Ádilet, shapqat kimde bar...

Ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly aǵa­­­myz óziniń uzaq jylǵy izerli izdenisi ar­­­qyly Abaıdaǵy adamgershilik ta­nym­­­nyń aty men zatyn aıqyndady. Muhtar Áýezov «Abaı adamgershilikti, moraldyq fılosofııany barlyq jaıdan joǵary qoıady» dep, adamgershilik tanymnyń Abaı úshin aıryqsha orny men sıpatyn aıqyndap berse de, ony arnaıy izdenis nysany etip ilgerileı zerttep ketpedi. Árıne, munyń zaman men jaǵdaı, saıasat pen ıdeologııa jáne ýaqyt pen ómir ólsheýliligine qatysty ózindik sebepteri bar. Áıtse de, Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanys­ty máseleniń basym bóligi M.Áýezovtiń tereńdeı zerttep ıa tóbesin kórsetip ketken oılarynan bastaý alyp damyp jatatyny anyq.

Mekemtas aǵamyzdyń irgeli zertteýin «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary» dep ataýy da tegin emes. Abaıdaǵy adamgershilik tanymnyń tolyq adamnan bastaý alyp, ımanıgúlmen shekteletin ózindik júıesi bar. Muny bilý asa mańyzdy. Jaqsy-jaman, paıdaly-paıdasyz nárselerdi bilýdiń sońy­nan jamanynan qashyp, asylyna asyq bolatyn áreket jalǵaspaı qalsa, bilip-tanýdyń da quny bolmaıdy. Jáne bilip alǵan ıgilikti de, izgilikti bilim men aqı­qat­ty ártúrli sebeppen ómirli ete almaý da adamnyń adamshylyǵyna zor syn bolady. Osy ómirde kóbimiz oryndy, durys, aqıqat jaılardy jap-jaqsy bilemiz, alaıda ony oryndaýǵa kelgende osaldyq, jigersizdik tanytamyz. Ál-Farabı mundaı adamdardy – qul adamdar dep ataıdy: «Aqyl-estiń tilegenin jasaýǵa parasaty men batyldyǵy je­te­­tin esti adamdar bolady. Mundaı adamdar­dy biz ádette, óziniń laıyǵynsha, erikti adam dep ataımyz... Al tek aqyl-esi ǵana jetip, batyly barmaıtyndardy jaratylysynan qul adamdar deımiz». Áıtpese, adamgershilik pen ádeptiliktiń, jaqsylyq pen jamandyqtyń qadir-qasıeti men olardyń nendeı nárse ekenin árkim de biledi, biraq «aqymaq kóp, aqyldy az» degendeı qaýymda adamdyq pen tazalyq qasıetin saqtap, baıandy etip júretinder áste kóp emes.

Túptep kelgende, Abaıdyń barsha týyn­dylary adamzat balasyn túrli-túrli qatelikten saqtandyryp, adam­shylyq qa­sıetti joǵaltpaýǵa, sóıtip, adam­ger­shilikti júıeli de jelili dárip­teýge arnalady. Mysaly, aqynnyń «Ásempaz bolma árnege» atty óleńindegi myna bir eki-aq jolda tórt túrli kesek áreket aıtylǵan jáne bul eki tarmaqtyń túıini – keleshekte bolýy múmkin qate­lik­ten aldyn ala saqtandyrý:

Paıdany kórseń, bas uryp,

Maqtandy izdep, qaıǵy alma.

Mundaǵy birinshi áreket – adam balasynyń ońaı oljaǵa tap bolyp júretin jaǵdaıy. Negizi, obal-saýapty bilip, qııanattan qashyq, jaqsylyqqa jaqyn bolyp júretin adam eńbeksiz kelgen paıdaǵa qyzyqpaıdy, qunyqpaıdy. Ekinshi áreket – eńbeksiz tabylǵan osyn­daı paıdaǵa «qudaı berip qaldy ǵoı» dep «bas ura» qunyǵyp ketýshilik. Úshinshi áreket – ońaı, jeńil jolmen kelip qalǵan paıdaǵa ıe bolǵan jaǵdaıda maqtan men mastyqqa salynyp ketý. Al «qaıǵy alý» – tórtinshi áreket ári aldyńǵy aıtylǵan ántek áreketterdiń zańdy jalǵasy, qaıǵyly da qaýipti nátıjesi, ıaǵnı qylmysy ashylyp qalyp áshkerelenýshilik.

Abaıdyń aıtýy boıynsha, adam bala­synyń tolyqtyǵy men túgeldigi, jalpy jara­tylysy jaǵynan da, ózindik bolmysy turǵysynan da – adamdaǵy aqyl, qaı­rat, júrektiń birdeı bar bolǵan bir­liginen tanylady:

Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,

Sonda tolyq bolasyń elden bólek.

Adam jaratylysynyń tán men aqyl jáne olarǵa qozǵalys, tirshilik beretin jannan turatynyn ejelgi oıshyl danalardyń bári de bir aýyzdan túıin­dep ketken. Adam jaratylysynyń tolyqtyǵyn tanytatyn Abaıdaǵy úsh qasıet fılosofııa tarıhyndaǵy osy tán, aqyl, jandy oıǵa oraltady.

Tán (fılosofııada) men qaırattyń (Abaıda) bir bolatyny – ekeýiniń birin­siz ekinshisi bolmaıtyn birliktegi qu­bylystar ekeninde. Adam men aıýanda birdeı bar bola beretin tán men denede – qımyl-qozǵalys, kúsh-qýat, qaırat bolady. Perishte nurdan, shaıtan ottan jaralǵan delinedi, olarda tán joq. Alla da – tánsiz rýhı bolmys. Demek tán men dene – adam balasynyń ózindik jaratylysyn jasaıtyn quramdas bólik. Muny Abaı otyz segizinshi qarasózinde bylaısha tanytady: «bir ǵana qudiret – pendede bolǵan qýat; qudiret – ǵylym, aqyldan basqa bolatuǵyn edi, Alla taǵalada bolǵan qudiret – ǵylym hám raqymet». Allanyń qudireti men raqymeti Onyń bir ǵana rýhı bolmysynan bastaý alady. Al adam balasy – ekijaqty qospa bolmys: qımyl-qozǵalys, kúsh-qýat, qaırat – adamnyń táninen shyǵatyn sıpattary men qabiletteri bolsa, al aqyly men ǵylymy – biz anyqtap, dáldep bile bermeıtin rýhanı bolmysynyń jemisi men nátıjesi. Al úshinshi quramdas bólik jan, júrek bolmasa, tirshilik te, taný da bolmas edi: «Já, sen bul aqylǵa qaıdan ıe boldyń? Árıne, qaıdan kelse de, jan degen nárse keldi de, sonan soń ıe boldyń». Búginge deıin jannyń naqty ne zat, nendeı qubylys ekenin aıqyndaǵan eshkim bolmasa da, aqyl arqyly oılaý men qımyl-qozǵalys, tirshiliktiń de tek jan arqyly júzege asatynyn burynǵy-sońǵy oıshyldardyń bári de aıtqan.

Sóıtip, aqylymyz bizderdi aıýannan artyq, bıik etip adam atty asyl bolmysqa aınaldyrsa, tánimiz (qaırat) bizdi perishte, shaıtannan bólektep, erekshelep dúnıelik, materıaldyq jaratylys etedi. Adamzat balasyn dúnııaýı etip, jan-janýarmen jaqyndastyratyn – osy tánimiz ben odan shyǵatyn kúsh-qaıratymyz, odan qalsa nápsimiz. Al jan men júreksiz qozǵalys pen tirshilik bolmaıtyny belgili. Tipti tabıǵat, «kóringen» (Abaı) álemdi zertteýmen aınalysqan burynǵy fılosoftar juldyz, planetalar sekildi aspan denelerin qozǵalysqa keltiretin Jaratýshy qudiretin – Álemdik jan dep bilgen. Qozǵalys pen tirshilikten bólek adamdaǵy tanyp bilý áreketi de jan qýattary arqyly júzege asady. Adam balasy Abaı jazǵandaı, jaratylysy jaǵynan osylaısha aqyl, qaırat (tán), júrektiń (jannyń) birligi arqyly tolyq, túgel bolmys bolady. Iаǵnı Abaıdyń Tolyq adam tanymy M.Myrzahmetuly aǵamyz aıqyndap tujyrymdaǵandaı, adamgershilik ilimi bolýmen birge adam jaratylysynyń bir bútin bolmys bolǵan tolyqtyǵy men túgeldigin de tanytady. Al Abaıdaǵy tolyq adamnyń – M.Myrzahmetuly aǵa­myz zerttep aıqyndaǵanyndaı eń áýeli adam­gershilik ilimi ekeni talassyz aqıqat.

Tolyq adam tanymynyń – adamger­shilik ilimi ekeni aqynnyń otyz segizinshi qarasózindegi myna oıynan aıqyn tanylady: «Qudaı taǵalanyń joly degen jol nıhaıatsyz (ólsheýsiz) bolady. Onyń nıhaıatyna eshkim jetpeıdi. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza musylman, tolyq adam delinedi... Ne túrli bolsa da, ıa dúnıeńnen, ıa aqylyńnan, ıa malyńnan ǵadalát, shapaǵat sekildi bireýlerge jaqsylyq tıgizbek maqsatyń bolsa, ol jol – qudanyń joly». Adam balasy kemeldilik shyńy – Alla joly – tolyq adamǵa aqyl, qaırat, júrektiń birligi jáne olardyń kómegi, járdemimen ǵana bet ala alady. Biz ádeıi «jete alady» emes, «bet ala alady» dep otyrmyz. Sebebi Abaı aıtqandaı, «Qudaı taǵalanyń joly degen jol nıhaıatsyz (ólsheýsiz) bolady. Onyń nıhaıatyna eshkim jetpeıdi», adamnyń adamshylyǵy «sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp qadam basýda» eken. О́kinishke qaraı, adamdar kóbine Abaı ataǵan úsh qasıettiń ekeýimen ǵana kásip etip, ómir súrip júredi:

Qaırat pen aqyl jol tabar

Qashqanǵa da qýǵanǵa.

Senbe jurtqa, tursa da

qansha maqtap,

Áýre etedi ishine qýlyq saqtap.

О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar

Eńbegiń (qaıratyń) men aqylyń

eki jaqtap.

Shynynda da, adam keıipindegi jara­ty­lys – aqyly joqta áli de aýyz tol­tyryp aıtarlyqtaı adam emes. Jan qu­­mary, jan qýattarymen «aqylǵa sáý­le qondyryp», bilmekke umtylmaǵan pende balasyn Abaı «haıýansha júrip kúneltpek» dep sıpattaıdy. Al adamzat balasy «dúnıe men ahıretke ne paıdaly, ne zalaldy» men jaqsy, jamandy aqylymen tanyp bilip júrip ómir súredi. «Bes dushpannan qashyq bolyp, bes asyl iske asyq bolý» da aqyl arqyly júzege asady. Iаǵnı adam balasy Abaı aıtqandaı, qaı kezde de «aqyl – mızan, ólsheý qylyp» ómir súrýge tıis.

Qaırat pen onyń bastaýy – dene, tánsiz de adamı tirshilik tolyq bolmaıdy. Jaratylysymyz jaǵynan aıýanǵa jaqyn bizderdiń aqylymyzben tanyp-bilýimiz Abaı jazǵandaı, eń áýeli osy tándegi bes sezim múshesi (haýası hamsa zahırı) arqyly bastalady. Al bular – tanyp-bilý ǵana emes, adam bolýdyń da bastaýy men alǵysharty. Orta ǵasyr aqyndary men sopylar tándi – nápsiniń, jamandyqtyń bas­taýy sanasa da, Arıstotel adam denesi men tánin – alǵashqy ıgilik dep bilgen. Al Ál-Farabı nápsisi joq adamdy – aýrý dep sanaǵan. Shynynda da, uıqysy qashqan, tamaqqa degen tábeti joǵalǵan, kóbeıýge qabiletsiz adamdy qalaısha saý dep bilýge bolady. Ishsem-jesem, uıyqtasam, kóbeısem dep umtylý – adam tániniń tabıǵı ári oryndy qalaýlary.

Abaı jazǵandaı, burynǵy danalar da túıindegendeı, «ólsheýin bilmek – bir úlken kerek is. Oılanbaq jaqsy, iske tipti salynyp ketken kisi oıyn baılaı almaı, qııalı bolyp ta ketkeni bolady. Ishpek, jemek, kımek, kúlmek, kóńil kótermek, qushpaq, súımek, mal jımaq, mansap izdemek, aılaly bolmaq, aldanbastyq – bul nárselerdiń de ólsheýi bar. О́lsheýin asyrsa, boǵy shyǵady». Osylaı ólsheýinen asyrǵanda ǵana tánniń ishsem, jesem, uıyqtasam, kóbeısem degen umtylysy ıgilikti nárse bolýdan qalady da, jaman, jeksuryn nápsige aınalady. Áıtpese, tán Abaı aıtqandaı, jannyń qonaqúıi jáne tánnen shyǵar qaıratsyz «dúnıede esh nárse kámeletke jetpeıdi».

Sóıtip, adamzat balasy nadandyq, bilim­sizdik, arsyzdyq, ádiletsizdik, jal­qaýlyq, erinshektik, qaıǵy-muń, joq­shylyq, tájirıbesizdik sekildi san túrli jamanshylyq pen kemshilikten qashyp qutylamyn dese de, barlyq pen baılyq, qýanysh-qyzyq, bilim-ǵylym, adamdyq, abyroı, baqyt sııaqty jaqsylyq ataý­ly­nyń sońynan qýyp, olardy ıelenemin dese de, osy joldarda olarǵa Abaı jaz­ǵandaı, «qaıraty pen aqyly jol taýyp» berip júredi. Qarapaıym sharýa, jumysshy, qyzmetshiden bastap túrli basshy, ákim, mınıstrge deıin – bári de «eńbegi (qaıraty) men aqylyn paıdalanyp jumsaýmen kásip etedi, qyzmetin jasaıdy, ómir súredi. Qoǵam men memleketimizdegi ártúrli áleýmettik, týystyq top ókili men kásip, maman­dyq ıesi aqyl-oı, bilim-ǵylym, daǵdy-qabileti men kúsh-qýat, qaıratyn paıdalana júrip, azamattyq, adamdyq, kásiptik mindet-paryzyn ilgeri-keıindi, jaqsy-jamandy qalypta atqarýmen bolady. Aqyl, ǵylym, bilim men kúsh-qýat, qaıraty arqyly eline ıgilikti qyzmet etip, abyroıly ómir súrip júrgender de jeterlik. Áıtse de, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas pen halyq, el qyzmetinde júrgen úlkendi-kishili mansap ıeleriniń tirliginde tazalyq pen adaldyq, ádildik pen obal-saýapty bilýshilik únemi saq­tala bermeıdi. Bilim, ǵylymnyń ıgiligi men jaqsylyǵy mol, aqyldyń da – asyl qasıet ekeni aqıqat. Alaıda ókinishke qaraı, adam balasy bilim, ǵylymymen birge tipti asyl aqylyn da ıgilikti, izgi­likti iske jumsamaı, jeke múddesi men óresiz qaraý isine paıdalanyp júre­tini bar.

Abaıdyń Ǵylym atynan «jaqsynyń, jamannyń – ekeýiniń de súıengeni sen, ekeýiniń de izdegenin taýyp berip júrsiń, sonyń jaman» dep, Aqyl jaıly synshyl oıyn bildirýi osydan. Tolyq adam – Abaı armandaǵan ári ómirinshe júıeli jyrlaǵan asyl adamy. Al ómir tirshiligi men qyzmeti salasynda aqyly men qaı­ratyn ǵana paıdalanýmen shektelip, júrekten shyǵar ar-uıat, ádilet-rahymy men qanaǵat-ynsabyn nazardan tys qaldyryp júretinderdi Abaı «jeke-jeke bireýi jarytpaıdy, jol da joq jarymesti «jaqsy» demek» deýmen olardy jarym adam sanaıtyndaı kórinedi. Sóıtip, Abaıdyń oıynsha, adamdardyń basym bóligi tutynýmen tirshilik etetin bul eki qasıet, ıaǵnı aqyl men qaırat óz ıesin, shyn máninde, tolyq adam ete almaıdy eken.

Qoǵam men memlekettegi adamdar bi­lim, ǵylymy men aqylynyń azdy­ǵy­nan góri júrekten shyǵar ar-uıat, ádilet-rahym, qanaǵat-ynsabynyń kem­digi men joqtyǵynan kóbirek zardap she­gedi, abyroısyz atanady, baqytsyz bolady. Abaıdaǵy Tolyq adam ilimi de osy jú­rekten shyǵar qasıetterge kóbirek ıek artady:

Aqyl da, ashý da joq, kúlki de joq,

Týlap, qaınap bir júrek

qylady álek.

Qaırat pen aqyl jol tabar,

Qashqanǵa da qýǵanǵa.

Ádilet, shapqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa.

Bastapqy ekeý sońǵysyz

Bite qalsa qazaqqa,

Aldyń – jalyn, artyń – muz,

Barar ediń qaı jaqqa?

Ashý men kúlkiniń astarynan biz qaıratty uqqandaı bolamyz, sonda aqyn armandaǵan Tolyq adam bolýda ásirese júrektiń jaýapkershiligi men úlesi mol ekeni baıqalady. Keıingi óleń de qaırat pen aqylǵa júrekten shyǵar qasıetter (ádilet, shapqat) qosylǵanda ǵana adam bolmysy men ómiri abzalyraq ári abyroılyraq bolaryn tanytqan. Aqynnyń «ádilet, shapqat kimde bar, sol jarasar týǵanǵa» deýinen adam bolmysynyń júrekten shyǵar qasıettersiz tolyq (adamgershilikti) bol­maı­tynyn uǵamyz jáne adam bolyp týǵan qaı janǵa da aqyl men qaıratyn júrekten shyǵar ádilet, shapqatymen ushtastyrý jarasymdy, abzal bolmaq degendi aıtady. Munsyz tirlik pen ómir – «aldy – jalyn, arty – muz» bolyp tuıyqqa tirelmek, ıesi de abyroısyz bolmaq.

«Paıdany kórse, bas uryp, maqtandy izdep qaıǵy alatyn» adam da – aıla men amalǵa ıek artqan aqyly men qaı­ratyna senip, júrektegi ar-uıaty men qanaǵat-ynsabyn joǵaltqan osyndaı beı­baq jan. Al «aqyl, qaırat, júrekti bir­deı ustaǵan» tolyq adamnyń qan­shalyq qasıetti jan ekeni men adam­shylyq qalyptyń kóbine júrekpen tııanaqtalyp, bekitiletini aqyn aıtqan myna oıdan, ásirese aıqyn tanylady: «Osy úsheýiń (aqyl, qaırat, júrek) bir kiside meniń aıtqanymdaı tabylsańdar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam sol. Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaıshylyq sonda, qalpyńdy taza saqta, qudaı taǵala qalpyńa árdaıym qaraıdy dep kitaptyń aıtqany osy».

Sóıtip, Abaı armandaǵan tolyq adam – «aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaý­men» qalyptassa da, adam bolý men abzal adamgershilik, tolyq adam – «tán saýlyq» (qaırat) pen «haýas sálımnen» bastalyp, aqyl arqyly jetile kelip, júrekten shyǵar qasıetter arqyly tııanaq­talyp bekı túsedi. Abaıdaǵy adam­ger­shilik tanymnyń bastapqy kóringen qubylysy – «aqyl, qaırat, júrekti» qamtyǵan Tolyq adam ilimi bolsa, onyń ózegi men máni – «asyqtyq ta – júrek isi» degendeı, júrekten shyǵar mahabbat pen súıý jáne osy súıýmen tanylatyn ımanıgúl ilimi.

Mahabbatpen jaratqan

adamzatty,

Sen de súı ol allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti.

Osy úsh súıý bolady ımanı gúl,

Imannyń asyly úsh dep

tahkıq (anyq, aıqyn, ras) bil.

Oılan daǵy, úsheýin taratyp baq,

Basty baıla jolyna, malyń túgil.

Abaıdyń otyz segizinshi qarasóziniń basynda «Yqylas birlán oqyp, uǵyp alyńyzdar, anyń úshin mahabbatyń tolady. Mahabbat – áýel adamnyń adam­dy­ǵy, ǵaqyl, ǵylym degen nárseler birlán» dep aıtýynda tereń syr bar. Bul – Abaıdyń burynǵy-sońǵy dana­­lyq tarıhynda adamshylyqty súıýmen sabaqtastyratyn tanymmen ta­nys­­tyǵyn tanytady ári ózi de tól izde­ni­simen «adamshylyqtyń aldy – mahab­bat, ǵadelet sezim» ekenin tanýǵa jet­ken. Sóıtip, Abaıdaǵy adam­ger­shi­lik tanymnyń bıik shyńy (M.Myr­zah­met­uly) men ózegi – súıý, ıaǵnı Alla, adamzat jáne ádiletti súıý, úsh súıý, ımanıgúl. Adamshylyq ta, aqıqat ta osy.

 

Maqsat ÁLIPHAN,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty