Aýdan ákimderin saılaý: Ashyq qoǵam qurýǵa aıqyn qadam

Jalpy, keıingi ýaqytta Prezıdent tapsyrmasyna baılanysty saılaý júıesine kóptegen jańashyldyq engizildi. Álbette, kez kelgen saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý ekeni tú­sinikti. Bul baǵytta atqarylǵan jumys az emes. Máselen, beıbit sherýlerdi uıymdastyrý tártibin ózgertip, burynǵy ruqsat alý qaǵıdatyn habardar etý qaǵıdatyna aýys­tyrý, saıası partııalardy tirkeý úshin onyń músheleriniń sany jónindegi talapty 40 myńnan 20 myń adamǵa azaıtý, saılaý kezindegi partııalyq tizimde áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota qarastyrý, par­lamenttik oppozısııa ınstı­týtyn engizý sekildi basta­malardyń ózi bir tóbe.

2021 jylǵy 25 mamyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýb­lı­ka­syndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» zańǵa qol qoıdy. Soǵan sáıkes aýyl ákimderin eldi ­meken turǵyndary tikeleı daýys berý arqyly saılaý quqyǵyn ıelendi. Sondaı-aq bul laýazymǵa tur­ǵyndardyń ózin ózi usynýyna múmkindik jasaldy. Bıýl­le­ten­derde «bárine qarsymyn» degen tarmaq qosyldy.

Al bıylǵy naýryzda halyqqa arnaǵan Joldaýynda Prezıdent aralas saılaý júıesin engizýdi usynǵany belgili. Mundaı proporsıonaldy-majorıtarly úl­gide saılaýshylardyń múd­­­desi ulttyq jáne óńirlik deń­geı­de tolyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Má­jilistiń depý­tattyq korpýsynyń 70 paıy­zy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majo­rıtarlyq tásilmen ja­saq­talmaq.

«Partııada joq azamattar Májiliske ǵana emes, jergilikti ókildi organdarǵa da saılana almaıdy. Muny ashyq moıyndaýymyz kerek. Sonyń saldarynan halyqtyń saılaý naýqanyna qyzyǵýshylyǵy kúrt tómendedi. Saı­laýdy kerek qylmaıtyn adamdardyń qatary kóbeıdi. Olar ózderiniń daýysy mańyzdy ekenine, el ómirin jaqsartýǵa yqpal ete alatynyna senbeıtin boldy. Ashyǵyn aıtsaq, qazir jurt depýtattardy asa tanı bermeıdi. Osyndaı jaǵymsyz jaıttardy eskere otyryp, men aralas saılaý júıesine kó­shýdi usynamyn. Sol kezde barlyq azamattardyń quqyǵy tolyq eskeriledi», dedi Memleket basshysy óz Joldaýynda.

Budan bólek, aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engiziledi. Bul – eldegi saıası júıeni odan ári jetildirip, demokratııalandyrýǵa ba­ǵyttalǵan sony qadam deýge bolady. Iаǵnı buǵan deıin júzege asqan par­tııalardyń Májilis pen máslıhatqa ótý shegin tómendetý úshin osyǵan deıin qabyldanǵan sheshimniń zańdy jalǵasy desek, qatelespeımiz. Endigi jerde majo­rıtarlyq júıe boıynsha árbir óńir Má­ji­liske keminde bir depýtat saılaı alady.

Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majo­rıtarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam jergilikti ortada básekege qa­biletti saıası orta qalyptastyrýǵa jol ashatyny túsinikti. Halyqtyń ara­­synan oza shaýyp, turǵyndardyń muń-muqtajyn tolǵap júrgen jańa tul­­­ǵalardyń saıasat sahnasyna shy­ǵýyna múmkindik beredi. Osyndaı óz­geristerdiń taǵy bir ereksheligi – saı­­laýaldy ýádesin oryndamaǵan de­pý­tat­tardy keri qaıtarýǵa bolady. Tú­si­nik­ti tilmen aıtsaq, «aty sýdan ót­ken­she» ýádeni úıip-tógip, jumsaq kres­loǵa jaıǵasqan soń halyqtyń tilegin umytatyndar azaıady. Jaýapkershilik pen senimge negizdelgen mundaı jańa saıası mádenıet – depýtattarǵa yqpal etýdiń demokratııalyq joly.

«Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ıns­tıtýty» KeAQ basqarma tóraǵasy, saıa­sattanýshy, Ulttyq quryltaı múshesi Qazybek Maıgeldınov qazirgi bastama­lar «áýeli saıasat, sodan keıin ekonomıka» qaǵıdasy negizinde júrgizilip jatqanyn alǵa tartady.

«Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi aıasynda tórt saıası reformalar paketi qabyldandy. Saılaý júıesine, saıası partııalarǵa qatysty birneshe zań­namaǵa ózgertýler engizildi. Bıyl Konstı­tý­sııanyń 33-bap, 56-tarmaǵy jańar­dy. Halyq referendýmdy qoldady. Jer­gilikti ózin ózi basqarýdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasy qabyldandy. Osynyń aıasynda elimizde aýyl ákimderin tikeleı saılaý júzege asyrylyp jatyr. Qazirdiń ózinde 800-den astam aýyldyń basshylary halyqtyń tikeleı saılaýymen laýazym ıelendi.

Konstıtýsııadaǵy mańyzdy ózge­ristiń taǵy biri máslıhattyń quziretine baı­lanysty. Eger saılanǵan ákimdi halyq jaramsyz dep sanasa, onda oǵan más­lıhat arqyly senimsizdik bil­diredi. Más­lıhattyń quramy da bu­rynǵydaı partııa tizimimen emes, aýyl, aýdan, qala deń­geıinde tolyqtaı majorıtarlyq saılaý júıesi arqyly júzege asady. Iаǵnı bir mandatty okrýg arqyly kez kelgen azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaı otyryp, depýtat atanýǵa múmkindik aldy. Bul – jergilikti belsendilerge, týǵan jeriniń damýyna úlesimdi qosamyn degen azamattarǵa jol ashady. Bul – tikeleı saılaýdyń artyqshylyqtary. Ákim men halyq arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna, jaýapkershiliktiń artýyna jáne jumystyń tıimdiligine tikeleı áser etedi», deıdi Q.Maıgeldınov.

Aýyl ákimderin saılaý bastalǵan byltyrǵy shilde aıynan beri 1 093 eldi mekenniń basshysy saılandy. Onyń 215-i ózin ózi usynsa, 116-sy – qaıta saı­lanǵan burynǵy ákimder. Bir jyldyń ishinde eldegi aýyl ákimderi korpýsy 55,6 paıyzǵa jańarǵan.

«Bul 608 aýylǵa jańa basshy keldi degen sóz. Onyń basym bóligi buryn mem­lekettik qyzmette istep kórmegen. Iаǵnı dárigerler, muǵalimder, bıznesmender, jergilikti kásiporyn men sharýa qojalyq basshylary halyq senimine ıe bolyp, ákim retinde saılanyp otyr. Bárinen de Mańǵystaý oblysynda jańa ákimder kóp saılandy – 77,8 paıyz (saılanǵan 18 ákimniń 14-i). Odan keıin Qaraǵandy oblysynda – 77,2 paıyz (79-dyń 61-i) jáne Jambyl oblysynda – 71 paıyz (72-niń 51-i) jańa ákimder kóp saılanǵan», dep jazdy Memlekettik keńesshi Erlan Qarın telegramdaǵy paraqshasynda.

Sondaı-aq Memlekettik keńesshi al­daǵy ýaqytta aýdan ákimderin de tikeleı da­ýys berý arqyly saılaý ótetinin jet­kizdi. Oǵan qosa, jańa reforma boıynsha bıyldan bastap oblys ákimderi balamaly túrde, óńirlerdegi barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń ashyq ne ja­syryn daýys berýi arqyly kelisim berýi negizinde taǵaıyndala bastady. Osy oraıda, aýdan ákimderin saılaýǵa qatysty sarapshylardyń pikirin tyńdap kórgen edik.

Zańger Abzal Quspan mundaı mehanızm mindetti túrde eksperıment tú­rinde jekelegen óńirlerde ótkizilýi ke­rek dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, aýdan ákimderin saılaýdy jappaı qolǵa alýǵa ázirge erterek. О́ıtkeni aýdan ákimi – belgili bir dárejede saıasatqa, saıası-ekono­mıkalyq hal-ahýalǵa áser ete alatyn laýazym ıesi.

«Jergilikti atqarýshy organ degende birinshi kezekte aýdan, qala ákimderi eske túsedi. Al oblys ákimderiniń qyzmeti aýdan ákimderiniń jumysyn úılestirýge baǵyttalǵan. Tikeleı halyqpen betpe-bet kele bermeıdi. Al aýdan ákimderiniń ju­mysy múldem bólek. Sondyqtan olar­dy saılaý máselesine óte úlken saq­tyq­pen qaraǵanymyz jón. Mysaly, aýyl ákimderin saılaǵan kezdegi jaǵdaı qalaı edi? Jalpy, saıası-ekonomıkalyq, áleý­mettik jaǵdaı qandaı edi? Qazir qandaı jaǵdaıda? Osyny da eskerýimiz kerek. Ýkraınada qaqtyǵys bastalǵanda on­daǵy jekelegen jergilikti atqarýshy organ­dardyń ókilderi seperatıstik baǵyt ustanǵanyna kýá boldyq. Sol sebepti bul másele qosymsha zertteýdi qajet etedi», deıdi A.Quspan.

«Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ıns­tıtýty» KeAQ basqarma tóraǵasy Qazy­bek Maıgeldınov: «Aýyl ákim­derine qara­ǵanda aýdan ákimderin saı­laýdyń orny bólek. О́ıtkeni aýyl­dardaǵy jol, sý, elektr jaryǵy sekildi negizgi máseleler bıýdjeti aýdanda beki­tiledi. Sondyqtan aýdannyń ma­ńyzy zor», dep esepteıdi.

«Aýdan ákimderin tikeleı saılaý – jalpy ózin ózi basqarý júıesiniń ma­ńyzdy bóliginiń biri. Sondyqtan aýdan ákimin tikeleı saılaýdyń nátıjesi óte mańyzdy. Bul bir jaǵynan saılanatyn ákimniń jaýapkershiligine baıla­nysty. Ekinshi jaǵynan halyqpen qa­rym-qatynastaǵy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń shyn máninde júzege asýyna tolyqtaı óz úlesin qosady», deıdi Ulttyq quryltaı mú­shesi Q.Maıgeldınov.

Aýyl, aýdan ákimderi saılanady degen áńgime qozǵalǵaly qoǵam arasynda belgili bir toptyń múddesin kózdeıtin, jershildik pen rýshyldyqqa salynǵandar laýazymdy orynǵa jaıǵaspaı ma degen qaýip týyndaǵan. Degenmen sarapshylar munyń sheshimi bar dep esepteıdi. Máselen, saılaý júıesiniń ózgerýi

aýdan ákimi men máslıhattyń terezesin teń ustaıdy degen pikirde.

«Jergilikti máslıhat tóraǵasy bu­ryn­ǵydaı ákimge baǵynyshty bol­maı­dy. Máslıhat quramyndaǵy depý­tat­tar ózin ózi usyný arqyly 100 pa­ıyzdyq majorıtarlyq júıemen saılanady. Osylaısha tejegish tepe-teńdik saıa­sa­ty­nyń nátıjesinde ákim men más­lı­­hattyń qarym-qatynasy teńesedi. О́ıt­­keni bıýdjetti bekitetin de, kez kelgen sheshimdi qoldaıtyn da, sondaı-aq ákimge senimsizdik tanyta alatyn da – más­lıhattar», deıdi Qazaqstandyq qoǵam­dyq damý ınstıtýtynyń basshysy Q.Maı­geldınov.

Sonymen qatar sarapshylar aýyldyq deńgeıde qurylatyn keńesterden de zor úmit kútip otyr. Oǵan jergilikti bel­sendi azamattar enbek. Keńestiń máslı­hattan artyqshylyǵy sol, ony júzege asyrý mehanızmi bıliktiń bir tarmaǵy retinde qabyldanyp, quzireti keńeıýi múmkin. Q.Maıgeldınovtiń aıtýynsha, máslıhattar men keńester ákimniń tıimdi jumys isteýine tikeleı áser etetin te­jeýish pen tepe-teńdik saıasatynyń jú­zege asýyna múmkindik beretin qural bolmaq.

Zańger Abzal Quspan aýdan ákim­derine qoıylatyn talapty zań júzinde naqtylap bekitý qajet ekenin alǵa tartady. My­saly, eń basty talap – qazaq tilin jetik meńgerý bolýǵa tıis. Sondaı-aq saılaý barysynyń kez kelgen satysynda úmit­kerdiń tildi bilmeıtini anyqtalsa, onda ol daýys berýge qatystyrylmaýy kerek dep sanaıdy.

«Saılaýǵa qatyspas buryn, saılaý kezinde de, saılanyp ketkennen keıin de, jumys istep jatqanda da qazaq tilin meńgermegeni anyqtalǵan jaǵdaıda, daýys berý nátıjesi joıylatyndaı talap qoıǵan jón. Úmitkerdiń saıası kózqarasy, saıası ustanymy jan-jaqty tekserýdi qajet etedi. Qazirgi tańda qoldanystaǵy saılaý týraly zańnamaǵa birqatar ózgeris engizilgeli jatyr. Son­daı-aq jergilikti basqarý organdary týraly zań da qosymsha saraptaýdy qajet etedi.

Sondyqtan aýdan ákimderin saılaý­dy qazirgi kezde sál keıinge qaldyra turǵan jón dep esepteımin. Dál qazir áleýmettik, saıası másele alańdatady. Separatıstik pıǵyldaǵylardyń, Qazaq­stannyń bir­ligine qyzmet etpeı­tinderdiń aýdan ákimi bolyp saılanyp ketpeýi qatań baqyl­a­nýy qajet», deıdi A.Quspan.

Eki sarapshy da Prezıdenttiń saıası reformalaryna joǵary baǵa berip otyr. Saıasattanýshy Q.Maıgeldınovtiń paıym­daýynsha, Memleket basshysynyń saılaýǵa qatysty reformalary demo­kratııalyq damýdyń ilgerileı túsýine tikeleı áser etedi. Ol Májilis pen ob­lys­tyq máslıhatqa proporsııalyq-majo­rıtarlyq júıe arqyly, qala,

aýdan deńgeıinde tolyqtaı majorıtarlyq júıeni qoldaný qoǵamdaǵy búkil tarap­tyń, túrli áleýmettik toptardyń múd­desin qorǵaıtyn oń ózgeris bolatynyna senimdi.

Sarapshy Abzal Quspan da osyndaı pikirde. Onyń aıtýynsha, Prezıdenttiń demokratııalyq qoǵam qurýǵa talpynysy anyq baıqalady. Osy oraıda zańger demokratııanyń birden-bir kórinisi saı­laý ekenine nazar aýdaryp otyr. Son­dyqtan osy baǵyttaǵy jumystardy qol­daý qajet. Áıtse de, zań jobalaryn tal­qylaý kezinde keı máseleni eskerý kerek dep esepteıdi.

Qoryta aıtqanda, keıingi birneshe jylda elimizdegi saıası ahýal aıtar­lyqtaı ózgergeni túsinikti. Bul sózi­mizge osy ba­ǵytta atqarylyp jat­qan jumystar dálel. Degenmen demo­kratııanyń dańǵyl jolyna túsip, «to­ǵyzynshy terrıtorııany» baqyt meke­nine aınaldyrý úshin áli de atqarylatyn sharýa shash etekten.