Jergilikti tulǵalar eskerýsiz qala bere me?

Oblys ortalyǵynda 350-deı kóshe bolsa, otyz jyldyń ishinde besten biri ǵana ózgertilgen. Otyz jyldyń ólshemimen qarasaq, bul – aýyz toltyryp aıtýǵa kelmeıtin múldem tómen kórsetkish. Qalǵandarynyń kópshiligi patshalyq Reseı men keńestik, tyń ıgerý kezeńderin eske túsirip, tas belgideı myzǵymaǵan kúıi tur. Oblys aýmaǵynda Lenınniń atynda – 75, Komsomoldyń qurmetinde – 66, Oktıabrdi ulyqtaıtyn – 48, Sovetpen jylap kórisetin 65 aýyl men kósheniń murty buzylmaǵan. Antonovka, Lavrovka, Dolmatovka, Kırıllovka sııaqty dúbára ataýlardan kóz súrinedi. Dzerjınskıı, Kalının, Pýgachev, Razın, Ermak, Ýlıanov, Ilıch jáne basqalarynyń «rýhyn» áspetteý tyıylmaı keledi. Kerisinshe, jurtshylyq qansha ótinse de, Qojabergen jyraý, Abylaı han, Segiz seri, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Kenesary sekildi birtýar tulǵalar týǵan jerinde ógeıdiń kúnin keshkendeı áser qaldyrady.

Onomastıka salasyndaǵy jumys­ty júıelendirý, birizdendirý, ıdeıa­lyq jaǵynan eskirgen ákimshilik aýmaqtardyń, eldi mekenderdiń atta­ryn ózgertý baǵytynda atqa­ry­lýǵa tıisti naqty sharalar jetkilik­sizdiginiń, Qazaqstan tarıhyna esh qatysy joq ataýlarǵa, mádenı nysan­darǵa qalyń jurtshylyqqa jergilikti tanymal, belgili aqyn-jazýshylardyń, ǵalymdardyń, qoǵam qaıratkerleriniń esimderiniń berilmeýi syry túsiniksiz. Maǵynasy úılesimsiz jer-sý attaryn túgendep, saraptaý, jan-jaqty taldaý jumystaryn júrgizýde turǵyndardyń oı-pikirleri jete eskerile bermeıdi. Bul másele baspasóz betterinde birneshe ret kóterilip, bılikpen ótken kezdesýlerde aıtylsa da, «aqtańdaq tustardyń» seńi sógiler emes. Táýelsiz elimizdiń ustanymyna saı kelmeıtin ataýlardy jańartý óte mańyzdy bolyp otyrǵan tusta atqarylyp jatqan jumystardyń keshendi túrde uıymdastyrylýyn qalar edik. El tutastyǵyn saqtaı otyryp, derbes ulttyq memleket qurýdy maqsat etken, jaýymen arystansha alysyp, ultaraqtaı jerine deıin som bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵaǵan jaýjúrek batyrlar, alty Alashtyń aıbynyna aınalǵan iri tarıhı tulǵalar, oraq tildi, ot aýyz­dy sheshen-bıler Qyzyljardyń qunarly topyraǵynan kóp shyqqan. «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» sekildi el basyna ornaǵan qıyn jaǵdaı týyp, tutas halyq joıylyp ketetindeı qaýip tóngende «Elim-aıdaı» uly epopeıalyq týyn­dy» týdyrǵan (M.Qozybaev), qalmaqqa qarsy shapqan has batyr, bas qolbasshy retinde tanylǵan Qojabergen jyraýǵa qalanyń shetkeri jerinen sholaq kósheniń buıyrýy tulǵanyń bolmysyna kóleńke túsireri sózsiz. Osyndaıda 2002 jyly qala ákiminiń birinshi orynbasary Dýlat Kóterbekuly tóraǵalyq etken onomastıkalyq komıssııa músheleri «Altyn adam» qoǵamdyq-ulttyq keńesiniń tóraǵasy, Eltańba avtorlarynyń biri Shota Ýálıhanovtyń Jumaǵalı Tileýlınge kóshe atyn berý týraly ótinishi talqylanbastan keri qaıtarylǵany eske túsedi. Sol jo­ly qoǵam qaıratkeri Saqan Qu­saıy­novtyń, ataqty ánshi Ermek Ser­kebaevtyń, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń qurbany, jerlesimiz Nurjan Qalıasqarovtyń esimderin eleýsiz qaldyrmaý jónindegi usynys­tar da qoldaý tappaǵan. Soǵan qara­ǵanda, komıssııa músheleri Esil boıyndaǵy azattyq qozǵalystarynyń kóshbasshysy, «Alash» partııasynyń beldi múshesi Jumaǵalı Tileýlındi bilmegeni ǵoı? Onyń Ahmet Jantalın, Ábjan Temirbekov, Qapez Aıbasov, Haırolla Mákenov, Esim Baıǵaskın sııaqty eline, halqyna orasan qyzmet atqarǵan, ulty úshin janyn pıda etken áriptesterine bir-bir kóshe berilse, esh artyqtyq etpes edi. Keıbireýlerdiń onomastıka komıssııasy ataýlardy qazaqshalaýmen ǵana aınalysady degen kózqaras túbirimen qate. Mundaǵy maqsat – ár eldi meken ulttyq tarıhpen, jergilikti jerdiń ereksheligimen astasyp jatýy kerek. Jańa ataýlar jas urpaq sanasynda ulttyq patrıotızmdi sińirýge qyzmet etýge tıis. Ásirese jas býyndy, óskeleń urpaqty tulǵalar arqyly ultty súıýge tárbıeleýdiń mańyzy aıryqsha. Oblys ortalyǵynda Abylaı hannyń, Ahmet Baıtursynulynyń, Álıhan Bókeıhannyń, Mustafa Shoqaıdyń atynda kóshelerdiń bolmaýy eldigimizge syn. Keı kezde «búırekten sıraq shyǵaratyn» ádetten qalmaı kelemiz. Benzostroı kentinde salynyp jatqan 600 oryndy qazaq mektebine Kákimbek Salyqov aǵamyzdyń atyn berý usynylǵanda keı aqsaqaldarymyz 20-shy shaǵynaýdanda boı kótergen meshitke bermek bolyp jantalasqan, bul áreket esh aqylǵa syımaıtyn. Ult zııalysynyń ortasynan oıyp turyp oryn alatyn aqynnyń, sazgerdiń ónegesin dáripteý mektep qabyrǵasynan nasıhattalsa, utarymyz kóp edi. О́zara kelispeýshilik saldarynan bilim úıine esimi berilmeı qalǵan. Osy sebepti til, el-jer ata­­ýyn qaıtarý bolmasa jańasha turǵydan zerdeleý kezek kúttirmes másele sanalatyny, kún tártibine jıi qoıylyp otyratyny sondyqtan. Jasyratyny joq, keı kezde til janashyrlarynyń azamattyq belsendiliginiń qoldaý tappaı jatatyny nemese bıýrokrattyq kedergilerge kezdesip jatatyny az emes. Ana bir jyldary Jumysshy kenti shaǵynaýdanyndaǵy Ermak kóshesin qazaqshalaý týraly oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynyń usynysy qabyldanǵanda ishimiz jylyp qalǵan edi. Erte qýanyppyz. О́zgergen túrin qarańyz: Malaıa! Qyzyljar aýdanyna qarasty Chapaev aýylyna ejelgi Aqbas atyn qaıtarý týraly turǵyndardyń ótinishi oblystyq onomastıka komıssııasy tarapynan maquldanyp, sessııaǵa shyǵarylǵaly turǵanda jeke adamnyń óktemdigimen sheshim toqtatylyp tastalǵan. Sóıtip, qazaq eliniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq onomastıka júıesine pysqyryp ta qaramaǵan. Ishki saıasat basqarmasy da solqyldaqtyq minez tanytqan.

Keńes zamanynan qalǵan ataýlar jergilikti jerlerde jıi kezdesedi. M.Jumabaev aýdanyna issaparmen barǵanymyzda Aqqaıyń aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Oktıabr dep atalady eken. Eldi mekende Batyr Baıannyń atynda kóshe bolmaı shyqty. Oǵan kim kináli? Árıne, aýdandyq, aýyldyq ákimdikter. Onomastıka komıssııasy ótinish-tilekterdi qaraýmen ǵana tuıyqtalyp qalatyny belgili. Sondyqtan onyń quzyretin óz dáre­jesinde paıdalana bilse, jat ataý­lardyń sany kemip, kerisinshe, eldik ereksheligimizdi bildiretin jer-sý ataý­lary kóbeıer edi. Orda buzar shaǵyn­da tanymal tulǵa retinde tanyl­ǵan Smaǵul Sádýaqasovtyń atqar­ǵan qyzmeti, halqyna sińirgen eń­begi eshqandaı jarnamalaýdy qa­jet etpeıtinin eskersek, esimin ar­daq­­taıtyn mezgil áldeqashan jetti. Qy­zyl­jar qalasynda ótken respýb­lıkalyq ǵylymı jıynda Ahmet Jantalınniń qyzy, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń dosenti Aıda apaıdy kezdestirip, tildeskenimiz bar. Sonda aǵartýshylyq jumysy – bir tóbe, qaıratkerligi óz aldyna ákesiniń aty ataýsyz qalǵanyna qatty qynjylǵan. Troısk, Orynbor qalalarynda jaryq kórgen «Aıqap» jýrnalyn, «Qazaq» gazetin shyǵarýǵa belsene atsalysqanyn jurtshylyq bile bermeıtini ókinishti.

Jańa ataýlardyń qaı-qaısysy bolsyn qulaqqa jaǵymdy, tilge oramdy bolýy, táýelsizdigimizdi aıǵaqtaýy, tarıhı, rýhanı qundylyqtarymyzdy pash etýi, bir sózben aıtqanda, zaman talabyna saı kelýi kerek. Jýyrda oblys ortalyǵynda nómirlenip kelgen 16 kóshe qazaqsha ataýǵa ıe boldy. Osyndaı ózgertýlerge baılanysty alda eskeretin bir másele, jumys tobyna, qoǵamdyq jarııa tyńdaýǵa «Qazaq tili» qoǵamynyń músheleri men til janashyrlaryn, jergilikti jerdiń tarıhyn jetik biletin ólketanýshylardy da tartyp, olardyń oı-pikirlerimen sanasqan jón edi. «Kóshelerdiń birde-bireýine kisi atyn, ne aqynnyń ne tanymal turǵynnyń esimin bergen joqpyz. «Solnechnyı-2» qaladan shetkeri ornalasqandyqtan, túsinbeýshilikter bolmaý úshin osylaısha beıtarap ári ádemi qazaqsha at berýdi durys dep taptyq», dep qalalyq ákimdiktiń jaýap­ty qyzmetkerleri jerden jeti qoıan tapqandaı máz bolady. Bul ustanym qısyndy desek, osy sha­ǵy­n­ aýdanda jerles aqyndarymyz Ǵalym Maldybaev pen Eslám Zikibaev­tyń atynda kóshe bar emes pe? Ono­mastıka komıssııasynyń talpynysy súısintkenmen, Baıandy, Shabyt tárizdi kóshe ataýlary kóńilge qona bermeıdi. О́ńirde qasıetti de kıeli jerler men oryndar kóp. Solardyń biri – Botaı, Aq ıir, Qyzyl oba sekildi tarıhı ataýlar almastyrsa, qandaı ǵajap bolar edi degen oı keledi. Bizdińshe, áli de parasatty kózqaras jetispeıtin sekildi.

Byltyrlary Petropavl qalasyn­daǵy jáne Qyzyljar aýdanyndaǵy mektepterge Abaı Qunanbaıulynyń esimi berildi. 150 jyldyq mereıtoıy IýNESKO sheńberinde atap ótilgen uly oıshyldy halyq onsyz da jaqsy tanıdy emes pe. Sondyqtan, esimderi eskerýsiz qalyp kele jatqan, máselen, Birjan sal men Úkili Yby­raı ulyqtalsa, jarasymdy bolar edi. Mamlıýt aýdandyq máslıhaty oryssha atalyp kelgen 10 kósheni halqymyzǵa keńinen tanymal esimdermen almastyrýǵa she­shim qabyldaǵan. Bul tulǵalar da nasıhatqa kende emes, áldeqashan tanylyp qalǵan. Osy óńirde týyp-ósken Sárke sal bolmasa Bıke anamyzdyń attaryn ıelense, áńgime bólek. Byl­tyr Aqqaıyń aýdany Aralaǵash aýy­­lyn­da Jeltoqsan kóshesi esh sebep­siz ózgertilip, «ıdeologııalyq-moral­dyq turǵydan esirgen» degen jeleý­men qosaq arasynda kete barǵan. Qol­danystaǵy zańnamaǵa sáıkes kó­she ataý­laryn retke keltirgende «boıaýshy, boıaýshy dese, saqalyn boıaptynyń» kerin keltirip almaıyq. Jańadan paıda bolǵan kóshelerge jer-sý attarymen qatar Qyzyljar óńirine eńbegi sińgen tanymal tulǵalar men qaıratkerlerdiń esimderi berilse, olardy ulyqtaýdyń, órkenıettiliktiń belgisi bolar edi.

Oblys ortalyǵynda otarshyl Reseı men keńestik zamannyń qatyp-semip qalǵan totalıtarlyq kezin eske túsiretin ataýlar jetip artylady. Máselen, Sakko jáne Vansettı, Klara Setkın, Volodarskıı, Haltýrın, Krepostnoı ataýlarynyń óńirimizge qandaı qatysy bar? Bir ǵana Sennaıa ataýynda – 6, Kırpıchnaıada 4 kóshe tirkelgen. Bodandyq kezeńnen qalǵan otarshyldyq jáne keńestik rejim ıdeo­logııasynan arylýda onomastıkalyq ataýlardyń tarıhı-mádenı sanaǵa áser etýiniń saıası qural retindegi mańyzy zor. Sondyqtan ataýlardy qazaqshalaýda abaı bolǵan jón degimiz keledi.

О́mir ESQALI,

jýrnalıst

Soltústik Qazaqstan oblysy