Ortalyq jáne Ońtústik Azııa ıntegrasııasy Eýropaǵa jol ashady

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Sholpan-Atada ótken Ortalyq Azııa memle­ket bas­shylarynyń IV konsýl­tatıv­tik kezdesýinde óńirdegi ynty­maq­tastyq pen damýǵa serpin bere­tin 6 negizgi baǵytty atap ót­ken edi.

Olar – óńirdiń qaýipsizdigi, memleketaralyq shekara daýlaryn sheshý, ekonomıkalyq kooperasııa, transkontınentaldyq saýda, óńirdegi klımat ózgerisi jáne mádenı-gýmanıtarlyq baılanys.

Áńgimemizge arqaý bolary – tórtinshi, transqurlyqtyq saýda qatynasy baǵyty. Memleket basshysy «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshavar» temirjol qurylysyna qatysýǵa Qazaqstannyń daıy­n ekenin aıtyp, seriktesterdi «Qa­zaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjolyn belsendi paı­dalanýǵa shaqyrǵan edi. Pre­zıdent sondaı-aq «Túrikmen­ba­shy – Qarabuǵaz – Qazaqstan she­karasy» jańa avtomobıl jo­lynyń qurylysyna da qoldaý bildiretinin málimdedi.

«Jańa geosaıası realııada bizdiń óńirdiń transkon­tınen­taldyq saý­dany ilgeriletý men damytýdaǵy róli qarqyndy ósýde. Osyndaı jaǵ­daıda Qazaq­stan Transkaspıı ha­lyq­aralyq transport marshrý­tyn belsendi damytyp jatyr. 2017 jyldan beri atalǵan dáliz mar­shrýty bo­ıynsha konteıner tasymaly 3 ese – 25 myńǵa deıin ósti. Sonymen qatar biz «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshavar» te­mir­­jol qurylysyna qatysýǵa daıynbyz. Atap aıtqanda, temir jol­dardyń ústińgi qurylysyna úzdiksiz materıal jetkizip, jyljymaly quramdy qamtamasyz ete alamyz», dedi Prezıdent.

Osydan birer kún buryn Túrik­menstanda «Túrikmenbashy – Qa­rabuǵaz – Qazaqstan shekarasy» avtomobıl joly mańyndaǵy Qa­rabuǵaz-gól shyǵanaǵyn kókteı ótetin avtomobıl kópiriniń qu­rylysy resmı túrde bastaldy. Uzyndyǵy – 354, eni 21 metr bolatyn kópir Qazaqstan shekarasyna deıin kelip tireledi. Kópir 2024 jyldyń maýsymynda paıdalanýǵa beriledi dep josparlanyp otyr. Túrikmenstan prezıdenti Ser­dar Berdimuhamedovtiń aıtýyn­sha, jańa kópir Túrik­men­stan, Qazaqstan, Reseı, Iran jáne Ún­distan júk tasymal­daýshy­la­rynyń qysqa merzimde Sol­tústik jáne Shyǵys Eýropaǵa shyǵýyna múm­kindik beredi.

Telegramdaǵy dalainside kanaly osy kópir «Soltústik – Oń­tústik» halyqaralyq kólik dálizin jańa deńgeıge kóteredi dep paıym­daıdy.

«Qazaqstannan kelgen júk Túrikmenstan arqyly Iranǵa ótip, ary qaraı Túrkııa arqyly Eýro­paǵa nemese Parsy shyǵanaǵy ar­qyly Úndistanǵa kete alady. Serdar Berdimuhammedovtiń tran­zıttik jobalarǵa bet burýy túrikmen ekonomıkasynda trans­formasııalyq prosesterdiń bas­talǵanynan habar berip otyr. Bul rette, shyǵysty jaýyp turǵan Qazaqstan jáne onyń artynda turǵan Qytaısyz túrikmen logıs­tıkasyn damytý múmkin emes. Sondyqtan prezıdent Serdar kó­pirdi tez arada salyp, 2024 jyly iske qosýǵa tapsyrma be­rip otyr. Osy tranzıttik dáliz Qytaı úshin Iranǵa jetýdiń eń tez joly. Al Qazaqstanǵa óz kóshin Reseı arqyly emes, ońtústik ba­ǵytpen buryp, soltústik kór­shiniń ekonomıkalyq bopsalaýyn bolashaqta boldyrmaý qajet bolyp otyr», dep jazady kanal avtory.

Osyǵan deıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Iranǵa sa­parlap, Túrikmenstan men Iran terrıtorııasyn basyp ótip, Túrkııaǵa baratyn tuńǵysh kon­teınerlik poıyz tasymalyn resmı iske qosqan edi. Prezı­dent­tiń sózine súıensek, bul logıs­tıkalyq sheshim 6 myńnan asa shaqyrymdy nebári 12 kún­de júrip ótýge jaǵdaı jasaıdy. «KTZ Express» AQ kompanııasy uıymdastyrǵan qanatqaqty konteınerlik poıyz 20 fýttyq 48 birlikten turady.

«Qazaqstandyq Aqtaý jáne Quryq porttary Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderiniń naryǵyna shyǵýǵa múmkindik usynady. Túrik­menbashy portynyń ın­fra­qurylymyn damytyp jat­qan Túrikmenstan da osyndaı po­zısııa ustanyp otyr dep sene­min. Bizdiń elder ózara trans­porttyq kommýnıkasııany damytý múmkindigin ýystan shyǵa­ryp almaýy kerek. Qazir biz О́zbek­stanmen de belsendi baılanys­tamyz. «Darbaza – Maqtaaral» temir­jol jelisiniń iske qosylýy ótkizý qabiletin 2 ese arttyryp, júkterdi tasymaldaý merzimin 1,5 ese azaıtady», dep atap ótken bolatyn Q.Toqaev.

Qazaqstan aralasýǵa ynta tanytyp otyrǵan «Mazarı-Sha­rıf – Kabýl – Peshavar» temir­jol qurylysyna keleıik. Qy­taıdyń Aýǵanstan boıynsha arnaıy ókili Iýe Sıaıonnyń aıtýynsha, bul jobaǵa Qytaıdyń da qyzyǵýshylyǵy bar. «Qytaı bı­ligi transóńirlik jobalardy, sonyń ishinde «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshavar» temirjolyn jáne Batys Qytaı men Ortalyq Azııany jalǵaıtyn temirjol jobasyna kómektesýge daıyn. Mun­daı mega-jobalardy júzege asyrý aýǵan jerinde turaqty beı­bitshilik ornatýǵa, sondaı-aq óńirlik ózara baılanysty ny­ǵaıtýǵa yqpal etedi» deıdi ol.

2021 jyldyń 2 aqpanynda О́zbekstan, Aýǵanstan jáne Pá­kistan ókilderi Tashkenttegi ke­lissózderden keıin uzyndyǵy 573 shaqyrym, tranzıttik áleýe­ti jylyna 20 mln tonna bo­latyn «Mazarı-Sharıf – Ka­býl – Peshavar» temirjol qu­ry­ly­sy boıynsha birlesken jos­parǵa qol qoıǵan edi. Jobany qar­jylandyrýǵa Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki, Eýropalyq ınvestısııalyq bank, AQSh Ha­lyqaralyq qarjylyq damý korporasııasy qyzyǵýshylyq bildirgen.

«Mazarı-Sharıf – Kabýl – Pe­shavar» temirjol jelisi nelikten mańyzdy? Bul temirjol magıstraly Ońtústik-Shyǵys Azııa naryǵy men TMD, Qytaı jáne Eýropa naryǵyn óte yńǵaıly, sondaı-aq óte qysqa merzimde baılanystyrady. Aldyn ala jospar boıyn­sha, transaýǵandyq temirjol jobasy júk tasymalynyń quny men ýaqytyn 30-40 paıyzǵa jeńildetpek.

Halyqaralyq temirjol jobalaryna qosylý úshin otandyq temirjol salasy da qamshy saldyrmas júırik bolýy shart. Biraq «Qazaqstan temir joly» kompanııasyn júırik dep sıpattaı almaımyz. Bul kompanııaǵa qatysty syn kóp. Prezıdenttiń ózi de ulttyq kompanııany jedel túrde jańǵyrtý qajet degen edi. Transporttyq-tranzıttik áleýetti damytýǵa arnalǵan jıyn­da Prezıdent elimizdi se­nimdi tranzıttik hab retinde damytýdyń mańyzdylyǵyn, bul úshin balama temirjol baǵyttaryn qa­lyptastyrý qajettigin aıtty. Iаǵnı Qazaqstan tez arada temir­jol parkin nyǵaıtyp, jol­dardy kúrdeli jóndeýden ótki­zýi qajet. «QTJ-ny ult­tyq kólik-logıstıkalyq kompa­nııa­ǵa aınaldyratyn kez kelgen shyǵar. Bul QTJ-nyń ókilettigi men mindetterin keńeıtedi, kom­panııaǵa elimizdiń kóliktik-tran­­zıttik áleýetin damytý bo­ıyn­sha keshendi jumys júrgi­zýge múm­kindik beredi», dedi Pre­zıdent.

Ázerbaıjandyq Report porta­lynyń habarlaýynsha, Túrik­menstanmen Serahs temirjol ótkelindegi kiris jáne shyǵys tranzıt, eksport jáne ımportty qosa alǵanda, halyqaralyq júkterdi aýystyryp tıeý kólemi jylyna 7,5 mln tonnany quraıdy. О́tken jyly Serahs stansasy arqyly Túrikmenstanmen jáne Ortalyq Azııanyń basqa elderimen 3 mln tonnaǵa jýyq halyqaralyq júk aıyrbastalypty.

«Jyl saıyn Qazaqstannan Túrkııaǵa Iran arqyly 5 mln tonna tranzıttik júk tasymaldaý josparlanýda, onyń basym bóligi Serahs temirjol shekarasy arqyly ótedi. Jaqynda Reseı – Úndistan baǵyty bo­ıyn­sha alǵashqy tranzıttik poıy­z eldiń ońtústik porttary ar­qyly Úndistanǵa tranzıttik qoz­ǵalysyn jalǵastyrý úshin óz júkterin, sonyń ishinde qurylys materıaldaryn Serahs arqyly Iranǵa jetkizdi. Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran dálizi bo­ıynsha temirjol tasymalyn belsendi ete túsý Azııa men Eý­ropa arasyndaǵy júk tasy­ma­lyn ulǵaıtady. 2021 jyl­dyń qara­shasynda Iran, Qazaq­stan jáne Túrikmenstan Ashǵa­badta temirjol salasyndaǵy ynty­maqtastyq týraly úshjaqty ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy», dep málimdedi Report.

Ortalyq Azııa elderiniń qa­rym-qatynasy, Túrikmenstan, Iran, Qazaqstan úshtiginiń ýaǵdalastyǵy baǵzydan bar má­mileler. Biraq sol mámileler 2022 jyly kenet jandandy jáne basqasha sıpat aldy. Q.Toqaev temirjol kompanııa­syn moder­nızasııalaýǵa tapsyr­ma berdi, Kaspıı teńizi múmkindigin molynan paıdalaný úshin Aq­taýdy senimdi teńiz habyna aınaldyrý qajettigin aıtty jáne bu­dan bylaı Transkaspıı dáli­zine basymdyq beretinin anyq ań­ǵartty. Odan bólek joǵaryda atalyp ótken «Túrikmenbashy – Qara­buǵaz – Qazaqstan shekarasy» avtomobıl joly jáne sol jol boıynda salynyp jatqan kópir áleýeti de bizdiń paıdamyzǵa jumys isteýge tıis. Sondaı-aq Qazaq­stannyń «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshavar» temirjol magıstralynyń qurylysyna da tekten tekke aralasqysy kelip otyrmaǵany belgili. Munyń bári bizdiń tranzıttik-transporttyq áleýetimizdi nyǵaıtady jáne Qazaqstannan shyqqan júk tasy­malynyń Ońtústik Azııaǵa, Eý­ropaǵa jedel ári senimdi je­týine jol ashpaq. Sondaı-aq atal­ǵan magıstraldar arqyly Qy­taıdan kele jatqan júkter de Qazaqstandy basyp ótip, Azııa men Eýropaǵa jol tartady. Qazaq­stan óziniń osynaý áleýeti men mańyzdy geografııalyq núktede orna­lasýyn utymdy paıdalana bilse qysqa merzim ishinde ekono­mıkalyq qyzmeti de, ınves­tı­sııalyq tartymdylyǵy da bir­neshe ese ósedi degen senim basym.