Tóńiregimizge kóz salsaq, dızaın óneriniń kirispeıtin jeri joq eken. Kóliktiń korpýsy, ózge smartfondarmen salystyrǵanda jyldan-jylǵa súıkimi artyp bara jatqan «aıfon», aıaqqa kıetin «krossovkı» túrleriniń birde «konvers», birde «lofer», birde «mokasın» bolyp qubylýy, teledıdardyń pýlti, ǵımarattardaǵy jazý, abattanǵan aýla, osynyń bári dızaınerlerdiń damylsyz jumysynyń nátıjesi.
Dızaınerler tek úıdiń ishin úılesimdi sándep, aýlany retke keltirip, gazet pen jýrnaldy jutyndyryp shyǵarady desek, maǵynasyna mán bermegenimiz. Dızaın aýqymy keń, ol otyrǵan ornyńdy jaıly, ishken asyńdy dámdi, júrgizgen kásibińdi berekeli, al ómirińdi ádemi etedi. Birdeı áleýmettik turmys keship, birdeı oılap, birdeı kıinip, bir tektes úılerde turyp, bári teńestirilgen keshegi qoǵamnan alshaqtap, adamdardyń óz mártebesi men daralyǵyn aıqyndap kórsetýine, qaýipsizdik pen jaılylyqty qamtamasyz etýge demeý bolatyn dızaın óneri Qazaqstannyń ekonomıkalyq keńistiginen óz ornyn belgilep aldy. Yńǵaısyz dúnıeni yńǵaıly etip, taýar baǵasy men qyzmet kórsetý qunyn arttyra túsetin, kem-ketikti túzep, jańa úlgide jobalaıtyn mamandy dızaıner deımiz. Tańdaýlylardyń ǵana qoly jetken tehnologııa tabysy, qaıtalanbas talǵammen tańyrqatqan jańa dúnıe búgin taban astynda eskirip, jetistik bolýdan qalyp qoıyp jatqan kezeńde dızaın ónimderiniń de suranysqa saı bolýy mańyzdy. Kıim, ınterer dızaıny, óndiristik, arhıtektýralyq dızaın, dızaınnyń qaı túri bolsa da, qııal men ıdeıa erkindiginiń talabyna jaýap bere almasa, ózin-ózi «óltirip» alady. Osylaı árqaısysy derbes jaýapkershilik arqalaǵan san salaly dızaın óneriniń ishinde Qazaqstandaǵy grafıkalyq dızaın baqylaýdyń da, basqarýdyń da sheginen shyǵyp barady dep, mamandar dabyl qaǵyp otyr.
Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıine shaqyryp, baspasóz ókilderimen keńes qurǵanyna qaraǵanda, grafıkalyq dızaınerlerdiń bir shoǵyry tájirıbesimen bólisý úshin óz qaýymdastyǵyn qurýǵa nıetti. Bul qaýymdastyq dızaınerlerdiń óz qyzmetin sertıfıkattap, quqyǵyn qorǵap, ary qaraı qoryqpaı jumys isteýi úshin kerek. Qazir jumys berýshiler arnaıy sertıfıkatqa ıe mamandardy ǵana jumysqa qabyldaǵysy keledi. Tehnologııa qaryshtap, alǵa ozyp barady, onyń ónimderi el ıgiliginde, endeshe, dızaıner ózine tapsyrys berýshimen qarym-qatynasyn retteı almasa, bul birinshi kezekte dızaıner jumysyna soqqy bolyp tıedi. Tapsyrys berýshiniń talǵamyn tolyq saraptap, neniń tátti, neni qatty ekenin, qalaı jasap, neden abaı bolyp, nege umtylý keregin túsindirip, baǵyt beretin adam – dızaıner. Grafıkalyq dızaın – kózge kórinip turǵan qorshaǵan ortadaǵy, kommýnıkasııalyq qarym-qatynastaǵy barlyq nárseniń negizi. Shyǵarmashylyq ózegi kúshti. Muqııat bolýdy, jaýapkershilikpen qaraýdy kerek etedi. Grafıkalyq dızaıner jasaǵan jarnamadaǵy mátinniń 30 paıyzynyń mańyzy bolmaýy múmkin, soǵan qaramastan dittegen 70 paıyz maqsat – tutynýshy senimin jaýlap alý. О́nim taǵdyryn dızaın óneriniń sheberligi sheshedi.
«Mine, mynaý meniń qolymda 5 000 teńgelik kýpıýr. Eltańba men Tý tur. Osy teńgedegi dızaın úshin men on jylǵa jýyq kúresip kelemin. On jyl ishinde Qazaqstannyń úsh-tórt Memlekettik hatshysymen kezdestim. «Bulaı jasaýǵa bolmaıdy. Bul jerde Eltańba men Týǵa zalal kelgen. Aqsha degen – memlekettik qujat, ol jerde memlekettik rámizder durys qoldanylmasa, úlken aıyppulmen qutyla salý eshnárse emes, ol jazalanýy kerek. Al aqshada mundaı qatelikke qalaı jol berilgen? Bul óte qaýipti. Bul úılesimsizdik memleket úshin de, halyq úshin de kóńil aýdarýǵa turmaıtyn kishkentaı qatelik bolyp qalmaýǵa tıis. Biz nyshandar áleminde ómir súremiz. Ol qoǵamdy ne kúl-talqan etedi, ne kókke kóteredi. Eń qynjylarlyǵy, muny eshkim qaperine alǵysy kelmeıdi» deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Faberje ordeniniń kavaleri Valerıı Vasılev.
Valerıı Iаkovlevıch 2000 jyldary Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen alǵash ret grafıkalyq dızaın fakýlteti ashylyp, óziniń oqytýshy bolǵan kezin eske aldy. Oqýǵa qabyldanǵan stýdentterdi birinshi semestrden soń teorııalyq bilimdi tájirıbemen ushtastyra kórsetý úshin jeke kompanııasynyń jumysymen tanysýǵa shaqyrady. Kompanııa ǵımaratynyń ár qabaty eń sońǵy tehnologııamen, sý jańa quraldarmen jabdyqtalǵan. Qymbat qurylǵylardyń janynda baryn-janyn salyp túsindirip turǵan Vasılevtiń kózi, kirpigi aıqasyp, qalǵyp-múlgip otyrǵan stýdentterine túsedi. «Sender munda ne úshin oqýǵa keldińder?» deıdi ustaz. «Bilesiz be, bul fakýltet alǵash ashylyp otyrǵandyqtan, munda konkýrs múlde bolmady, al basqa jerge túse almadyq, ýaqytty tekke óltirgimiz kelmedi». Sodan beri jıyrma jyl ótse de, bul kózqarastyń ózgerip, grafıkalyq dızaıner mamandyǵyn kórkeıtemin dep keletinder qarasynyń artqany shamaly. «Eń qyzyǵyna sodan keıin keneldim, – deıdi Vasılev, – olardyń bári de ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirdi».
Damyǵan elderdiń dızaınymen salystyrǵanda, Qazaqstanda bul ónerdiń balań, áli de bolsa shıki ekeni kózge uryp turady, deıdi mamandar. Al Anglııa ekonomıkasynyń julyny dál osy «kreatıvti ekonomıkamen» jalǵanǵan. Dızaın degen, aldymen, durys oılaý, tek sodan keıin ǵana kásip retinde kádege asady. Kásibıliktiń deńgeıin sapaly bilim ǵana anyqtaı alady. Bul shyǵarmashylyq ónerindegi kúrmeýli máseleniń túıini kásibı bilim berip, oqytý isinde jatyr. Mektep bitirýshiler bul mamandyqqa kásip retinde qyzyqpaıdy. Joǵary oqý oryndaryna irikteý kezinde tómengi balmen ilige almaı qalǵandardyń qosymsha tańdaý retinde qarastyratyn kózqarasy ózgermegen kúıi keledi. Kásibı biligi joǵary oqytýshy ustazdar jetispeıdi. Soǵan qaramastan dızaın mamandyǵy boıynsha bakalavrdy bitirgenderdiń 80 paıyzy úzdikter. Biraq nege ekeni belgisiz, Qazaqstanda dızaınerlerdiń mol shoǵyry paıda bolǵanymen, olardyń jumysyn kezdeısoq adamdardyń isteı beretini tańǵalarlyq jaǵdaı qalpynda qalyp otyr. Jańa jyl qarsańynda ákimdikter zeńgir kókpen talastyryp shyrsha qurady. Al janyndaǵy Aıaz ata men Qarsha qyzdyń bitim-sulbasy shyrshamen múlde úılespeıdi. Kóldeneń kók attynyń atqarǵan jumysy ma? Álbette!
Sondaı-aq Almaty kóshelerindegi ala-qula jazýdan búginde bas aınalady. Bir saýda ornynyń mańdaıshasyndaǵy jazý latyn árpimen jazylsa, dál janynda turǵan kórshi mekeme kırıllısamen «kún kórip» otyr. Latyn qarpiniń ózi birizdi emes, qabyldanǵan-qabyldanbaǵan, eski-jańa nusqalary mıdaı aralasyp ketken. Bul kemshilik te dızaınerlermen kelisilmeı jasalǵandyqtan oryn alyp otyr. Al keıbir kásipker aılasyn asyryp, bir bılbordta nemese bir jarnama mátinine kırıllısa men latyndy qatar qoldanady. Árıne, kásipkerdiń máselesin dızaıner sheshpeıdi, sol sııaqty kásipkerlik te dızaın ónerine qıyndyq týdyrmaýy kerek, dep esepteıdi osy sharýamen shuǵyldanatyn azamattar.
Jalpy, jurt dızaınerdiń qyzmetine júginýdi artyq sanaıdy. Biraq olar ıdeıanyń qymbat turatynyn, ol úshin aqy tólený keregin áli de túsinbeıdi. Ǵalymdar zańger, notarıýs, býhgalter, kassır qyzmetin aldaǵy on-jıyrma jylda joıylatyn óli mamandyqtar qatarynda qarastyrady, al dızaın óneri – naǵyz bolashaqtyń jumysy. Shyǵarmashylyqpen aınalysatyn adamdardyń qııalynan týǵan biregeı buıym eshqashan eskirmeıdi jáne qaı kezeńde de naryq suranysyn qanaǵattandyrýǵa qabileti jetedi. Ol úshin grafıkalyq dızaıner talantty, týabitti tabıǵı sezimtal bolýymen birge keń saraptamalyq ıntellektýaldyq oı óriske ıe bolýy qajet. Maman máselege keń turǵyda qaraı alatyn bolsa, bul aldaǵy jetistiktiń jartysy degen sóz.
Aı saıyn jaryqtyń, jylýdyń aqshasyn tóleı almaı, azyq-túlikti áreń alyp, áýpirimmen kúneltip júrgen adam «dızaın meniń ne teńim» dep, bul ónerdi óte qymbat, dúnıesi túgel qaltaly jandarǵa arnalǵan qajetsiz qyzmet kórsetý úlgisi dep qabyldaıdy. Anyǵynda olaı emes. Dızaın – qarapaıym nárseni ásem etip usyný. Qazaqstandaǵy dızaın óneriniń damýynda dılemma da, qıyndyq ta kóp. Atalǵan salada básekesi joǵary orta qalyptastyryp, damytý, rasynda da, qajet-aq.
ALMATY