Kópirdiń jaıyn qozǵasaq...

Júktemesi shekti deńgeıden asyp ketken

Ulylar ólkesiniń bas shahary sanalatyn Semeıde qazir 4 kópir halyq ıgiligine qyzmet etip tur. Onyń birimen poıyzdar temirjol arqyly jolaýshylar men júk tasymaldap ekonomıkaǵa qan júgirtse, taǵy ekeýimen avtokólikter qatynap, qalanyń Ertis ózenindegi qos jaǵalaýyn jalǵap otyr. Mine osy eki kópirdiń sapaly jóndeý kórmegenine biraz jyldyń júzi boldy.

Ásirese, kezindegi Semeı oblysy­nyń negizgi strategııalyq ınfraqu­ry­­lymynyń biri sanalǵan avto-jegin kópiriniń qazirgi jaǵdaıy kúrdeli. Ma­mandardyń aıtýynsha, osydan 58 jyl buryn, ıaǵnı 1964 jyly paıdalanýǵa berilgen bul nysannyń eksplýtasııalyq merzimi áldeqashan aıaqtalǵan. Jyl saıynǵy josparly jóndeýden mardymdy nátıje shyqpaıtyny da sodan bolsa kerek. Qazir munda kólik nópiri 60-jyldary qurylys jobasynda qarastyrylǵan kólemnen 60%-ǵa joǵary. Demek kópirdiń júktemesi shamadan artyq.

Atalǵan strategııalyq nysan sonaý 2000 jyldardyń basynda apatty dep tanylǵan edi. Sol ýaqytta jer­gilik­ti bılik táýlik boıy júıitkip júre­tin kólikterdiń salmaǵyna bul ınfra­qury­lymnyń shydas bermeıtinine alań­dap, onyń temirbetondy qurylymyn bólshekteýdi kózdegen bolatyn. Áıtse de jóndeý jumystarynyń quny shamamen 200 mln teńgege baǵalanyp, bul sol kezeńdegi aqsha baǵamyna sáıkes qymbat bolyp shyqty. Osylaısha, ózekti másele jabýly qazan kúıinde qalǵan edi. Tek jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótken soń, onyń ózinde kópirdiń ár jeri syr bere bastaǵandyqtan jergilikti shendilerge qordalanǵan problemany qaıta qolǵa alýǵa týra keldi.

Aıtalyq, byltyr tamyzda onyń belgili bir bóliginde plıtalar men súıenishteri qırap, munda kólik qozǵalysyna shekteý qoıylǵan bolatyn. Abyroı bolǵanda, adamdardyń ómirine aıtarlyqtaı qaýip týyndaǵan joq.

«Durys kútip bolmaǵandyqtan bul kópir ábden eskirip, tozyǵy shyqty. Ákimdiktegiler jobalyq-smetalyq qujattyń daıyndalyp jatqanyn endi aıtyp otyr. Buny áldeqaıda erterekte qolǵa alý kerek edi. Bıýdjet qarajatyn ózin aqtamaıtyn qajetsiz jobalarǵa jumsaǵansha, odan da osyndaı apatty nysandardy retke keltirýge baǵyttaǵan tıimdi», dep pikir bildirgen bolatyn qala turǵyndary.

Eski kópirdiń qasynan jańasy salynady

Desek te bul túıtkildi másele­niń she­shimi de tabylǵandaı. Taıaýda Abaı oblysynyń ákimi Nurlan Uranhaevqa jańa kópir­diń jobasy tanystyryldy. Ony eski kó­pirdiń qasynan salý jos­parlanyp otyr. Jobanyń quny shama­men 30 mlrd teńgeden asady. О́tkeldiń uzyndyǵy 1 sha­qy­rymǵa jýyqtaıdy. Jańa kó­pir­diń bel­or­tasy, onyń orna­lasýy jos­par­da jáne profılde kireberis ýchas­kelermen birge jobalanǵan. Ol avto-jegin kópirinen 28,4 metr qashyqtyqta Ertis ózeniniń aǵy­sy­na qaraı tómen ornalasady.

Tórt jolaqty ótkeldiń jalpy uzyndyǵy – 1 350 metr. Onyń ishinde avtomobıl jolda­ry­nyń kireberisi – 540 metr jáne kópirdiń uzyndyǵy – 810 metr. Sondaı-aq eni 1 metrlik qaýipsizdik jolaqtary men 2,25 metrden turatyn eki júrginshiler jolaǵy qarastyrylyp otyr. Bul rette atalǵan júrginshiler jo­la­ǵy qyzmettik maqsatqa arnala­ty­nyn aıta ketken oryndy. Al jaıaý júrginshilerdiń qoz­ǵa­ly­syna irgeles ornalasqan eski kópirdi berý kózdelgen.

Tıisti jóndeý jumystary bıyl bastalmaq. Merdigerler ny­sandy 2025 jylǵa qaraı ót­kizý­di mejelep otyr. Biraq ma­man­dar qurylys jumystaryn bastaý úshin birqatar máseleni sheshý qajet ekenin eskertti. Atap aıt­qanda, avtojol kópirimen shek­­tesetin aýmaqta turǵyn úı salý kózdelipti. Alaıda jaýapty vedom­stvodaǵylar bul kópirdiń qu­rylysyna kedergi keltirmeıdi dep sanaıdy.

Semeıdiń sımvolyndaǵy selqostyq saldary

Semeıdiń maqtanyshyna aı­nal­ǵan aspaly kópirdiń qandaı kúıge jetkenin aıtýdyń ózi qıyn. Ras, qalaǵa keletin kez kel­­g­en týrıst onyń mańynda es­­te­­­­lik fotoǵa túsýge qumar. Kóp­­­­shiligi ony Ystanbuldaǵy Bosfor kópirine uqsatyp jatady. Anadolydaǵy egizinen basty aıyrmashylyǵy – arhıtek­tý­ralyq kórkemdigi birdeı bolǵa­ny­men onyń ústimen júrip ótken árbir jolaýshy ondaǵy joldyń sapasyn búkil ón boıymen seze alady. Bulaı deıtinimiz, 2001 jyly paıdalanýǵa berilgen nysan uzaq jyl qaraýsyz qalyp, onyń joldary shuryq-tesikke aınaldy. Jergilikti jaýapty basqarma «jóndemedi» dep aıta almaımyz, jóndeý áreketterin júrgizip-aq kórdi. Biraq ta bul kópirdiń óz erekshelikteri bar ári qurylys kezinde jol jabyny ózgeshe tehnologııamen tóselipti. Munyń barlyǵy eskerilmegen soń aspaly ótkeldiń joly ár jerinen jamalǵan quraq kórpege aınalǵandaı.

Osydan 1-2 aı buryn Semeıge kezinde atalǵan jobany iske asyrǵan japonııalyq kom­pa­nııa­nyń ókilderi kelip, tól týyn­dy­larynyń qazirgi jaǵ­da­ıyna qa­nyqqan edi. Mundaı kóri­niske tap bolamyz dep oıla­ma­ǵan kúnshyǵys eliniń mamandary shahardyń basty sım­volyn qalpyna keltirýge kó­mektesýge daıyn ekenderin jetkizdi.

Aspaly kópirdiń pılon­da­­rynyń bıiktigi – 98,5 metr, uzyn­dyǵy – 1 086 metr (750 m – aspaly bóligi) jáne irgeles joldardyń uzyndyǵy – 14,5 shaqyrym. Bes ınfraqurylymdyq jol ótpesi, úsh jerasty ótkeli jáne kópirdiń astynda demalys aımaǵy bar.

Munda kólik qozǵalysynyń 6 jolaǵy eski kópirdiń, el ishindegi jol­dar­dyń, halyqaralyq jol­dar­dyń, onyń ishinde Omby – Novosibir baǵytyndaǵy kúre jol­dyń júktemesin azaıtýǵa múm­kin­dik beredi. Dese de qury­lys aıaqtalǵannan keıin kópirge qyzmet kórsetilmeı bul jol ja­bynynyń aıtarlyqtaı nasharlaýyna ákeldi. Tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne onyń kú­timine arnalǵan qarajattyń jet­­­kilik­sizdigi, bilikti maman­dar­dyń tapshylyǵy jol tósemi­niń bu­zylýyna, metall qu­ry­lym­­darynyń korrozııasyna, lıf­ti­ler­diń, elektr jabdyqtary men elektr jelileriniń buzylýy­na ákelip soqty.

«ITOCHU Corporation jáne IHI Infrastructure System Co, Ltd kom­panııasynyń mamandary orta­lyq tas joldyń syrtqy jabynyn kesý jumystaryn bas­­taýǵa nıetti. Kópir jaby­ny­­nyń jáne baılanystyrýshy tú­ıinderdiń jalpy jaǵdaıyn anyqtaý úshin alty jerden bólikter zertteýge alynady. Ju­­mystyń bul túri 2 aıdyń ishinde aıaqtalýǵa tıis. Alynǵan úlgiler zerthanalyq synamaǵa jiberiledi. Sondaı-aq tozý men korrozııany mehanıkalyq jáne hımııalyq tekserýden ótkizý úshin kabel úlgileri alynady. Olardyń da nátıjeleri shama­men eki aıda belgili bolady», delingen qalalyq ákimdik tarat­qan aqparatta.

Tutastaı alǵanda, asfalt ja­byny men kabeldiń jaǵ­da­ıyn tekserý jumystary jyl sońyna deıin jalǵasady. Osydan keıin ǵana jumys kóle­­mi jáne olardyń kúr­deli­ligi anyqtalady. Tek­serýdiń nátı­jesine sáıkes qory­tyn­dy berilip, sonyń ne­gizinde jobalyq-smetalyq qu­jatty ázir­­­leý josparlanyp otyr.

Aldyn ala boljam boıynsha jobalaý jumystary jyl sońyna deıin bastalýǵa tıis. Oǵan kem degende alty aı qajet. Al qar­jy­landyrý máselesi kelesi jyl­dyń aıaǵynda nemese 2024 jyly sheshilmek. Budan keıin jo­ba­nyń qaı bóligin japon tarapy, al qaısysyn qazaqstandyq tarap qarjylandyratyny týraly sheshim qabyldanady.

Jyljymaly kópirdiń artyqshylyǵy

Bul oraıda oblys ortaly­ǵyn­da 2000 jyldarǵa deıin taǵy da bir kópir jumys iste­ge­nin aıta keteıik. 90-shy jyl­dardyń basynda qalada ponton kópiri, ıaǵnı jyljymaly qu­ry­lymdardan turatyn ótkel ashylyp, onyń kómegimen kó­lik quraldary kóktemnen bastap qar túskenge deıin qos jaǵa­laý­ǵa qatynap júretin. Onyń ar­tyq­shylyǵy sol, «Jańa Se­­meı­diń» halqy ortalyqqa lezde jetip, ýaqyt uttyrmaıtyn. Iаǵnı ponton kópirimen Beı­bit­­shilik araly (burynǵy Túıe­moınaq araly) arqyly Kırov kópirinen ótip, qalanyń orta­lyq aýdanyna jetýdiń qysqa joly qarastyrylǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, jańa ǵasyr­dyń basynda kópirdiń qyzmeti toqtap, ótkeldiń barlyq 8 sek­sııa­sy bólshektelgen kúıde Za­ton aýdanyndaǵy keme­jaı­dyń qoımasyna jibe­ril­di. 90-shy jyldardaǵy ekono­mıkalyq qys­paqtyń kesi­ri­nen atalǵan kó­pir­diń metall qury­lym­da­rynyń bir bóligi tonalyp, sol sekildi bar­lyq sek­sııasynyń korpýstary bú­liný­men birge elektr jab­dyqtary tolyǵymen urlanyp tyndy.

Memleket basshysynyń pár­­­­me­­nimen bıyl Semeı óńiri Abaı oblysy bolyp, qaıta ja­ńarýǵa múmkindik aldy. Endi se­meılikter elimizdiń rýhanı ortalyǵyndaǵy túıtkildi máse­leler laıyqty sheshimin tabady degen úmitte.

Abaı oblysy