. Aıta keteıik, bıyl atalǵan óner ordasyna 87 jyl tolyp otyr. Búginde teatr repertýarynda baldyrǵandar men eresekterge arnalǵan 40-qa jýyq qoıylym bar (barlyǵy eki tilde júredi). Máselen, eresekterge arnalǵan Shekspır, Sh.Aıtmatov syndy irgeli avtorlardyń shyǵarmalarynan bastap, baldyrǵandarǵa arnalǵan ertegi-ańyzdar – óner ujymynyń shyǵarmashylyq izdenisteriniń nátıjesi.
Teatr repertýaryna kelsek, byltyr kishkentaı kórermenderge arnalǵan – kóńildi áýen yrǵaǵynda mýzykanyń alǵysharttaryn úıretetin tanymdyq baǵyttaǵy «Qasqyr men jeti laq» (rej. A.Zaısev), eresekterge arnalǵan – ǵasyrlar boıy sheksiz hám tuńǵıyq adam janynyń san qatparly syrlaryna sahna ómiri arqyly sapar shegip, ár dáýirde tarıh qoınaýynda ózgeshe esimderimen saqtalǵan dara tulǵalar beınesin ózek etken Ý.Shekspırdiń «Makbet. Illıýzııa» shyǵarmasyn sahnalady. Bul shyǵarmanyń juldyzy janyp, teatr qorjynyna birneshe olja saldy. Atap aıtsaq, bıylǵy Aqtóbe qalasynda ótken V halyqaralyq BALAUSA eksperımentaldy spektaklder festıvalinde «Úzdik spektakl», «Úzdik ssenografııa» nomınasııalaryn enshilese, mamyr aıynda Konıa qalasynda (Túrkııa) ótken XIV halyqaralyq «Myń tynys – bir daýys» Túrkitildes elderdiń teatr festıvalinde laýreat atandy.
Sondaı-aq Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda halyq ertegisi «Er Tóstik» qoıylymyn usynǵan edi.
Al qazir teatr ujymy Balalar jylyna oraı halyq ertegisi «Ur, toqpaq!» (ınssenırovka avtory Q.Begmanov), orys ertegisi «Gýsı-lebedı», V.Gaýfmannyń «Gnom muryn», ulttyq rýh pen patrıottyq taqyryptardy qamtıtyn olımpıada chempıony Bekzat Sattarhanovqa arnalǵan «Bekzat chempıon» jáne eresekterge arnalǵan E.Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» shyǵarmasyn sahnalaýdy josparlaýda. Aıta keteıik, «Shal men teńiz» qýyrshaq tilinde alǵash ret sóılemek.
Munda ár maýsymda jańa 4-5 qoıylymnyń premerasy usynylady. Qazir teatr repertýarynda Erkin Jýasbektiń «O, Toba», Álibek Faızýllaulynyń «Altyn adam», Jaqyp Omarovtyń «Qulynshaq pen bóltirik» shyǵarmalary júrip jatyr. Al osydan 38 jyl buryn sahnalanǵan «Qýyrshaq dýman» spektakl-konserti (rejısseri ári avtorlary – Sultanǵalı Shúkirov, Quralaı Eshmuratova) áli de kórermen suranysynda.
О́ner ujymy taıaq qýyrshaqtan bastap, búgingi zaman aǵymyna saı kúrdeli marıonetkalar, sońǵy úlgidegi tehnıkalyq-lazerli kórkemdeýlermen jabdyqtalǵan. Aıta keteıik, teatrda 500-ge jýyq qýyrshaq bar. Tipti jasalǵanyna 50-60 jyl tolǵan ardager qýyrshaqtar da kezdesedi eken.
О́ner ordasynyń shyǵarmashylyǵynda jańalyqtar da joq emes. Aldaǵy ýaqytta 6 halyqaralyq, 1 respýblıkalyq teatr festıvalderiniń irikteý kezeńinen ótip, arnaıy shaqyrtý alyp otyr. Atap aıtsaq, halyqaralyq «Assalaýmaǵaleıkým VI» qýyrshaq teatrlar festıvali, XVIII halyqaralyq «Altyn delfın» qýyrshaq teatrlarynyń festıvali, II halyqaralyq Abish alemi teatr festıvali, VIII halyqaralyq «Ankara» qýyrshaq teatrlar festıvali, Sholpan Jandarbekovanyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan XXVIII Respýblıkalyq drama teatrlarynyń festıvali, Ázirbaıjan Mámbetovtiń 90 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «TeatrALL» II halyqaralyq teatr festıvali jáne IV halyqaralyq «TeART-Kokshe» teatr festıvalinde baq synamaq.
Teatr baspasózi ókiliniń aıtýynsha, qazirgi tańda aldaǵy premeralardyń daıyndyq jumystary qarqyndy júrip jatyr. «Ur, toqpaq!» jáne «Shal men teńiz» qoıylymdarynyń qýyrshaqtary jasalyp, sahnaǵa laıyqtalýda. Al «Gnom muryn» spektakliniń rejısseri sýretshimen sahnalyq nusqasynyń eskızderin daıyndaý ústinde. Kórkemdik keńeske tapsyrǵannan keıin qýyrshaqtaryn jasaý jumysyna kirisedi deıdi.
«Kadr máselesi ázirge jetkilikti. «Jastar praktıkasy» baǵdarlamasy boıynsha teatrǵa 4 ártis qyzmetke alynǵan, olar orta býyn, joǵary býyn qyzmetkerleriniń sheberlikteri men qýyrshaq júrgizýdiń alǵysharttaryn meńgere otyryp, tájirıbe jınaqtaýda», deıdi teatrdyń baspasóz hatshysy Gúlim Kópbaıqyzy.
Al Nur-Sultan qalalyq Qýyrshaq teatry repertýarynda 30-dan asa qoıylym bar. Atap aıtsaq, A.Salaevanyń «Meniń salǵan sýretim», R.Kıplıngtiń «Ana qudireti», S.Júnisovtiń «Atameken», Andersenniń «Qaıta oralǵan sý perisi», R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne» shyǵarmalary búginde elordalyq jetkinshekterdiń súıikti spektaklderine aınalǵan. Sondaı-aq teatr repertýary jas talanttardyń shyǵarmashylyǵyn da tys qaldyrmaı keledi. Máselen, Qýat Ejembektiń Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna arnalǵan «Jaryq sáýle» ádebı kompozısııasy, «Naýryzbektiń hıkaıasy», «Jalqaýdyń aılasy» syndy ertegi-qoıylymdary bar. Odan bólek bıylǵy Balalar jylyna arnaıy daıyndalǵan jas rejısser Meıirim Arǵymbaevanyń «Mýltfılmder eline saıahat» mıýzıkliniń premerasy taıaýda ǵana ótti.
Atalǵan teatr ókiliniń aıtýynsha, óner ujymyndaǵy negizgi másele –qýyrshaq jasaıtyn mamandardyń, ıaǵnı sýretshilerdiń tapshylyǵy. Iá, qoǵamda jalpy respýblıkadaǵy qýyrshaq teatrlarynda kásibı mamandar jetispeıtini jıi aıtylady. Máselen, búginde Q.Eshmuratova, S.Maqulbekov, N.Nasyrova syndy kórnekti qýyrshaqshylardyń izin basyp, jańa býyn J.Túsipbekov, A.Zaısev, D.Jumabaeva, t.b. rejısserler ózderiniń jańashyl izdenisterimen kózge túsip júr. Alaıda elimizde memlekettik jáne memlekettik emes trýppalardy qosqanda 20-ǵa jýyq qýyrshaq ujymy baryn eskersek, onda arnaıy maman rejısserlerdiń azdyǵy baıqalady. Sonymen qatar qýyrshaq teatrynyń eń ózekti máselesi – qýyrshaq jasaıtyn sheberlerdiń joqtyǵy. Bul kásipke oqytatyn oqý orny da joq. Sol sebepti qýyrshaqtardyń sapasy, jasalý tehnıkasynyń jutańdyǵy shyǵarmashylyq ujymdardyń damýyna keri áserin tıgizip keledi. Bul endi bólek áńgime.