Ýchaskelik ınspektor halyqtyń kóńilinen shyǵa ma?

Kómekshilermen «kózi ashyldy»

Osydan birneshe jyl buryn «eki úıge bir kóseýdiń» kebin kıip, ýchaskelik polısııa qyzmetkeri eki aýyldyń ortasyn shańdatyp júretin. Ákimderdiń eseptik kezdesýinde turǵyndar «izdeseń tappaısyń» dep muńyn shaǵatyn. Túrin de tanymaımyz degender de tabyldy. Sózderiniń jany bar. Shynymen de, «ýchas­kovyıdy» mekteptegi túlekter keshinde nemese oblys ortalyǵynan laýazymdy tulǵalar kelgende ǵana kóretin edi jurt. Tıip-qashyp jumys istegen soń «tıisedi» de turǵyndar.

Bul problemany Ishki ister mınıs­tr­ligi ret-retimen sheship jatqanǵa uq­saıdy. Búginde elimizde 6 myńǵa jýyq ýchaskelik ınspektor jáne 600-den asa kómekshi tártip ornatýǵa atsalysyp júr. Qoǵamdyq kómekshiler de qatarda. Buǵan deıin aýyldyq okrýg quramyndaǵy birneshe eldi mekenge jaýapty bolǵan ınspektorlarǵa kómekshiler qolushyn sozyp, sáıkesinshe, tártipsizdik te azaıa túskenin aıtady quzyrly organ ókilderi.

Jasyratyny joq, ýchaskelik polısııa ınspektory bolýdan qashqaqtaıtyndar kóp. Jumysy qaýyrt qoı. «Ýchaskelik polısııa ınspektorlary – ishki ister organdary júıesindegi eń kópfýnksııaly ınstıtýt. Olar qylmystyń 12 quramy boıynsha is júrgizse, ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń 47 quramyn qarap, jaza qoldana alady. Azamattardyń quqyq­taryn qorǵaý, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq, quqyqtyq tártip pen jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý, kóshi-qon, qorshaǵan ortany qorǵaý, aýmaqtardy abattandyrý, sondaı-aq esirt­ki paıdalaný, janýarlarǵa qaty­gezdik tanytý, zańsyz ań aýlaý jáne aǵashtardy joıý – ýchaskelik polısııaǵa júktelgen máseleler tizbegi osylaı jalǵasa beredi. Bul tizimde kámeletke tolmaǵan jetkinshekterdiń túngi ýaqytta oıyn-saýyq mekemelerinde bolmaýyn qadaǵalaý, temeki ónimderin tutynýyna tyıym salý da bar. Olardyń moınyna esepte turǵan azamattar men probasııada júrgenderdi baqylaý, nashaqor jáne buryn sottalǵan azamattardyń tártibin qadaǵalaý mindeti de júktelgen.

«Izdeseń tappaısyń, qalaı aqtaısyń»?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda ýchaskelik polısııa qyzmetkerlerine qoıylatyn talaptardy kúsheıtýmen qatar, olarǵa tıisti jaǵdaı jasaýdy da tapsyrǵan edi. Osy rette olarǵa kómek­shiler berý, qyzmettik kólikpen qamtý isi de nazardan tys qalmaq emes.

Pavlodar oblystyq polısııa depar­tamentiniń jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń aǵa ınspektory Qaırat Satybaevtyń aıtýynsha, byltyr ýchaske­lik ınspektorlarǵa 29 qyzmettik kólik tabystalǵan. Bıyl 20 kólik berilmek.

– Oblys boıynsha 336 ýchaskelik ıns­pektor jáne 48 kómekshi eńbek etip júr. Eldi mekenderdiń ornalasýy nazarǵa aly­nyp, ár tártip saqshysyna jaýapty aýmaqtar bekitildi. Áli de bolsyn ýchaske­lik ınspektorlardyń qajettiligi týyndaı­tyny sózsiz. Bul másele ret-retimen sheshi­lip jatyr. Qyzmettik kólikterdiń deni eski. Dese de, jyl saıyn tehnıka parki jańar­tylyp jatqanyn atap ótken jón, – deıdi Q.Satybaev.

Baspana máselesi sheshilmegendikten, ýchaskelik ınspektorlardyń kóbi aýdan ortalyǵynan qatynap júrgen kórinedi. Turǵyndardyń kerek kezde tappaı qala­tyny da sondyqtan. Jergilikti ákimdik­ten arnaıy kabınet berilse de, qashan barsań esigi tars jabyq dep aryz aıtady turǵyndar. Uıaly telefonyna habarlassań, «Reıdte júrmin» dep qutylady eken.

Jaqynda Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev budan bylaı aýyl ákimderi, polısııa ınspektorlary ózi qyz­met isteıtin aýylda turýy kerek degen talap qoıdy. Bul bastama áleýmettik jelilerde jeldeı esip, qoǵamda qyzý talqyǵa tústi.

«7 aýdanda da, qalada da aýyl ákimderi men ýchaskelik ınspektorlardyń kóbisi aýyldyq okrýgterden qatynap jumys isteıdi. Ony aýyldyń adamdary keıde tappaıdy degen sóz. Aýylda túrli jaǵdaı bolyp jatady. Mal urlansa, sol sátte polısııa ınspektorlaryn tappaı qalady. Ketip qalǵannan keıin telefonyn da almaıdy. Sondyqtan aýyl ákimi, polısııa ınspektory, mektep dırektory sol aýylda turýy kerek. Kóship barmasa, jumysty qoısyn. Basqa aýyldan kóship barsa da, ózi qyzmet etetin aýylda tursyn», degen edi oblys ákimi.

Mal urlyǵyna «ýchaskovyı» ǵana jaýapty ma?

Kúzde mal urlyǵy órshı túsetini bel­gili. Ánsheıinde, qoı-eshkisi bóten úıge túnese, «tańerteń óriske shyǵar» dep jaı­baraqattyq tanytatyn aǵaıyn ury­lar­ǵa urynyp qalmasaq eken dep tórt túligin túgendeıtin bolǵan qazir. Ýchaskelik polısııa qyzmetkerlerin de qaýyrt jumys kútip tur.

Ońaı oljaǵa kenelýdi maqsat etken barymtashylar qysta da qysylmaı, borannan adasyp ketken maldy quryǵyna túsirýge ket ári emes. Kóp jaǵdaıda kúzde mal semirgen ýaqytta qýlyǵyn asyrýǵa tyrysatyny belgili. Sandardy saraptap, tártip saqshylary qol qýsyryp otyr deýge kelmes. Pavlodar oblystyq polısııa departamenti bastyǵynyń orynbasary Bolat Nurseıitovtiń aıtýynsha, buryndary mal urlyǵy jalǵyz ýchaskelik polısııa qyzmetkeriniń ju­mysy sııaqty qaralatyn.

– Búginde Ishki ister mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, veterınarlyq qyzmet jáne jergilikti ákimdik mamandarymen birlesip, keshendi jumystar at­qarylýda. Nátıjesi jaman emes. Qaraýsyz qalǵan mal urlanatynyn eskersek, tórt túlikti baqpaı, bos jibergen mal ıelerine 3-10 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul qarastyrylǵan. Qala berdi, Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» de­gen arnaıy bap engizilip, dúnıe-múl­kin tárkileýmen 12 jylǵa deıin bas bostan­dy­ǵynan aıyrý jazasy belgilengen. Árı­ne, jazanyń kúsheıtilýi qylmystyń azaıýyna sep bolatyny túsinikti. Mal urly­ǵy­men aınalysatyndar jalǵyz júr­meıdi. Qylmystyq top quryp, aılasyn asyrýǵa tyrysady. Ár aýylda sybaılas­tary bolýy múmkin. Olardy quryqtaý maqsatynda jedel aldyn alý is-sharalary jıi uıymdastyrylady. Turǵyndarmen de túsindirý jumystary júıeli júrgizilýde, – deıdi B.Nurseıitov.

Qylmystyq top demekshi, byltyr qyrkúıek aıynda Ekibastuz qalasynda 7 adamnan qurylǵan ákki top quryqtalǵan. Olar bazarda resmı túrde et satýmen aınalysqandyqtan, áý basta kúdik tý­dyrmaǵan. Keıin jymysqy áreketteri áshkere bolyp, qolǵa túsip otyr. Belgili bolǵandaı, qylmystyq top ár apta saıyn jergilikti iri sharýa qojalyqtardan 1-2 qarany urlaýdy ádetke aınaldyrǵan. Al Aqtoǵaı aýdanynda ustalǵan qylmystyq top mal etin kórshiles ornalasqan Aqmola oblysyna jóneltip otyrǵan.

– Jalpy, keshendi sharalardyń nátıje­sinde sońǵy 5 jylda mal urlyǵy 66,6 paıyzǵa azaıyp otyr. Tártip saq­shy­lary árdaıym bazarlardy, mal soıatyn oryndardy, buryn mal urlyǵyna qatysy bolǵan azamattardy baqylaýda ustaýda. Turǵyndardy da saqtyq sharalaryn esten shyǵarmaýǵa shaqyramyz. Eń áýeli jergilikti ákimdikpen birge baqtashy máselesi sheshimin tapsa ıgi. Mal ustaǵan aǵaıynnyń bári birdeı GPS-treker ornatýǵa shamasy jetpes. Dese de, zamanaýı qurylǵylardyń urlyqtyń aldyn alýǵa kómegi kóp ekeni dáleldenýde. Maldy syrǵalaý jumys­tary da júıeli atqarylýǵa tıis, – deıdi B.Nurseıitov.

О́ńirdegi tórt túliktiń úshten bir bóligi Baıanaýyl aýdanyna tıesili. Sáıkesinshe, munda mal aýrýy da, ur­ly­ǵy da ózgelermen salystyrǵanda kóbi­rek. Byltyr kúzde Kúr­keli aýyl­dyq okrýginiń turǵyndary mal urly­ǵy órship turǵanyn aıtyp, dabyl qaqqan edi. Eldi meken aýmaǵynda sıyrdyń basy tabylǵan. Keıbir aýyl turǵyndary «meniń sıyrymnyń basyna uqsaıdy» dep baıbalam salǵan soń, po­lısııa qyzmetkerleri arnaıy tekserý jumystaryn júrgizgen. Nátıjesinde, ólgen mal aýyl turǵyndaryna tıesili emes ekeni anyqtalypty. Sóıtsek, Qara­ǵan­dy oblysynyń Baıanaýyl aýdanyna ja­qyn ornalasqan aýyl turǵyndary mal­dyń etin Ekibastuz qalasyna tapsyrady eken. Onda sıyrdyń basyn satyp almaı­tyndyqtan, orta jolda tastap ketetin kóri­nedi. Bir ǵana sıyr­dyń basy búkil aý­dan­nyń problema­syn aıqyndap bergen­deı. Munda sıyrdyń baǵylmaıtyny sonsha­lyq, turǵyndar óz maldaryn tanýdan qal­ǵan. Aýyl turǵyndary ólgen sıyrdyń ba­syn eskertý dep qabyldaǵany abzal. Baǵyl­maı­tyn maldyń qoldy bolmasyna kim kepil?

«Jolda qabyldaý» – tıimdi tásil

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qa­zaq­stan: is-qımyl kezeńi» atty Jol­daýynda: «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdaty boıynsha jergilikti polısııa qyzmetiniń meılinshe tutas reformasyn jasaý qajettigi pisip-jetildi. Osyǵan oraı ýchaskelik ınspek­tordyń róline basa mán beriletin bolady», degen edi. Búginde Prezıdenttiń tapsyrmasyna oraı ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń mártebesin kóterýge baǵyttalǵan zańnamalyq sha­ra­­­lar ázirlenýde. Jergilikti jer­ler­­degi ýchaskelik pýnkterine jóndeý jumystaryn júrgizý, qosymsha ýchaske­lik pýnkter salý, ýchaskelik ınspek­tor­lardy qyzmettik kóliktermen qamta­masyz etý sııaqty jumystar jalǵasýda.

Joldaýda «Azamattardyń másele­lerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz. Eń bastysy, durys jáne ádil sheshim shyǵarý qajet», degen tapsyrma berildi. Bul oraıda Ishki ister mınıstrligi óz jumysynyń ashyqtyǵyna da erekshe mán berýde. Turǵyndardyń senimin arttyrý jáne halyqpen ashyq-jarqyn kezdesýdi júzege asyrýdyń bir joly – turǵyndardy kedergisiz qabyldaý. Árbir aryz-shaǵymnyń artynda bir adamnyń ǵana emes, bir otbasynyń taǵdyry turatyny belgili. Sondyqtan da mınıstrlik basshylary azamattardy qabyldaý tártibin qaıta qarap, búginde bul is júıeli júzege asyrylýda. Al oblystyq, aýdandyq jáne qalalyq polısııa basshylary men orynbasarlary adamdardy qabyldaýdy jıiletti.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda uıymdas­tyry­latyn «Jolda qabyldaý» aksııasy da adamdarmen tikeleı baılanys jasaý­dyń utymdy joly ekenine kóz jetti. Turǵyn­darǵa polısııa qyzmeti jaıly aqpa­rat­tardy áleýmettik jeliler arqyly da habar­lap otyrýdyń paıdasy zor bolýda. «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn jetil­dirý maqsatynda atqarylyp jatqan ta­ǵy bir jumys – polısııa qyzmetine baǵa berýde qoǵamdyq pikirmen sanasý desek, osy baǵytta táýelsiz ınstıtýttar áleý­mettik zertteýler júrgizýde.

Halyqtyń polısııaǵa degen senimin arttyrýda qylmystyń ashylýy mańyzdy ról atqarady. Búgingi tehnologııa qarysh­tap damyǵan zamanda qylmysty ashý jáne tergeýdiń qoldanylyp júrgen ádis­teri men tásilderin IT-tehnologııa basyp ozǵany anyq. Bul rette ishki ister organdary qyzmetiniń aqparattyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etetin jáne aqpa­rattyq kommýnıkasııalyq tehnolo­gııany qoldaný arqyly jasalǵan quqyq­buzýshylyqtardy ashatyn kadrlardy daıarlaýǵa da basa mán berilgeni abzal.